Skandha 8, Adhyāya 23

श्रीनारायण उवाच ।ये नराः सर्वदा साक्ष्ये अनृतं भाषयन्ति च ।दाने विनिमयेऽर्थस्य देवर्षे पापबुद्धयः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | ye narāḥ sarvadā sākṣye anṛtaṃ bhāṣayanti ca | dāne vinimaye'rthasya devarṣe pāpabuddhayaḥ

ते प्रेत्यामुत्र नरके अवीच्याख्येऽतिदारुणे ।योजनानां शतोच्छ्रायाद्गिरिमूर्ध्नः पतन्ति हि॥ 2 ॥

te pretyāmutra narake avīcyākhye'tidāruṇe | yojanānāṃ śatocchrāyādgirimūrdhnaḥ patanti hi

अनाकाशेऽधःशिरसस्तदवीचीतिनामके ।यत्र स्थलं दृश्यते च जलवद्वीचिसंयुतम्॥ 3 ॥

anākāśe'dhaḥśirasastadavīcītināmake | yatra sthalaṃ dṛśyate ca jalavadvīcisaṃyutam

अवीचिमत्ततस्तत्र तिलशश्छिन्नविग्रहः ।म्रियते नैव देवर्षे पुनरेवाऽवरोप्यते॥ 4 ॥

avīcimattatastatra tilaśaśchinnavigrahaḥ | mriyate naiva devarṣe punarevā'varopyate

यो वा द्विजो वा राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मसम्भव ।सोमपीथस्तत्कलत्रं सुरां वा पिबतीव हि॥ 5 ॥

yo vā dvijo vā rājanyo vaiśyo vā brahmasambhava | somapīthastatkalatraṃ surāṃ vā pibatīva hi

प्रमादतस्तु तेषां वै निरये परिपातनम् ।कुर्वन्ति यमदूतास्ते पानं कार्ष्णायसो मुने॥ 6 ॥

pramādatastu teṣāṃ vai niraye paripātanam | kurvanti yamadūtāste pānaṃ kārṣṇāyaso mune

वह्निना द्रवमाणस्य नितरां ब्रह्मसम्भव ।सम्भावनेन स्वस्यैव योऽधमोऽपि नराधमः॥ 7 ॥

vahninā dravamāṇasya nitarāṃ brahmasambhava | sambhāvanena svasyaiva yo'dhamo'pi narādhamaḥ

विद्याजन्मतपोवर्णाश्रमाचारवतो नरान् ।वरीयसोऽपि न बहु मन्यते पुरुषाधमः॥ 8 ॥

vidyājanmatapovarṇāśramācāravato narān | varīyaso'pi na bahu manyate puruṣādhamaḥ

स नीयते यमभटैः क्षारकर्दमनामके ।निरयेऽर्वाक्शिरा घोरा दुरन्तयातनाश्नुते॥ 9 ॥

sa nīyate yamabhaṭaiḥ kṣārakardamanāmake | niraye'rvākśirā ghorā durantayātanāśnute

ये वै नरा यजन्त्यन्यं नरमेधेन मोहिताः ।स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यत्र महामुने॥ 10 ॥

ye vai narā yajantyanyaṃ naramedhena mohitāḥ | striyo'pi vā narapaśuṃ khādantyatra mahāmune

पशवो निहितास्ते तु यमसद्यनि सङ्गताः ।सौनिका इव ते सर्वे विदार्य शितधारया॥ 11 ॥

paśavo nihitāste tu yamasadyani saṅgatāḥ | saunikā iva te sarve vidārya śitadhārayā

असृक्पिबन्ति नृत्यन्ति गायन्ति बहुधा मुने ।यथेह मांसभोक्तारः पुरुषादा दुरासदाः॥ 12 ॥

asṛkpibanti nṛtyanti gāyanti bahudhā mune | yatheha māṃsabhoktāraḥ puruṣādā durāsadāḥ

अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक ।वैश्रम्भकैरुपसृतान्विश्रम्भय्यजिजीविषून्॥ 13 ॥

anāgaso'pi ye'raṇye grāme vā brahmaputraka | vaiśrambhakairupasṛtānviśrambhayyajijīviṣūn

शूलसूत्रादिषु प्रोतान्क्रीडनोत्कारकानिव ।पातयन्ति च ते प्रेत्य शूलपाते पतन्ति ह॥ 14 ॥

śūlasūtrādiṣu protānkrīḍanotkārakāniva | pātayanti ca te pretya śūlapāte patanti ha

शूलादिषु प्रोतदेहाः क्षुत्तृड्भ्यां चातिपीडिताः ।तिग्मतुण्डैः कङ्कबकैरितश्चेतश्च ताडिताः॥ 15 ॥

śūlādiṣu protadehāḥ kṣuttṛḍbhyāṃ cātipīḍitāḥ | tigmatuṇḍaiḥ kaṅkabakairitaścetaśca tāḍitāḥ

पीडिता आत्मशमलं बहुधा संस्मरन्ति हि ।ये भूतानुद्वेजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः॥ 16 ॥

pīḍitā ātmaśamalaṃ bahudhā saṃsmaranti hi | ye bhūtānudvejayanti narā ulbaṇavṛttayaḥ

यथा सर्पादिकास्तेऽपि नरके निपतन्ति हि ।दन्दशूकाभिधाने च यत्रोत्तिष्ठन्ति सर्वतः॥ 17 ॥

yathā sarpādikāste'pi narake nipatanti hi | dandaśūkābhidhāne ca yatrottiṣṭhanti sarvataḥ

पञ्चाननः सप्तमुखा ग्रसन्ति नरकागतान् ।यथा बिलेशया विप्र क्रूरबुद्धिसमन्विताः॥ 18 ॥

pañcānanaḥ saptamukhā grasanti narakāgatān | yathā bileśayā vipra krūrabuddhisamanvitāḥ

येऽवटेषु कुसूलादिगुहादिषु निरुन्धते ।तानमुत्रोद्यतकराः कीनाशपरिसेवकाः ॥ १९ तेष्वेवोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना ।धूमेन च निरुन्धन्ति पापकर्मरतान्नरान्॥ 20 ॥

ye'vaṭeṣu kusūlādiguhādiṣu nirundhate | tānamutrodyatakarāḥ kīnāśaparisevakāḥ || 19 teṣvevopaviśitvā ca sagareṇa ca vahninā | dhūmena ca nirundhanti pāpakarmaratānnarān

योऽतिथीन्समयप्राप्तान्दिधक्षुरिव चक्षुषा ।पापेनेहालोकयेच्च स्वयं गृहपतिर्द्विजः॥ 21 ॥

yo'tithīnsamayaprāptāndidhakṣuriva cakṣuṣā | pāpenehālokayecca svayaṃ gṛhapatirdvijaḥ

तस्यापि पापदृष्टेर्हि निरये यमकिङ्कराः ।अक्षिणी वज्रतुण्डा ये कङ्काः काकवटादयः॥ 22 ॥

tasyāpi pāpadṛṣṭerhi niraye yamakiṅkarāḥ | akṣiṇī vajratuṇḍā ye kaṅkāḥ kākavaṭādayaḥ

गृध्राः क्रूरतराश्चापि प्रसह्योत्पाटयन्ति हि ।य आढ्याभिमतिर्याति अहङ्कृत्यातिगर्वितः॥ 23 ॥

gṛdhrāḥ krūratarāścāpi prasahyotpāṭayanti hi | ya āḍhyābhimatiryāti ahaṅkṛtyātigarvitaḥ

तिर्यक्प्रेक्षण एवात्राभिविशङ्की नराधमः ।चिन्तयार्थस्य सर्वत्रायतिव्ययस्वरूपया॥ 24 ॥

tiryakprekṣaṇa evātrābhiviśaṅkī narādhamaḥ | cintayārthasya sarvatrāyativyayasvarūpayā

शुष्यद्धृदयवक्त्रश्च निर्वृतिं नैव गच्छति ।ग्रहवद्रक्षते चार्थं स प्रेतो यमकिङ्करैः॥ 25 ॥

śuṣyaddhṛdayavaktraśca nirvṛtiṃ naiva gacchati | grahavadrakṣate cārthaṃ sa preto yamakiṅkaraiḥ

सूचीमुखे च नरके पात्यते निजकर्मणा ।वित्तग्रहं च पुरुषं वायका इव याम्यकाः॥ 26 ॥

sūcīmukhe ca narake pātyate nijakarmaṇā | vittagrahaṃ ca puruṣaṃ vāyakā iva yāmyakāḥ

किङ्कराः सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति हि ।एते बहुविधा विप्र नरकाः पापकर्मणाम्॥ 27 ॥

kiṅkarāḥ sarvato'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti hi | ete bahuvidhā vipra narakāḥ pāpakarmaṇām

नराणां शतशः सन्ति यातनास्थानभूमयः ।सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तांस्तथापि हि॥ 28 ॥

narāṇāṃ śataśaḥ santi yātanāsthānabhūmayaḥ | sahasraśo'pi devarṣe uktānuktāṃstathāpi hi

विशन्ति नरकानेतान्यातनाबहुलान्मुने ।तथा धर्मपराश्चापि लोकान्यान्ति सुखोद्गतान्॥ 29 ॥

viśanti narakānetānyātanābahulānmune | tathā dharmaparāścāpi lokānyānti sukhodgatān

स्वधर्मो बहुधा गीतो यथा तव महामुने ।देवीपूजनरूपो हि देव्याराधनलक्षणः॥ 30 ॥

svadharmo bahudhā gīto yathā tava mahāmune | devīpūjanarūpo hi devyārādhanalakṣaṇaḥ

येनानुष्ठितमात्रेण नरो न नरकं व्रजेत् ।सा देवी भवपाथोधेरुद्धर्त्री पूजिता नृणाम्॥ 31 ॥

yenānuṣṭhitamātreṇa naro na narakaṃ vrajet | sā devī bhavapāthodheruddhartrī pūjitā nṛṇām