Skandha 11, Adhyāya 6

ईश्वर उवाच ।महासेन कुशग्रन्थिपुत्राजीवादयः परे ।रुद्राक्षस्य तु नैकोऽपि कलामर्हति षोडशीम्॥ 1 ॥

īśvara uvāca | mahāsena kuśagranthiputrājīvādayaḥ pare | rudrākṣasya tu naiko'pi kalāmarhati ṣoḍaśīm

पुरुषाणां यथा विष्णुर्ग्रहाणां च यथा रविः ।नदीनां तु यथा गङ्गा मुनीनां कश्यपो यथा॥ 2 ॥

puruṣāṇāṃ yathā viṣṇurgrahāṇāṃ ca yathā raviḥ | nadīnāṃ tu yathā gaṅgā munīnāṃ kaśyapo yathā

उच्चैःश्रवा यथाश्वानां देवानामीश्वरो यथा ।देवीनां तु यथा गौरी तद्वच्छ्रेष्ठमिदं भवेत्॥ 3 ॥

uccaiḥśravā yathāśvānāṃ devānāmīśvaro yathā | devīnāṃ tu yathā gaurī tadvacchreṣṭhamidaṃ bhavet

नातः परतरं स्तोत्रं नातः परतरं व्रतम् ।अक्षय्येषु च दानेषु रुद्राक्षस्तु विशिष्यते॥ 4 ॥

nātaḥ parataraṃ stotraṃ nātaḥ parataraṃ vratam | akṣayyeṣu ca dāneṣu rudrākṣastu viśiṣyate

शिवभक्ताय शान्ताय दद्याद्रुद्राक्षमुत्तमम् ।तस्य पुण्यफलस्यान्तं न चाहं वक्तुमुत्सहे॥ 5 ॥

śivabhaktāya śāntāya dadyādrudrākṣamuttamam | tasya puṇyaphalasyāntaṃ na cāhaṃ vaktumutsahe

धृतरुद्राक्षकण्ठाय यस्त्वन्नं सम्प्रयच्छति ।त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य रुद्रलोकं स गच्छति॥ 6 ॥

dhṛtarudrākṣakaṇṭhāya yastvannaṃ samprayacchati | trisaptakulamuddhṛtya rudralokaṃ sa gacchati

यस्य भाले विभूतिर्न नाङ्गे रुद्राक्षधारणम् ।न शम्भोर्भवने पूजा स विप्रः श्वपचाधमः॥ 7 ॥

yasya bhāle vibhūtirna nāṅge rudrākṣadhāraṇam | na śambhorbhavane pūjā sa vipraḥ śvapacādhamaḥ

खादन्मांसं पिबन्मद्यं सङ्गच्छन्नन्त्यजानपि ।पातकेभ्यो विमुच्येत रुद्राक्षं शिरसि स्थिते॥ 8 ॥

khādanmāṃsaṃ pibanmadyaṃ saṅgacchannantyajānapi | pātakebhyo vimucyeta rudrākṣaṃ śirasi sthite

सर्वयज्ञतपोदानवेदाभ्यासैश्च यत्फलम् ।तत्फलं लभते सद्यो रुद्राक्षस्य तु धारणात्॥ 9 ॥

sarvayajñatapodānavedābhyāsaiśca yatphalam | tatphalaṃ labhate sadyo rudrākṣasya tu dhāraṇāt

वेदैश्चतुर्भिर्यत्पुण्यं पुराणपठनेन च ।यत्तीर्थसेवनेनैव सर्वविद्यादिभिस्तथा॥ 10 ॥

vedaiścaturbhiryatpuṇyaṃ purāṇapaṭhanena ca | yattīrthasevanenaiva sarvavidyādibhistathā

तत्पुण्यं लभते सद्यो रुद्राक्षस्य तु धारणात् ।प्रयाणकाले रुद्राक्षं बन्धयित्वा म्रियेद्यदि॥ 11 ॥

tatpuṇyaṃ labhate sadyo rudrākṣasya tu dhāraṇāt | prayāṇakāle rudrākṣaṃ bandhayitvā mriyedyadi

स रुद्रत्वमवाप्नोति पुनर्जन्म न विद्यते ।रुद्राक्षं धारयेत्कण्ठे बाह्वोर्वा म्रियते यदि॥ 12 ॥

sa rudratvamavāpnoti punarjanma na vidyate | rudrākṣaṃ dhārayetkaṇṭhe bāhvorvā mriyate yadi

कुलैकविंशमुत्तार्य रुद्रलोके वसेन्नरः ।ब्राह्मणो वापि चाण्डालो निर्गुणः सगुणोऽपि च॥ 13 ॥

kulaikaviṃśamuttārya rudraloke vasennaraḥ | brāhmaṇo vāpi cāṇḍālo nirguṇaḥ saguṇo'pi ca

भस्मरुद्राक्षधारी यः स देवत्वं शिवं व्रजेत् ।शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि तथाभक्ष्यस्य भक्षकः॥ 14 ॥

bhasmarudrākṣadhārī yaḥ sa devatvaṃ śivaṃ vrajet | śucirvāpyaśucirvāpi tathābhakṣyasya bhakṣakaḥ

म्लेच्छो वाप्यथ चाण्डालो युतो वा सर्वपातकैः ।रुद्राक्षधारणादेव स रुद्रो नात्र संशयः॥ 15 ॥

mleccho vāpyatha cāṇḍālo yuto vā sarvapātakaiḥ | rudrākṣadhāraṇādeva sa rudro nātra saṃśayaḥ

शिरसा धारिते कोटिः कर्णयोर्दशकोटयः ।शतकोटिर्गले बद्धो मूर्ध्नि कोटिसहस्रकम्॥ 16 ॥

śirasā dhārite koṭiḥ karṇayordaśakoṭayaḥ | śatakoṭirgale baddho mūrdhni koṭisahasrakam

अयुतं चोपवीते तु लक्षकोटिर्भुजे स्थिते ।मणिबन्धे तु रुद्राक्षो मोक्षसाधनकः परः॥ 17 ॥

ayutaṃ copavīte tu lakṣakoṭirbhuje sthite | maṇibandhe tu rudrākṣo mokṣasādhanakaḥ paraḥ

रुद्राक्षधारको भूत्वा यत्किञ्चित्कर्म वैदिकम् ।कुर्वन्विप्रः सदा भक्त्या महदाप्नोति तत्फलम्॥ 18 ॥

rudrākṣadhārako bhūtvā yatkiñcitkarma vaidikam | kurvanvipraḥ sadā bhaktyā mahadāpnoti tatphalam

रुद्राक्षमालिकां कण्ठे धारयेद्भक्तिवर्जितः ।पापकर्मा तु यो नित्यं स मुक्तः सर्वबन्धनात्॥ 19 ॥

rudrākṣamālikāṃ kaṇṭhe dhārayedbhaktivarjitaḥ | pāpakarmā tu yo nityaṃ sa muktaḥ sarvabandhanāt

रुद्राक्षार्पितचेता यो रुद्राक्षस्तु न वै धृतः ।असौ माहेश्वरो लोके नमस्यः स तु लिङ्गवत्॥ 20 ॥

rudrākṣārpitacetā yo rudrākṣastu na vai dhṛtaḥ | asau māheśvaro loke namasyaḥ sa tu liṅgavat

अविद्यो वा सविद्यो वा रुद्राक्षस्य तु धारणात् ।शिवलोकं प्रपद्येत कीकटे गर्दभो यथा॥ 21 ॥

avidyo vā savidyo vā rudrākṣasya tu dhāraṇāt | śivalokaṃ prapadyeta kīkaṭe gardabho yathā

स्कन्द उवाच ।रुद्राक्षान्सन्दधे देव गर्दभः केन हेतुना ।कीकटे केन वा दत्तस्तद्ब्रूहि परमेश्वर॥ 22 ॥

skanda uvāca | rudrākṣānsandadhe deva gardabhaḥ kena hetunā | kīkaṭe kena vā dattastadbrūhi parameśvara

श्रीभगवानुवाच ।शृणु पुत्र पुरावृत्तं गर्दभो विन्ध्यपर्वते ।धत्ते रुद्राक्षभारं तु वाहितः पथिकेन तु॥ 23 ॥

śrībhagavānuvāca | śṛṇu putra purāvṛttaṃ gardabho vindhyaparvate | dhatte rudrākṣabhāraṃ tu vāhitaḥ pathikena tu

श्रान्तोऽसमर्थस्तद्भारं वोढुं पतितवान्भुवि ।प्राणैस्त्वक्तस्त्रिनेत्रस्तु शूलपाणिर्महेश्वरः॥ 24 ॥

śrānto'samarthastadbhāraṃ voḍhuṃ patitavānbhuvi | prāṇaistvaktastrinetrastu śūlapāṇirmaheśvaraḥ

मत्प्रसादान्महासेन मदन्तिकमुपागतः ।यावद्वक्त्रस्य सङ्ख्यानं रुद्राक्षाणां सुदुर्लभम्॥ 25 ॥

matprasādānmahāsena madantikamupāgataḥ | yāvadvaktrasya saṅkhyānaṃ rudrākṣāṇāṃ sudurlabham

तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते ।स्वशिष्येभ्यस्तु वक्तव्यं नाशिष्येभ्यः कदाचन॥ 26 ॥

tāvadyugasahasrāṇi śivaloke mahīyate | svaśiṣyebhyastu vaktavyaṃ nāśiṣyebhyaḥ kadācana

अभक्तेभ्योऽपि मूर्खेभ्यः कदाचिन्न प्रकाशयेत् ।अभक्तो वास्तु भक्तो वा नीचो नीचतरोऽपि वा॥ 27 ॥

abhaktebhyo'pi mūrkhebhyaḥ kadācinna prakāśayet | abhakto vāstu bhakto vā nīco nīcataro'pi vā

रुद्राक्षान्धारयेद्यस्तु मुच्यते सर्वपातकैः ।रुद्राक्षधारणं पुण्यं केन वा सदृशं भवेत्॥ 28 ॥

rudrākṣāndhārayedyastu mucyate sarvapātakaiḥ | rudrākṣadhāraṇaṃ puṇyaṃ kena vā sadṛśaṃ bhavet

महाव्रतमिदं प्राहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ।सहस्रं धारयेद्यस्तु रुद्राक्षाणां धृतव्रतः॥ 29 ॥

mahāvratamidaṃ prāhurmunayastattvadarśinaḥ | sahasraṃ dhārayedyastu rudrākṣāṇāṃ dhṛtavrataḥ

तं नमन्ति सुराः सर्वे यथा रुद्रस्तथैव सः ।अभावे तु सहस्रस्य बाह्वोः षोडश षोडश॥ 30 ॥

taṃ namanti surāḥ sarve yathā rudrastathaiva saḥ | abhāve tu sahasrasya bāhvoḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa

एकं शिखायां करयोर्द्वादश द्वादशैव तु ।द्वात्रिंशत्कण्ठदेशे तु चत्वारिंशच्च मस्तके॥ 31 ॥

ekaṃ śikhāyāṃ karayordvādaśa dvādaśaiva tu | dvātriṃśatkaṇṭhadeśe tu catvāriṃśacca mastake

एकैकं कर्णयोः षट् षट् वक्षस्यष्टोत्तरं शतम् ।यो धारयति रुद्राक्षान् रुद्रवत्स तु पूज्यते॥ 32 ॥

ekaikaṃ karṇayoḥ ṣaṭ ṣaṭ vakṣasyaṣṭottaraṃ śatam | yo dhārayati rudrākṣān rudravatsa tu pūjyate

मुक्ताप्रवालस्कटिकरौप्यवैदूर्यकाञ्चनैः ।समेतान्धारयेद्यस्तु रुद्राक्षान्स शिवो भवेत्॥ 33 ॥

muktāpravālaskaṭikaraupyavaidūryakāñcanaiḥ | sametāndhārayedyastu rudrākṣānsa śivo bhavet

केवलानपि रुद्राक्षान्यद्यालस्याद्बिभर्ति यः ।तं न स्पृशन्ति पापानि तमांसीव विभावसुम्॥ 34 ॥

kevalānapi rudrākṣānyadyālasyādbibharti yaḥ | taṃ na spṛśanti pāpāni tamāṃsīva vibhāvasum

रुद्राक्षमालया मन्त्रो जप्तोऽनन्तफलप्रदः ।यस्याङ्गे नास्ति रुद्राक्ष एकोऽपि बहुपुण्यदः॥ 35 ॥

rudrākṣamālayā mantro japto'nantaphalapradaḥ | yasyāṅge nāsti rudrākṣa eko'pi bahupuṇyadaḥ

तस्य जन्म निरर्थं स्यात्त्रिपुण्ड्ररहितं यथा ।रुद्राक्षं मस्तके धृत्वा शिरःस्नानं करोति यः॥ 36 ॥

tasya janma nirarthaṃ syāttripuṇḍrarahitaṃ yathā | rudrākṣaṃ mastake dhṛtvā śiraḥsnānaṃ karoti yaḥ

गङ्गास्नानफलं तस्य जायते नात्र संशयः ।एकवक्त्रः पञ्चवक्त्र एकादशमुखाः परे॥ 37 ॥

gaṅgāsnānaphalaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ | ekavaktraḥ pañcavaktra ekādaśamukhāḥ pare

चतुर्दशमुखाः केचिद्रुद्राक्षा लोकपूजिताः ।भक्त्या सम्पूज्यते नित्यं रुद्राक्षः शङ्करात्मकः॥ 38 ॥

caturdaśamukhāḥ kecidrudrākṣā lokapūjitāḥ | bhaktyā sampūjyate nityaṃ rudrākṣaḥ śaṅkarātmakaḥ

दरिद्रं वापि पुरुषं राजानं कुरुते भुवि ।अत्र ते कथयिष्यामि पुराणं मतमुत्तमम्॥ 39 ॥

daridraṃ vāpi puruṣaṃ rājānaṃ kurute bhuvi | atra te kathayiṣyāmi purāṇaṃ matamuttamam

कोसलेषु द्विजः कश्चिद्गिरिनाथ इति श्रुतः ।महाधनी च धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः॥ 40 ॥

kosaleṣu dvijaḥ kaścidgirinātha iti śrutaḥ | mahādhanī ca dharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ

यज्ञकृद्दीक्षितस्तस्य तनयः सुन्दराकृतिः ।नाम्ना गुणनिधिः ख्यातस्तरुणः कामसुन्दरः॥ 41 ॥

yajñakṛddīkṣitastasya tanayaḥ sundarākṛtiḥ | nāmnā guṇanidhiḥ khyātastaruṇaḥ kāmasundaraḥ

गुरोः सुधिषणस्याथ पत्नीं मुक्तावलीमथ ।मोहयामास रूपेण यौवनेन मदेन च॥ 42 ॥

guroḥ sudhiṣaṇasyātha patnīṃ muktāvalīmatha | mohayāmāsa rūpeṇa yauvanena madena ca

सङ्गतस्तु तया सार्धं कञ्चित्कालं ततो भिया ।विषं ददौ च गुरवे येभे पश्चात्तु निर्भयः॥ 43 ॥

saṅgatastu tayā sārdhaṃ kañcitkālaṃ tato bhiyā | viṣaṃ dadau ca gurave yebhe paścāttu nirbhayaḥ

यदा माता पिता कर्म किञ्चिज्जानाति यत्क्षणे ।मातरं पितरं चापि मारयामास तद्विषात्॥ 44 ॥

yadā mātā pitā karma kiñcijjānāti yatkṣaṇe | mātaraṃ pitaraṃ cāpi mārayāmāsa tadviṣāt

नानाविलासभोगैश्च जाते द्रव्यव्यये ततः ।ब्राह्मणानां गृहे चौर्यं चकार स तदा खलः॥ 45 ॥

nānāvilāsabhogaiśca jāte dravyavyaye tataḥ | brāhmaṇānāṃ gṛhe cauryaṃ cakāra sa tadā khalaḥ

सुरापानमदोन्मत्तस्तदा ज्ञातिबहिष्कृतः ।ग्रामान्निष्कासितः सर्वैस्तदा सोऽभूद्वनेचरः॥ 46 ॥

surāpānamadonmattastadā jñātibahiṣkṛtaḥ | grāmānniṣkāsitaḥ sarvaistadā so'bhūdvanecaraḥ

मुक्तावल्या तया सार्धं जगाम गहनं वनम् ।मार्गे स्थितो द्रव्यलोभाज्जघान ब्राह्मणान्बहून्॥ 47 ॥

muktāvalyā tayā sārdhaṃ jagāma gahanaṃ vanam | mārge sthito dravyalobhājjaghāna brāhmaṇānbahūn

एवं बहुगते काले ममार स तदाधमः ।नेतुं तं यमदूताश्च समाजग्मुः सहस्रशः॥ 48 ॥

evaṃ bahugate kāle mamāra sa tadādhamaḥ | netuṃ taṃ yamadūtāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ

शिवलोकाच्छिवगणास्तथैव च समागताः ।तयोः परस्परं वादो बभूव गिरिजासुत॥ 49 ॥

śivalokācchivagaṇāstathaiva ca samāgatāḥ | tayoḥ parasparaṃ vādo babhūva girijāsuta

यमदूतास्तदा प्रोचुः पुण्यमस्य किमस्ति हि ।ब्रुवन्तु सेवकाः शम्भोर्यद्येनं नेतुमिच्छथ॥ 50 ॥

yamadūtāstadā procuḥ puṇyamasya kimasti hi | bruvantu sevakāḥ śambhoryadyenaṃ netumicchatha

शिवदूतास्तदा प्रोचुरयं यस्मिन्स्थले मृतः ।दशहस्तादधो भूमे रुद्राक्षस्तत्र चास्ति हि॥ 51 ॥

śivadūtāstadā procurayaṃ yasminsthale mṛtaḥ | daśahastādadho bhūme rudrākṣastatra cāsti hi

तत्प्रभावेण हे दूता नेष्यामः शिवसन्निधिम् ।ततो विमानमारुह्य दिव्यरूपधरो द्विजः॥ 52 ॥

tatprabhāveṇa he dūtā neṣyāmaḥ śivasannidhim | tato vimānamāruhya divyarūpadharo dvijaḥ

गतो गुणनिधिर्दूतैः सहितः शङ्करालयम् ।इति रुद्राक्षमाहात्म्यं कथितं तव सुव्रत॥ 53 ॥

gato guṇanidhirdūtaiḥ sahitaḥ śaṅkarālayam | iti rudrākṣamāhātmyaṃ kathitaṃ tava suvrata

एवं रुद्राक्षमहिमा समासात्कथितो मया ।सर्वपापक्षयकरो महापुण्यफलप्रदः॥ 54 ॥

evaṃ rudrākṣamahimā samāsātkathito mayā | sarvapāpakṣayakaro mahāpuṇyaphalapradaḥ