Skandha 11, Adhyāya 2

श्रीनारायण उवाच ।आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यदप्यधीताः सह षड्भिरङ्गैः ।छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | ācārahīnaṃ na punanti vedā yadapyadhītāḥ saha ṣaḍbhiraṅgaiḥ | chandāṃsyenaṃ mṛtyukāle tyajanti nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāḥ

ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय तत्सर्वं सम्यगाचरेत् ।रात्रेरन्तिमयामे तु वेदाभ्यासं चरेद् बुधः॥ 2 ॥

brāhme muhūrtte cotthāya tatsarvaṃ samyagācaret | rātrerantimayāme tu vedābhyāsaṃ cared budhaḥ

किञ्चित्कालं ततः कुर्यादिष्टदेवानुचिन्तनम् ।योगी तु पूर्वमार्गेण ब्रह्मध्यानं समाचरेत्॥ 3 ॥

kiñcitkālaṃ tataḥ kuryādiṣṭadevānucintanam | yogī tu pūrvamārgeṇa brahmadhyānaṃ samācaret

जीवब्रह्मैक्यता येन जायते तु निरन्तरम् ।जीवन्मुक्तश्च भवति तत्क्षणादेव नारद॥ 4 ॥

jīvabrahmaikyatā yena jāyate tu nirantaram | jīvanmuktaśca bhavati tatkṣaṇādeva nārada

पञ्चपञ्च उषःकालः सप्तपञ्चारुणोदयः ।अष्टपञ्चभवेत्प्रातः शेषः सूर्योदयः स्मृतः॥ 5 ॥

pañcapañca uṣaḥkālaḥ saptapañcāruṇodayaḥ | aṣṭapañcabhavetprātaḥ śeṣaḥ sūryodayaḥ smṛtaḥ

प्रातरुत्थाय यः कुर्याद्विण्मूत्रं द्विजसत्तमः ।नैरृत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः॥ 6 ॥

prātarutthāya yaḥ kuryādviṇmūtraṃ dvijasattamaḥ | nairṛtyāmiṣuvikṣepamatītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ

विण्मूत्रेऽपि च कर्णस्थ आश्रमे प्रथमे द्विजः ।निवीतं पृष्ठतः कुर्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः॥ 7 ॥

viṇmūtre'pi ca karṇastha āśrame prathame dvijaḥ | nivītaṃ pṛṣṭhataḥ kuryādvānaprasthagṛhasthayoḥ

कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् ।विण्मूत्रं तु गृही कुर्यात्कर्णस्थं प्रथमाश्रमी॥ 8 ॥

kṛtvā yajñopavītaṃ tu pṛṣṭhataḥ kaṇṭhalambitam | viṇmūtraṃ tu gṛhī kuryātkarṇasthaṃ prathamāśramī

अन्तर्धाय तृणैर्भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा ।वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनश्वासवर्जितः॥ 9 ॥

antardhāya tṛṇairbhūmiṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā | vācaṃ niyamya yatnena ṣṭhīvanaśvāsavarjitaḥ

न फालकृष्टे न जले न चितायां न पर्वते ।जीर्णदेवालये कुर्यान्न वल्मीके न शाद्वले॥ 10 ॥

na phālakṛṣṭe na jale na citāyāṃ na parvate | jīrṇadevālaye kuryānna valmīke na śādvale

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न पथि स्थितः ।सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने॥ 11 ॥

na sasattveṣu garteṣu na gacchanna pathi sthitaḥ | sandhyayorubhayorjapye bhojane dantadhāvane

पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः ।उत्साहे मैथुने वापि तथा वै गुरुसन्निधौ॥ 12 ॥

pitṛkārye ca daive ca tathā mūtrapurīṣayoḥ | utsāhe maithune vāpi tathā vai gurusannidhau

यागे दाने ब्रह्मयज्ञे द्विजो मौनं समाचरेत् ।देवता ऋषयः सर्वे पिशाचोरगराक्षसाः॥ 13 ॥

yāge dāne brahmayajñe dvijo maunaṃ samācaret | devatā ṛṣayaḥ sarve piśācoragarākṣasāḥ

इतो गच्छन्तु भूतानि बहिर्भूमिं करोम्यहम् ।इति सम्प्रार्थ्य पश्चात्तु कुर्याच्छौचं यथाविधि॥ 14 ॥

ito gacchantu bhūtāni bahirbhūmiṃ karomyaham | iti samprārthya paścāttu kuryācchaucaṃ yathāvidhi

वाय्वग्नी विप्रमादित्यमापः पश्यंस्तथैव गाः ।न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्॥ 15 ॥

vāyvagnī vipramādityamāpaḥ paśyaṃstathaiva gāḥ | na kadācana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam

उदङ्मुखो दिवा कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ।तत आच्छाद्य विण्मूत्रं लोष्ठपर्णतृणादिभिः॥ 16 ॥

udaṅmukho divā kuryādrātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ | tata ācchādya viṇmūtraṃ loṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ

गृहीतलिङ्ग उत्थाय स गच्छेद्वारिसन्निधौ ।पात्रे जलं गहीत्वा तु गच्छेदन्यत्र चैव हि॥ 17 ॥

gṛhītaliṅga utthāya sa gacchedvārisannidhau | pātre jalaṃ gahītvā tu gacchedanyatra caiva hi

गृहीत्वा मृत्तिकां कूलाच्छ्वेतां ब्राह्मणसत्तमः ।रक्तां पीतां तथा कृष्णां गृह्णीयुश्चान्यवर्णकाः॥ 18 ॥

gṛhītvā mṛttikāṃ kūlācchvetāṃ brāhmaṇasattamaḥ | raktāṃ pītāṃ tathā kṛṣṇāṃ gṛhṇīyuścānyavarṇakāḥ

अथवा या यत्र देशे सैव ग्राह्या द्विजोत्तमैः ।अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूषकोत्करात्॥ 19 ॥

athavā yā yatra deśe saiva grāhyā dvijottamaiḥ | antarjalāddevagṛhādvalmīkānmūṣakotkarāt

कृतशौचावशिष्टाच्च न ग्राह्याः पञ्चमृत्तिकाः ।मूत्रात्तु द्विगुणं शौचे मैथुने त्रिगुणं स्मृतम्॥ 20 ॥

kṛtaśaucāvaśiṣṭācca na grāhyāḥ pañcamṛttikāḥ | mūtrāttu dviguṇaṃ śauce maithune triguṇaṃ smṛtam

एका लिङ्गे करे तिस्र उभयोर्मृद्द्वयं स्मृतम् ।मूत्रशौचं समाख्यातं शौचे तद् द्विगुणं स्मृतम्॥ 21 ॥

ekā liṅge kare tisra ubhayormṛddvayaṃ smṛtam | mūtraśaucaṃ samākhyātaṃ śauce tad dviguṇaṃ smṛtam

विट्शौचे लिङ्गदेशे तु प्रदद्यान्मृत्तिकाद्वयम् ।पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः॥ 22 ॥

viṭśauce liṅgadeśe tu pradadyānmṛttikādvayam | pañcāpāne daśaikasminnubhayoḥ sapta mṛttikāḥ

वामपादं पुरस्कृत्य पश्चाद्दक्षिणमेव च ।प्रत्येकं च चतुर्वारं मृत्तिकां लेपयेत्सुधीः॥ 23 ॥

vāmapādaṃ puraskṛtya paścāddakṣiṇameva ca | pratyekaṃ ca caturvāraṃ mṛttikāṃ lepayetsudhīḥ

एवं शौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः ।त्रिगुणं वानप्रस्थस्य यतीनां च चतुर्गुणम्॥ 24 ॥

evaṃ śaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ | triguṇaṃ vānaprasthasya yatīnāṃ ca caturguṇam

आर्द्रामलकमाना तु मृत्तिका शौचकर्मणि ।प्रत्येकं तु सदा ग्राह्या नातो न्यूना कदाचन॥ 25 ॥

ārdrāmalakamānā tu mṛttikā śaucakarmaṇi | pratyekaṃ tu sadā grāhyā nāto nyūnā kadācana

एतद्दिवा स्याद्विट्शौचं तदर्धं निशि कीर्तितम् ।आतुरस्य तदर्धं तु मार्गस्थस्य तदर्धकम्॥ 26 ॥

etaddivā syādviṭśaucaṃ tadardhaṃ niśi kīrtitam | āturasya tadardhaṃ tu mārgasthasya tadardhakam

स्त्रीशूद्राणामशक्तानां बालानां शौचकर्मणि ।यथा गन्धक्षयः स्यात्तु तथा कुर्यादसङ्ख्यकम्॥ 27 ॥

strīśūdrāṇāmaśaktānāṃ bālānāṃ śaucakarmaṇi | yathā gandhakṣayaḥ syāttu tathā kuryādasaṅkhyakam

गन्धलेपक्षयो यावत्तावच्छौचं विधीयते ।सर्वेषामेव वर्णानामित्याह भगवान्मनुः॥ 28 ॥

gandhalepakṣayo yāvattāvacchaucaṃ vidhīyate | sarveṣāmeva varṇānāmityāha bhagavānmanuḥ

वामहस्तेन शौचं तु कुर्याद्वै दक्षिणेन न ।नाभेरधो वामहस्तो नाभेरूर्ध्वं तु दक्षिणः॥ 29 ॥

vāmahastena śaucaṃ tu kuryādvai dakṣiṇena na | nābheradho vāmahasto nābherūrdhvaṃ tu dakṣiṇaḥ

शौचकर्मणि विज्ञेयो नान्यथा द्विजपुङ्गवैः ।जलपात्रं न गृह्णीयाद्विण्मूत्रोत्सर्जने बुधः॥ 30 ॥

śaucakarmaṇi vijñeyo nānyathā dvijapuṅgavaiḥ | jalapātraṃ na gṛhṇīyādviṇmūtrotsarjane budhaḥ

गृह्णीयाद्यदि मोहेन प्रायश्चित्तं चरेत्ततः ।मोहाद्वाप्यथवाऽऽलस्यान्न कुर्याच्छौचमात्मनः॥ 31 ॥

gṛhṇīyādyadi mohena prāyaścittaṃ carettataḥ | mohādvāpyathavā''lasyānna kuryācchaucamātmanaḥ

जलाहारस्त्रिरात्रः स्यात्ततो जापाच्च शुध्यति ।देशकालद्रव्यशक्तिस्वोपपत्तीश्च सर्वशः॥ 32 ॥

jalāhārastrirātraḥ syāttato jāpācca śudhyati | deśakāladravyaśaktisvopapattīśca sarvaśaḥ

ज्ञात्वा शौचं प्रकर्तव्यमालस्यं नात्र धारयेत् ।पुरीषोत्सर्जने कुर्याद् गण्डूषान्द्वादशैव तु॥ 33 ॥

jñātvā śaucaṃ prakartavyamālasyaṃ nātra dhārayet | purīṣotsarjane kuryād gaṇḍūṣāndvādaśaiva tu

चतुरो मूत्रविक्षेपे नातो न्यूनान्कदाचन ।अधोमुखं नरः कृत्वा त्यजेत्तं वामतः शनैः॥ 34 ॥

caturo mūtravikṣepe nāto nyūnānkadācana | adhomukhaṃ naraḥ kṛtvā tyajettaṃ vāmataḥ śanaiḥ

आचम्य च ततः कुर्याद्दन्तधावनमादरात् ।कण्टकिक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुलमव्रणम्॥ 35 ॥

ācamya ca tataḥ kuryāddantadhāvanamādarāt | kaṇṭakikṣīravṛkṣotthaṃ dvādaśāṅgulamavraṇam

कनिष्ठिकाग्रवत्स्थूलं पूर्वार्धे कृतकूर्चकम् ।करञ्जोदुम्बरौ चूतः कदम्बो लोध्रचम्पकौ ।बदरीति द्रुमाश्चेति प्रोक्ता दन्तप्रधावने॥ 36 ॥

kaniṣṭhikāgravatsthūlaṃ pūrvārdhe kṛtakūrcakam | karañjodumbarau cūtaḥ kadambo lodhracampakau | badarīti drumāśceti proktā dantapradhāvane

अन्नाद्याय व्यूहध्वंसे सोमो राजायमागमत् ।स मे मुखं प्रक्षाल्य तेजसा च भगेन च॥ 37 ॥

annādyāya vyūhadhvaṃse somo rājāyamāgamat | sa me mukhaṃ prakṣālya tejasā ca bhagena ca

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ।ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते॥ 38 ॥

āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca | brahmaprajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dehi vanaspate

अभावे दन्तकाष्ठस्य प्रतिषिद्धदिनेषु च ।अपां द्वादशगण्डूषैर्विदध्याद्दन्तधावनम्॥ 39 ॥

abhāve dantakāṣṭhasya pratiṣiddhadineṣu ca | apāṃ dvādaśagaṇḍūṣairvidadhyāddantadhāvanam

रवेर्दिने यः कुरुते प्राणी दन्तस्य धावनम् ।सविता भक्षितस्तेन स्वकुलं तेन घातितम्॥ 40 ॥

raverdine yaḥ kurute prāṇī dantasya dhāvanam | savitā bhakṣitastena svakulaṃ tena ghātitam

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्येकादशीरवौ ।दन्तानां काष्ठसंयोगाद्दहत्यासप्तमं कुलम्॥ 41 ॥

pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyekādaśīravau | dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogāddahatyāsaptamaṃ kulam

कृत्वालं पादशौचं ह्यमलमथ जलं त्रिःपिबेद् द्विर्विमृज्य तर्जन्याङ्गुष्ठवत्या सजलमभिमृशे- न्नासिकारन्ध्रयुग्मम् ।अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नयनयुगयुतं कर्णयुग्मं कनिष्ठा- ङ्गुष्ठाभ्यां नाभिदेशे हृदयमथ तले- नाङ्गुलीभिः शिरांसि॥ 42 ॥

kṛtvālaṃ pādaśaucaṃ hyamalamatha jalaṃ triḥpibed dvirvimṛjya tarjanyāṅguṣṭhavatyā sajalamabhimṛśe- nnāsikārandhrayugmam | aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ nayanayugayutaṃ karṇayugmaṃ kaniṣṭhā- ṅguṣṭhābhyāṃ nābhideśe hṛdayamatha tale- nāṅgulībhiḥ śirāṃsi