Skandha 11, Adhyāya 12

श्रीनारायण उवाच ।देवर्षे शृणु तत्सर्वं भस्मोद्धूलनजं फलम् ।सरहस्यविधानं च सर्वकामफलप्रदम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | devarṣe śṛṇu tatsarvaṃ bhasmoddhūlanajaṃ phalam | sarahasyavidhānaṃ ca sarvakāmaphalapradam

कपिलायाः शकृत्स्वच्छं गृहीत्वा गगनेऽपतत् ।न क्लिन्नं नापि कठिनं न दुर्गन्धं न चोषितम्॥ 2 ॥

kapilāyāḥ śakṛtsvacchaṃ gṛhītvā gagane'patat | na klinnaṃ nāpi kaṭhinaṃ na durgandhaṃ na coṣitam

उपर्यधः परित्यज्य गह्णीयात्पतितं यदि ।पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रितम्॥ 3 ॥

uparyadhaḥ parityajya gahṇīyātpatitaṃ yadi | piṇḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamantritam

आदाय वाससाऽऽच्छाद्य भस्माधाने विनिक्षिपेत् ।सुकृते सुदृढे शुद्धे क्षालिते प्रोक्षिते शुभे॥ 4 ॥

ādāya vāsasā''cchādya bhasmādhāne vinikṣipet | sukṛte sudṛḍhe śuddhe kṣālite prokṣite śubhe

विन्यस्य मन्त्री मन्त्रेण पात्रे भस्म विनिक्षिपेत् ।तैजसं दारवं चाथ मृण्मयं चैलमेव च॥ 5 ॥

vinyasya mantrī mantreṇa pātre bhasma vinikṣipet | taijasaṃ dāravaṃ cātha mṛṇmayaṃ cailameva ca

अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् ।क्षौमे चैवातिशुद्धे वा धनवद्भस्म निक्षिपेत्॥ 6 ॥

anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet | kṣaume caivātiśuddhe vā dhanavadbhasma nikṣipet

प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात्स्वयं चानुचरोऽपि वा ।न चायुक्तकरे दद्यान्न चाशुचितले क्षिपेत्॥ 7 ॥

prasthito bhasma gṛhṇīyātsvayaṃ cānucaro'pi vā | na cāyuktakare dadyānna cāśucitale kṣipet

न संस्पृशेत्तु नीचाङ्गैर्न क्षिपेन्न च लङ्घयेत् ।तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रितम्॥ 8 ॥

na saṃspṛśettu nīcāṅgairna kṣipenna ca laṅghayet | tasmādbhasitamādāya viniyuñjīta mantritam

विभूतिधारणविधिः स्मृतिप्रोक्तो मयेरितः ।यदीयाचरणेनैव शिवतुल्यो न संशयः॥ 9 ॥

vibhūtidhāraṇavidhiḥ smṛtiprokto mayeritaḥ | yadīyācaraṇenaiva śivatulyo na saṃśayaḥ

शैवैः सम्पादितं भस्म वैदिकैः शिवसन्निधौ ।भक्त्या परमया ग्राह्यं प्रार्थयित्वा तु पूजयेत्॥ 10 ॥

śaivaiḥ sampāditaṃ bhasma vaidikaiḥ śivasannidhau | bhaktyā paramayā grāhyaṃ prārthayitvā tu pūjayet

तन्त्रोक्तवर्त्मना सिद्धं भस्म तान्त्रिकपूजकैः ।यत्रकुत्रापि दत्तं चेत्तद्ग्राह्यं नैव वैदिकैः॥ 11 ॥

tantroktavartmanā siddhaṃ bhasma tāntrikapūjakaiḥ | yatrakutrāpi dattaṃ cettadgrāhyaṃ naiva vaidikaiḥ

शूद्रैः कापालिकैर्वाथ पाखण्डैरपरैस्तु तत् ।त्रिपुण्ड्रं धारयेद्भक्त्या मनसापि न लङ्घयेत्॥ 12 ॥

śūdraiḥ kāpālikairvātha pākhaṇḍairaparaistu tat | tripuṇḍraṃ dhārayedbhaktyā manasāpi na laṅghayet

श्रुत्या विधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् ।त्रिपुण्ड्रधारणं भक्त्या तथा देहावगुण्ठनम्॥ 13 ॥

śrutyā vidhīyate yasmāttattyāgī patito bhavet | tripuṇḍradhāraṇaṃ bhaktyā tathā dehāvaguṇṭhanam

द्विजः कुर्याद्धि मन्त्रेण तत्त्यागी पतितो भवेत् ।उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च भक्त्या नैवाचरन्ति ये॥ 14 ॥

dvijaḥ kuryāddhi mantreṇa tattyāgī patito bhavet | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca bhaktyā naivācaranti ye

तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ।येन भस्मोक्तमार्गेण धृतं न मुनिपुङ्गव॥ 15 ॥

teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ | yena bhasmoktamārgeṇa dhṛtaṃ na munipuṅgava

तस्य विद्धि मुने जन्म निष्कलं सौकरं यथा ।येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेण विना स्थितम्॥ 16 ॥

tasya viddhi mune janma niṣkalaṃ saukaraṃ yathā | yeṣāṃ vapurmanuṣyāṇāṃ tripuṇḍreṇa vinā sthitam

श्मशानसदृशं तत्स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्यकृज्जनैः ।धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम्॥ 17 ॥

śmaśānasadṛśaṃ tatsyānna prekṣyaṃ puṇyakṛjjanaiḥ | dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam

धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ।त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते॥ 18 ॥

dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām | tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te

धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते ।यथा कृशानुरहितो भूधरो न विराजते॥ 19 ॥

dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te | yathā kṛśānurahito bhūdharo na virājate

अशेषसाधनेऽप्येवं भस्महीनं शिवार्चनम् ।उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये॥ 20 ॥

aśeṣasādhane'pyevaṃ bhasmahīnaṃ śivārcanam | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye

तैः पूर्वाचरितं सर्वं विपरीतं भवेदपि ।भस्मना वेदमन्त्रेण त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्॥ 21 ॥

taiḥ pūrvācaritaṃ sarvaṃ viparītaṃ bhavedapi | bhasmanā vedamantreṇa tripuṇḍrasya ca dhāraṇam

विना वेदोचिताचारं स्मार्तस्यानर्थकारणम् ।कृतं स्यादकृतं तेन श्रुतमप्यश्रुतं भवेत्॥ 22 ॥

vinā vedocitācāraṃ smārtasyānarthakāraṇam | kṛtaṃ syādakṛtaṃ tena śrutamapyaśrutaṃ bhavet

अधीतमनधीतं च त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् ।वृथा वेदा वृथा यज्ञा वृथा दानं वृथा तपः॥ 23 ॥

adhītamanadhītaṃ ca tripuṇḍraṃ yo na dhārayet | vṛthā vedā vṛthā yajñā vṛthā dānaṃ vṛthā tapaḥ

वृथा व्रतोपवासेन त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् ।भस्मधारणकं त्यक्त्वा मुक्तिमिच्छति यः पुमान्॥ 24 ॥

vṛthā vratopavāsena tripuṇḍraṃ yo na dhārayet | bhasmadhāraṇakaṃ tyaktvā muktimicchati yaḥ pumān

विषपानेन नित्यत्वं कुरुते ह्यात्मनो हि सः ।स्रष्टा सृष्टिच्छलेनाह त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्॥ 25 ॥

viṣapānena nityatvaṃ kurute hyātmano hi saḥ | sraṣṭā sṛṣṭicchalenāha tripuṇḍrasya ca dhāraṇam

ससर्ज स ललाटं हि तिर्यगूर्ध्वं न वर्तुलम् ।तिर्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम्॥ 26 ॥

sasarja sa lalāṭaṃ hi tiryagūrdhvaṃ na vartulam | tiryagrekhāḥ pradṛśyante lalāṭe sarvadehinām

तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् ।न तद्ध्यानं न तन्मोक्षं न तज्ज्ञानं न तत्तपः॥ 27 ॥

tathāpi mānavā mūrkhā na kurvanti tripuṇḍrakam | na taddhyānaṃ na tanmokṣaṃ na tajjñānaṃ na tattapaḥ

विना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं च विप्रेण यदनुष्ठितम् ।वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत्॥ 28 ॥

vinā tiryaktripuṇḍraṃ ca vipreṇa yadanuṣṭhitam | vedasyādhyayane śūdro nādhikārī yathā bhavet

त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने ।प्राङ्मुखश्चरणौ हस्तौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत्॥ 29 ॥

tripuṇḍreṇa vinā vipro nādhikārī śivārcane | prāṅmukhaścaraṇau hastau prakṣālyācamya pūrvavat

प्राणानायम्य सङ्कल्प्य भस्मस्नानं समाचरेत् ।आदाय भसितं शुद्धमग्निहोत्रसमुद्भवम्॥ 30 ॥

prāṇānāyamya saṅkalpya bhasmasnānaṃ samācaret | ādāya bhasitaṃ śuddhamagnihotrasamudbhavam

ईशानेन तु मन्त्रेण स्वमूर्धनि विनिक्षिपेत् ।तत आदाय तद्भस्म मुखे च पुरुषेण तु॥ 31 ॥

īśānena tu mantreṇa svamūrdhani vinikṣipet | tata ādāya tadbhasma mukhe ca puruṣeṇa tu

अघोराख्येण हृदये गुह्ये वामाह्वयेन च ।सद्योजाताभिधानेन भस्म पादद्वये क्षिपेत्॥ 32 ॥

aghorākhyeṇa hṛdaye guhye vāmāhvayena ca | sadyojātābhidhānena bhasma pādadvaye kṣipet

सर्वाङ्गं प्रणवेनैव मन्त्रेणोद्धूलनं ततः ।एतदाग्नेयकं स्नानमुदितं परमर्षिभिः॥ 33 ॥

sarvāṅgaṃ praṇavenaiva mantreṇoddhūlanaṃ tataḥ | etadāgneyakaṃ snānamuditaṃ paramarṣibhiḥ

सर्वकर्मसमृद्ध्यर्थं कुर्यादादाविदं बुधः ।ततः प्रक्षाल्य हस्तादीनुपस्पृश्य यथाविधि॥ 34 ॥

sarvakarmasamṛddhyarthaṃ kuryādādāvidaṃ budhaḥ | tataḥ prakṣālya hastādīnupaspṛśya yathāvidhi

तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं विधिना ललाटे हृदये गले ।पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्वापि कृतेन भसितेन च॥ 35 ॥

tiryaktripuṇḍraṃ vidhinā lalāṭe hṛdaye gale | pañcabhirbrahmabhirvāpi kṛtena bhasitena ca

घृतमेतत्त्रिपुण्ड्रं स्यात्सर्वकर्मसु पावनम् ।शूद्रैरन्त्यजहस्तस्थं न धार्यं भस्म च क्वचित्॥ 36 ॥

ghṛtametattripuṇḍraṃ syātsarvakarmasu pāvanam | śūdrairantyajahastasthaṃ na dhāryaṃ bhasma ca kvacit

भस्मना साग्निहोत्रेण लिप्तः कर्म समाचरेत् ।अन्यथा सर्वकर्माणि न फलन्ति कदाचन॥ 37 ॥

bhasmanā sāgnihotreṇa liptaḥ karma samācaret | anyathā sarvakarmāṇi na phalanti kadācana

सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थं देवादिपूजनम् ।तस्य व्यर्थमिदं सर्वं यस्त्रिपुण्ड्रं न धारयेत्॥ 38 ॥

satyaṃ śaucaṃ japo homastīrthaṃ devādipūjanam | tasya vyarthamidaṃ sarvaṃ yastripuṇḍraṃ na dhārayet

त्रिपुण्ड्रधृग्विप्रवरो यो रुद्राक्षधरः शुचिः ।स हन्ति रोगदुरितव्याधिदुर्भिक्षतस्करान्॥ 39 ॥

tripuṇḍradhṛgvipravaro yo rudrākṣadharaḥ śuciḥ | sa hanti rogaduritavyādhidurbhikṣataskarān

समाप्नोति परं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः ।स पङ्क्तिपावनः श्राद्धे पूज्यो विप्रैः सुरैरपि॥ 40 ॥

samāpnoti paraṃ brahma yato nāvartate punaḥ | sa paṅktipāvanaḥ śrāddhe pūjyo vipraiḥ surairapi

श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने ।धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ।भस्मधारणमाहात्म्यं भूयोऽपि कथयामि ते॥ 41 ॥

śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane | dhṛtatripuṇḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ | bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ bhūyo'pi kathayāmi te