Skandha 2, Adhyāya 3

ऋषय ऊचुः ।उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजसः ।सत्यवत्यास्तथा सूत विस्तरेण त्वयानघ॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | utpattistu tvayā proktā vyāsasyāmitatejasaḥ | satyavatyāstathā sūta vistareṇa tvayānagha

तथाप्येकस्तु सन्देहश्चित्तेऽस्माकं तु संस्थितः ।न निवर्तति धर्मज्ञ कथितेन त्वयानघ॥ 2 ॥

tathāpyekastu sandehaścitte'smākaṃ tu saṃsthitaḥ | na nivartati dharmajña kathitena tvayānagha

माता व्यासस्य या प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा ।सा कथं नृपतिं प्राप्ता शन्तनुं धर्मवित्तमम्॥ 3 ॥

mātā vyāsasya yā proktā nāmnā satyavatī śubhā | sā kathaṃ nṛpatiṃ prāptā śantanuṃ dharmavittamam

निषादपुत्रीं स कथं धृतवान्नृपतिः स्वयम् ।धर्मिष्ठः पौरवो राजा कुलहीनामसंवृताम्॥ 4 ॥

niṣādaputrīṃ sa kathaṃ dhṛtavānnṛpatiḥ svayam | dharmiṣṭhaḥ pauravo rājā kulahīnāmasaṃvṛtām

शन्तनोः प्रथमा पत्नी का ह्यभूत्कथयाधुना ।भीष्मः पुत्रोऽथ मेधावी वसोरंशः कथं पुनः॥ 5 ॥

śantanoḥ prathamā patnī kā hyabhūtkathayādhunā | bhīṣmaḥ putro'tha medhāvī vasoraṃśaḥ kathaṃ punaḥ

त्वया प्रोक्तं पुरा सूत राजा चित्राङ्गदः कृतः ।सत्यवत्याः सुतो वीरो भीष्मेणामिततेजसा॥ 6 ॥

tvayā proktaṃ purā sūta rājā citrāṅgadaḥ kṛtaḥ | satyavatyāḥ suto vīro bhīṣmeṇāmitatejasā

चित्राङ्गदे हते वीरे कृतस्तदनुजस्तथा ।विचित्रवीर्यनामासौ सत्यवत्याः सुतो नृपः॥ 7 ॥

citrāṅgade hate vīre kṛtastadanujastathā | vicitravīryanāmāsau satyavatyāḥ suto nṛpaḥ

ज्येष्ठे भीष्मे स्थिते पूर्वं धर्मिष्ठे रूपवत्यपि ।कृतवान्स कथं राज्यं स्थापितस्तेन जानता॥ 8 ॥

jyeṣṭhe bhīṣme sthite pūrvaṃ dharmiṣṭhe rūpavatyapi | kṛtavānsa kathaṃ rājyaṃ sthāpitastena jānatā

मृते विचित्रवीर्ये तु सत्यवत्यतिदुःखिता ।वधूभ्यां गोलकौ पुत्रौ जनयामास सा कथम्॥ 9 ॥

mṛte vicitravīrye tu satyavatyatiduḥkhitā | vadhūbhyāṃ golakau putrau janayāmāsa sā katham

कथं राज्यं न भीष्माय ददौ सा वरवर्णिनी ।न कृतस्तु कथं तेन वीरेण दारसङ्ग्रहः॥ 10 ॥

kathaṃ rājyaṃ na bhīṣmāya dadau sā varavarṇinī | na kṛtastu kathaṃ tena vīreṇa dārasaṅgrahaḥ

अधर्मस्तु कृतः कस्माद्व्यासेनामिततेजसा ।ज्येष्ठेन भ्रातृभार्यायां पुत्रावुत्पादिताविति॥ 11 ॥

adharmastu kṛtaḥ kasmādvyāsenāmitatejasā | jyeṣṭhena bhrātṛbhāryāyāṃ putrāvutpāditāviti

पुराणकर्ता धर्मात्मा स कथं कृतवान्मुनिः ।सेवनं परदाराणां भ्रातुश्चैव विशेषतः॥ 12 ॥

purāṇakartā dharmātmā sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ | sevanaṃ paradārāṇāṃ bhrātuścaiva viśeṣataḥ

जुगुप्सितमिदं कर्म स कथं कृतवान्मुनिः ।शिष्टाचारः कथं सूत वेदानुमितिकारकः॥ 13 ॥

jugupsitamidaṃ karma sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ | śiṣṭācāraḥ kathaṃ sūta vedānumitikārakaḥ

व्यासशिष्योऽसि मेधाविन् सन्देहं छेत्तुमर्हसि ।श्रोतुकामा वयं सर्वे धर्मक्षेत्रे कृतक्षणाः॥ 14 ॥

vyāsaśiṣyo'si medhāvin sandehaṃ chettumarhasi | śrotukāmā vayaṃ sarve dharmakṣetre kṛtakṣaṇāḥ

सूत उवाच ।इक्ष्वाकुवंशप्रभवो महाभिष इति स्मृतः ।सत्यवान्धर्मशीलश्च चक्रवर्ती नृपोत्तमः॥ 15 ॥

sūta uvāca | ikṣvākuvaṃśaprabhavo mahābhiṣa iti smṛtaḥ | satyavāndharmaśīlaśca cakravartī nṛpottamaḥ

अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।तोषयामास देवेन्द्रं स्वर्गं प्राप महामतिः॥ 16 ॥

aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca | toṣayāmāsa devendraṃ svargaṃ prāpa mahāmatiḥ

एकदा ब्रह्मसदनं गतो राजा महाभिषः ।सुराः सर्वे समाजग्मुः सेवनार्थं प्रजापतिम्॥ 17 ॥

ekadā brahmasadanaṃ gato rājā mahābhiṣaḥ | surāḥ sarve samājagmuḥ sevanārthaṃ prajāpatim

गङ्गा महानदी तत्र संस्थिता सेवितुं विभुम् ।तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन तरस्विना॥ 18 ॥

gaṅgā mahānadī tatra saṃsthitā sevituṃ vibhum | tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena tarasvinā

अधोमुखाः सुराः सर्वे न विलोक्यैव तां स्थिताः ।राजा महाभिषस्तां तु निःशङ्कः समपश्यत॥ 19 ॥

adhomukhāḥ surāḥ sarve na vilokyaiva tāṃ sthitāḥ | rājā mahābhiṣastāṃ tu niḥśaṅkaḥ samapaśyata

सापि तं प्रेमसंयुक्तं नृपं ज्ञातवती नदी ।दृष्ट्वा तौ प्रेमसंयुक्तौ निर्लज्जौ काममोहितौ॥ 20 ॥

sāpi taṃ premasaṃyuktaṃ nṛpaṃ jñātavatī nadī | dṛṣṭvā tau premasaṃyuktau nirlajjau kāmamohitau

ब्रह्मा चुकोप तौ तूर्णं शशाप च रुषान्वितः ।मर्त्यलोकेषु भूपाल जन्म प्राप्य पुनर्दिवम्॥ 21 ॥

brahmā cukopa tau tūrṇaṃ śaśāpa ca ruṣānvitaḥ | martyalokeṣu bhūpāla janma prāpya punardivam

पुण्येन महताविष्टस्त्वमवाप्स्यसि सर्वथा ।गङ्गां तथोक्तवान्ब्रह्मा वीक्ष्य प्रेमवतीं नृपे॥ 22 ॥

puṇyena mahatāviṣṭastvamavāpsyasi sarvathā | gaṅgāṃ tathoktavānbrahmā vīkṣya premavatīṃ nṛpe

विमनस्कौ तु तौ तूर्णं निःसृतौ ब्रह्मणोऽन्तिकात् ।स नृपांश्चिन्तयित्वाथ भूर्लोके धर्मतत्परान्॥ 23 ॥

vimanaskau tu tau tūrṇaṃ niḥsṛtau brahmaṇo'ntikāt | sa nṛpāṃścintayitvātha bhūrloke dharmatatparān

प्रतीपं चिन्तयामास पितरं पुरुवंशजम् ।एतस्मिन्समये चाष्टौ वसवः स्त्रीसमन्विताः॥ 24 ॥

pratīpaṃ cintayāmāsa pitaraṃ puruvaṃśajam | etasminsamaye cāṣṭau vasavaḥ strīsamanvitāḥ

वसिष्ठस्याश्रमं प्राप्ता रममाणा यदृच्छया ।पृथ्वादीनां वसूनां च मध्ये कोऽपि वसूत्तमः॥ 25 ॥

vasiṣṭhasyāśramaṃ prāptā ramamāṇā yadṛcchayā | pṛthvādīnāṃ vasūnāṃ ca madhye ko'pi vasūttamaḥ

द्यौर्नामा तस्य भार्याथ नन्दिनीं गां ददर्श ह ।दृष्ट्वा पतिं सा पप्रच्छ कस्येयं धेनुरुत्तमा॥ 26 ॥

dyaurnāmā tasya bhāryātha nandinīṃ gāṃ dadarśa ha | dṛṣṭvā patiṃ sā papraccha kasyeyaṃ dhenuruttamā

द्यौस्तामाह वसिष्ठस्य गौरियं शृणु सुन्दरि ।दुग्धमस्याः पिबेद्यस्तु नारी वा पुरुषोऽथ वा॥ 27 ॥

dyaustāmāha vasiṣṭhasya gauriyaṃ śṛṇu sundari | dugdhamasyāḥ pibedyastu nārī vā puruṣo'tha vā

अयुतायुर्भवेन्नूनं सदैवागतयौवनः ।तच्छ्रुत्वा सुन्दरी प्राह मृत्युलोकेऽस्ति मे सखी॥ 28 ॥

ayutāyurbhavennūnaṃ sadaivāgatayauvanaḥ | tacchrutvā sundarī prāha mṛtyuloke'sti me sakhī

उशीनरस्य राजर्षेः पुत्री परमशोभना ।तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां पयस्विनीम्॥ 29 ॥

uśīnarasya rājarṣeḥ putrī paramaśobhanā | tasyā hetormahābhāga savatsāṃ gāṃ payasvinīm

आनयस्वाश्रमं श्रेष्ठं नन्दिनीं कामदां शुभाम् ।यावदस्याः पयः पीत्वा सखी मम सदैव हि॥ 30 ॥

ānayasvāśramaṃ śreṣṭhaṃ nandinīṃ kāmadāṃ śubhām | yāvadasyāḥ payaḥ pītvā sakhī mama sadaiva hi

मानुषेषु भवेदेका जरारोगविवर्जिता ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या द्यौर्जहार च नन्दिनीम्॥ 31 ॥

mānuṣeṣu bhavedekā jarārogavivarjitā | tacchrutvā vacanaṃ tasyā dyaurjahāra ca nandinīm

अवमन्य मुनिं दान्तं पृथ्वाद्यैः सहितोऽनघः ।हृतायामथ नन्दिन्यां वसिष्ठस्तु महातपाः॥ 32 ॥

avamanya muniṃ dāntaṃ pṛthvādyaiḥ sahito'naghaḥ | hṛtāyāmatha nandinyāṃ vasiṣṭhastu mahātapāḥ

आजगामाश्रमपदं फलान्यादाय सत्वरः ।नापश्यत यदा धेनुं सवत्सां स्वाश्रमे मुनिः॥ 33 ॥

ājagāmāśramapadaṃ phalānyādāya satvaraḥ | nāpaśyata yadā dhenuṃ savatsāṃ svāśrame muniḥ

मृगयामास तेजस्वी गह्वरेषु वनेष्वपि ।नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशयं मुनिः॥ 34 ॥

mṛgayāmāsa tejasvī gahvareṣu vaneṣvapi | nāsāditā yadā dhenuścukopātiśayaṃ muniḥ

वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हृताम् ।वसुभिर्मे हृता धेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै॥ 35 ॥

vāruṇiścāpi vijñāya dhyānena vasubhirhṛtām | vasubhirme hṛtā dhenuryasmānmāmavamanya vai

तस्मात्सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः ।एवं शशाप धर्मात्मा वसूंस्तान्वारुणिः स्वयम्॥ 36 ॥

tasmātsarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ | evaṃ śaśāpa dharmātmā vasūṃstānvāruṇiḥ svayam

श्रुत्वा विमनसः सर्वे प्रययुर्दुःखिताश्च ते ।शप्ताः स्म इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमुः॥ 37 ॥

śrutvā vimanasaḥ sarve prayayurduḥkhitāśca te | śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ

प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः शरणं गताः ।मुनिस्तानाह धर्मात्मा वसून्दीनान्पुरःस्थितान्॥ 38 ॥

prasādayantastamṛṣiṃ vasavaḥ śaraṇaṃ gatāḥ | munistānāha dharmātmā vasūndīnānpuraḥsthitān

अनुसंवत्सरं सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ।येनेयं विहृता धेनुर्नन्दिनी मम वत्सला॥ 39 ॥

anusaṃvatsaraṃ sarve śāpamokṣamavāpsyatha | yeneyaṃ vihṛtā dhenurnandinī mama vatsalā

तस्माद्द्यौर्मानुषे देहे दीर्घकालं वसिष्यति ।ते शप्ताः पथि गच्छन्तीं गङ्गां दृष्ट्वा सरिद्वराम्॥ 40 ॥

tasmāddyaurmānuṣe dehe dīrghakālaṃ vasiṣyati | te śaptāḥ pathi gacchantīṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā saridvarām

ऊचुस्तां प्रणताः सर्वे शप्तां चिन्तातुरां नदीम् ।भविष्यामो वयं देवि कथं देवाः सुधाशनाः॥ 41 ॥

ūcustāṃ praṇatāḥ sarve śaptāṃ cintāturāṃ nadīm | bhaviṣyāmo vayaṃ devi kathaṃ devāḥ sudhāśanāḥ

मानुषाणां च जठरे चिन्तेय महती हि नः ।तस्मात्त्वं मानुषी भूत्वा जनयास्मान्सरिद्वरे॥ 42 ॥

mānuṣāṇāṃ ca jaṭhare cinteya mahatī hi naḥ | tasmāttvaṃ mānuṣī bhūtvā janayāsmānsaridvare

शन्तनुर्नाम राजर्षिस्तस्य भार्या भवानघे ।जाताञ्जाताञ्जले चास्मान्निक्षिपस्व सुरापगे॥ 43 ॥

śantanurnāma rājarṣistasya bhāryā bhavānaghe | jātāñjātāñjale cāsmānnikṣipasva surāpage

एवं शापविनिर्मोक्षो भविता नात्र संशयः ।तथेत्युक्ताश्च ते सर्वे जग्मुर्लोकं स्वकं पुनः॥ 44 ॥

evaṃ śāpavinirmokṣo bhavitā nātra saṃśayaḥ | tathetyuktāśca te sarve jagmurlokaṃ svakaṃ punaḥ

गङ्गापि निर्गता देवी चिन्त्यमाना पुनः पुनः ।महाभिषो नृपो जातः प्रतीपस्य सुतस्तदा॥ 45 ॥

gaṅgāpi nirgatā devī cintyamānā punaḥ punaḥ | mahābhiṣo nṛpo jātaḥ pratīpasya sutastadā

शन्तनुर्नाम राजर्षिर्धर्मात्मा सत्यसङ्गरः ।प्रतीपस्तु स्तुतिं चक्रे सूर्यस्यामिततेजसः॥ 46 ॥

śantanurnāma rājarṣirdharmātmā satyasaṅgaraḥ | pratīpastu stutiṃ cakre sūryasyāmitatejasaḥ

तदा च सलिलात्तस्मान्निःसृता वरवर्णिनी ।दक्षिणं शालसङ्काशमूरुं भेजे शूभानना॥ 47 ॥

tadā ca salilāttasmānniḥsṛtā varavarṇinī | dakṣiṇaṃ śālasaṅkāśamūruṃ bheje śūbhānanā

अङ्के स्थितां स्त्रियं चाह मा पृष्ट्वा किं वरानने ।ममोरावास्थितासि त्वं किमर्थं दक्षिणे शुभे॥ 48 ॥

aṅke sthitāṃ striyaṃ cāha mā pṛṣṭvā kiṃ varānane | mamorāvāsthitāsi tvaṃ kimarthaṃ dakṣiṇe śubhe

सा तमाह वरारोहा यदर्थं राजसत्तम ।स्थितात्म्यङ्के कुरुश्रेष्ठ कामयानां भजस्व माम्॥ 49 ॥

sā tamāha varārohā yadarthaṃ rājasattama | sthitātmyaṅke kuruśreṣṭha kāmayānāṃ bhajasva mām

तामवोचदथो राजा रूपयौवनशालिनीम् ।नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनीम्॥ 50 ॥

tāmavocadatho rājā rūpayauvanaśālinīm | nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇinīm

स्थिता दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्य च भामिनि ।अपत्यानां स्नुषाणां च स्थानं विद्धि शुचिस्मिते॥ 51 ॥

sthitā dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣya ca bhāmini | apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca sthānaṃ viddhi śucismite

स्नुषा मे भव कल्याणि जाते पुत्रेऽतिवाञ्छिते ।भविष्यति च मे पुत्रस्तव पुण्यान्न संशयः॥ 52 ॥

snuṣā me bhava kalyāṇi jāte putre'tivāñchite | bhaviṣyati ca me putrastava puṇyānna saṃśayaḥ

तथेत्युक्त्वा गता सा वै कामिनी दिव्यदर्शना ।राजा चापि गृहं प्राप्तश्चिन्तयंस्तां स्त्रियं पुनः॥ 53 ॥

tathetyuktvā gatā sā vai kāminī divyadarśanā | rājā cāpi gṛhaṃ prāptaścintayaṃstāṃ striyaṃ punaḥ

ततः कालेन कियता जाते पुत्रे वयस्विनि ।वनं जिगमिषू राजा पुत्रं वृत्तान्तमूचिवान्॥ 54 ॥

tataḥ kālena kiyatā jāte putre vayasvini | vanaṃ jigamiṣū rājā putraṃ vṛttāntamūcivān

वृत्तान्तं कथयित्वा तु पुनरूचे निजं सुतम् ।यदि प्रयाति सा बाला त्वां वने चारुहासिनी॥ 55 ॥

vṛttāntaṃ kathayitvā tu punarūce nijaṃ sutam | yadi prayāti sā bālā tvāṃ vane cāruhāsinī

कामयाना वरारोहा तां भजेथा मनोरमाम् ।न प्रष्टव्या त्वया कासि मन्नियोगान्नराधिप॥ 56 ॥

kāmayānā varārohā tāṃ bhajethā manoramām | na praṣṭavyā tvayā kāsi manniyogānnarādhipa

धर्मपत्नीं च तां कृत्वा भविता त्वं सुखी किल ।सूत उवाच ।एवं सन्दिश्य तं पुत्रं भूपतिः प्रीतमानसः॥ 57 ॥

dharmapatnīṃ ca tāṃ kṛtvā bhavitā tvaṃ sukhī kila | sūta uvāca | evaṃ sandiśya taṃ putraṃ bhūpatiḥ prītamānasaḥ

दत्त्वा राज्यश्रियं सर्वां वनं राजा विवेश ह ।तत्रापि च तपस्तप्त्वा समाराध्य पराम्बिकाम्॥ 58 ॥

dattvā rājyaśriyaṃ sarvāṃ vanaṃ rājā viveśa ha | tatrāpi ca tapastaptvā samārādhya parāmbikām

जगाम स्वर्गं राजासौ देहं त्यक्त्वा स्वतेजसा ।राज्यं प्राप महातेजाः शन्तनुः सार्वभौमिकम्॥ 59 ॥

jagāma svargaṃ rājāsau dehaṃ tyaktvā svatejasā | rājyaṃ prāpa mahātejāḥ śantanuḥ sārvabhaumikam

प्रजां वै पालयामास धर्मदण्डो महीपतिः॥ 60 ॥

prajāṃ vai pālayāmāsa dharmadaṇḍo mahīpatiḥ