Skandha 9, Adhyāya 5

श्रीनारायण उवाच ।वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् ।महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam | mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā

गुरुशापाज्ज स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह ।तदा जगाम दुःखार्तो रविस्थानं सुपुण्यदम्॥ 2 ॥

guruśāpājja sa munirhatavidyo babhūva ha | tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ supuṇyadam

सम्प्राप्य तपसा सूर्यं लोलार्के दृष्टिगोचरे ।तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद च मुहुर्मुहुः॥ 3 ॥

samprāpya tapasā sūryaṃ lolārke dṛṣṭigocare | tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca muhurmuhuḥ

सूर्यस्तं पाठयामास वेदं वेदाङ्गमीश्वरः ।उवाच स्तौहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे॥ 4 ॥

sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedaṃ vedāṅgamīśvaraḥ | uvāca stauhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave

तमित्युक्त्वा दीननाथोऽप्यन्तर्धानं चकार सः ।मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः॥ 5 ॥

tamityuktvā dīnanātho'pyantardhānaṃ cakāra saḥ | muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ

याज्ञवल्क्य उवाच ।कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् ।गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम्॥ 6 ॥

yājñavalkya uvāca | kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam | guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam

ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्यप्रबोधिनीम् ।ग्रन्थकर्तृत्वशक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम्॥ 7 ॥

jñānaṃ dehi smṛtiṃ vidyāṃ śaktiṃ śiṣyaprabodhinīm | granthakartṛtvaśaktiṃ ca suśiṣyaṃ supratiṣṭhitam

प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ।लुप्तं सर्वं दैवयोगान्नवीभूतं पुनः कुरु॥ 8 ॥

pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām | luptaṃ sarvaṃ daivayogānnavībhūtaṃ punaḥ kuru

यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः ।ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी॥ 9 ॥

yathāṅkuraṃ bhasmani ca karoti devatā punaḥ | brahmasvarūpā paramā jyotīrūpā sanātanī

सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ।विसर्गबिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च॥ 10 ॥

sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ | visargabindumātrāsu yadadhiṣṭhānameva ca

तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै नित्यै नमो नमः ।व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी॥ 11 ॥

tadadhiṣṭhātrī yā devī tasyai nityai namo namaḥ | vyākhyāsvarūpā sā devī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī

यया विना प्रसङ्ख्यावान् सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते ।कालसङ्ख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः॥ 12 ॥

yayā vinā prasaṅkhyāvān saṅkhyāṃ kartuṃ na śakyate | kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ

भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ।स्मृतिशक्तिज्ञानशक्तिबुद्धिशक्तिस्वरूपिणी॥ 13 ॥

bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ | smṛtiśaktijñānaśaktibuddhiśaktisvarūpiṇī

प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ।सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै॥ 14 ॥

pratibhākalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ | sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ।तदाऽऽजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः॥ 15 ॥

babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ | tadā''jagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ

उवाच स तां स्तौहि वाणीमिष्टां प्रजापते ।स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः॥ 16 ॥

uvāca sa tāṃ stauhi vāṇīmiṣṭāṃ prajāpate | sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ

चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ।यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा॥ 17 ॥

cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam | yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ।तदा तां स च तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया॥ 18 ॥

babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ | tadā tāṃ sa ca tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā

ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ।व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मिकिं यदा॥ 19 ॥

tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam | vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca papraccha vālmikiṃ yadā

मौनीभूतश्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् ।तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः॥ 20 ॥

maunībhūtaśca sasmāra tāmeva jagadambikām | tadā cakāra siddhāntaṃ tadvareṇa munīśvaraḥ

सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् ।पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः॥ 21 ॥

samprāpya nirmalaṃ jñānaṃ bhramāndhadhvaṃsadīpakam | purāṇasūtraṃ śrutvā ca vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ

तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ।तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह॥ 22 ॥

tāṃ śivāṃ veda dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare | tadā tvatto varaṃ prāpya satkavīndro babhūva ha

तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः ।यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम्॥ 23 ॥

tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇaṃ ca cakāra saḥ | yadā mahendraḥ papraccha tattvajñānaṃ sadāśivam

क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः ।पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम्॥ 24 ॥

kṣaṇaṃ tāmeva sañcintya tasmai jñānaṃ dadau vibhuḥ | papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim

दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ।तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम्॥ 25 ॥

divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare | tadā tvatto varaṃ prāpya divyavarṣasahasrakam

उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ।अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः॥ 26 ॥

uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram | adhyāpitāśca ye śiṣyā yairadhītaṃ munīśvaraiḥ

ते च तां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् ।त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रैर्मनुमानवैः॥ 27 ॥

te ca tāṃ parisañcintya pravartante sureśvarīm | tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndrairmanumānavaiḥ

दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः॥ 28 ॥

daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ | jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ

यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ।इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः॥ 29 ॥

yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ | ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ

प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ।ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टाप्युवाच तम्॥ 30 ॥

praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ | jyotīrūpā mahāmāyā tena dṛṣṭāpyuvāca tam

सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ।याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रमेतत्तु यः पठेत्॥ 31 ॥

sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha | yājñavalkyakṛtaṃ vāṇīstotrametattu yaḥ paṭhet

स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् ।महामूर्खश्च दुर्बुद्धिर्वर्षमेकं यदा पठेत्॥ 32 ॥

sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspatisamo bhavet | mahāmūrkhaśca durbuddhirvarṣamekaṃ yadā paṭhet

स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवे ध्रुवम्॥ 33 ॥

sa paṇḍitaśca medhāvī sukavīndro bhave dhruvam