Skandha 11, Adhyāya 23

श्रीनारायण उवाच ।अमृतापिधानमित्येवमुच्चार्य साधकोत्तमः ।उच्छिष्टभाग्भ्यः पात्रान्नं दद्यादन्ते विचक्षणः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | amṛtāpidhānamityevamuccārya sādhakottamaḥ | ucchiṣṭabhāgbhyaḥ pātrānnaṃ dadyādante vicakṣaṇaḥ

ये के चास्मत्कुले जाता दासदास्योऽनकाङ्क्षिणः ।ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मया दत्तेन भूतले॥ 2 ॥

ye ke cāsmatkule jātā dāsadāsyo'nakāṅkṣiṇaḥ | te sarve tṛptimāyāntu mayā dattena bhūtale

रौरवेऽपुण्यनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् ।अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु॥ 3 ॥

raurave'puṇyanilaye padmārbudanivāsinām | arthināmudakaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu

पवित्रग्रन्थिमुत्सृज्य मण्डले भुवि निक्षिपेत् ।पात्रे तु निक्षिपेद्यस्तु स विप्रः पङ्क्तिदूषकः॥ 4 ॥

pavitragranthimutsṛjya maṇḍale bhuvi nikṣipet | pātre tu nikṣipedyastu sa vipraḥ paṅktidūṣakaḥ

उच्छिष्टस्तेन संस्पृष्टः शुना शूद्रेण च द्विजः ।उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति॥ 5 ॥

ucchiṣṭastena saṃspṛṣṭaḥ śunā śūdreṇa ca dvijaḥ | upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati

अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टैः स्नानमेव विधीयते ।एकाहुतिप्रदानेन कोटियज्ञफलं लभेत्॥ 6 ॥

anucchiṣṭena saṃspṛṣṭaiḥ snānameva vidhīyate | ekāhutipradānena koṭiyajñaphalaṃ labhet

पञ्चभिः पञ्चकोटीनां तदनन्तफलं स्मृतम् ।प्राणाग्निहोत्रवेत्रे यो ह्यन्नदानं करोति च॥ 7 ॥

pañcabhiḥ pañcakoṭīnāṃ tadanantaphalaṃ smṛtam | prāṇāgnihotravetre yo hyannadānaṃ karoti ca

दातुश्चैव तु यत्पुण्यं भोक्तुश्चैव तु यत्फलम् ।प्राप्नुतस्तौ तदेव द्वावुभौ तौ स्वर्गगामिनौ॥ 8 ॥

dātuścaiva tu yatpuṇyaṃ bhoktuścaiva tu yatphalam | prāpnutastau tadeva dvāvubhau tau svargagāminau

सपवित्रकरो भुङ्क्ते यस्तु विप्रो विधानतः ।ग्रासे ग्रासे फलं तस्य पञ्चगव्यसमं भवेत्॥ 9 ॥

sapavitrakaro bhuṅkte yastu vipro vidhānataḥ | grāse grāse phalaṃ tasya pañcagavyasamaṃ bhavet

पूजाकालत्रये नित्यं जपस्तर्पणमेव च ।होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते॥ 10 ॥

pūjākālatraye nityaṃ japastarpaṇameva ca | homo brāhmaṇabhuktiśca puraścaraṇamucyate

अधःशयानो धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।लघुमिष्टहिताशी च विनीतः शान्तचेतसा॥ 11 ॥

adhaḥśayāno dharmātmā jitakrodho jitendriyaḥ | laghumiṣṭahitāśī ca vinītaḥ śāntacetasā

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं स शुभभाषणः ।स्त्रीशूद्रपतितत्व्रात्यनास्तिकोच्छिष्टभाषणम्॥ 12 ॥

nityaṃ triṣavaṇasnāyī nityaṃ sa śubhabhāṣaṇaḥ | strīśūdrapatitatvrātyanāstikocchiṣṭabhāṣaṇam

चाण्डालभाषणं चैव न कुर्यान्मुनिसत्तम ।नत्वा नैव च भाषेत जपहोमार्चनादिषु॥ 13 ॥

cāṇḍālabhāṣaṇaṃ caiva na kuryānmunisattama | natvā naiva ca bhāṣeta japahomārcanādiṣu

मैथुनस्य तथालापं तद्गोष्ठीमपि वर्जयेत् ।कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा॥ 14 ॥

maithunasya tathālāpaṃ tadgoṣṭhīmapi varjayet | karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ।राज्ञश्चैव गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्॥ 15 ॥

sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ pracakṣate | rājñaścaiva gṛhasthasya brahmacaryamudāhṛtam

ऋतुस्तातेषु दारेषु सङ्गतिर्या विधानतः ।संस्कृतायां सवर्णायामृतुं दृष्ट्वा प्रयत्नतः॥ 16 ॥

ṛtustāteṣu dāreṣu saṅgatiryā vidhānataḥ | saṃskṛtāyāṃ savarṇāyāmṛtuṃ dṛṣṭvā prayatnataḥ

रात्रौ तु गमनं कार्यं ब्रह्मचर्यं हरेन्न तत् ।ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि॥ 17 ॥

rātrau tu gamanaṃ kāryaṃ brahmacaryaṃ harenna tat | ṛṇatrayamasaṃśodhya tvanutpādya sutānapi

तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः ।अजागलस्य यज्जन्म तज्जन्म श्रुतिचोदितम्॥ 18 ॥

tathā yajñānaniṣṭvā ca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ | ajāgalasya yajjanma tajjanma śruticoditam

अतः कार्यं तु विप्रेन्द्र ऋणत्रयविशोधनम् ।ते देवानामृषीणां च पितॄणामृणिनस्तथा॥ 19 ॥

ataḥ kāryaṃ tu viprendra ṛṇatrayaviśodhanam | te devānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇinastathā

ऋषिभ्यो ब्रह्मचर्येण पितृभ्यस्तु तिलोदकैः ।मुच्येद्यज्ञेन देवेभ्यः स्वाश्रमं धर्ममाचरेत्॥ 20 ॥

ṛṣibhyo brahmacaryeṇa pitṛbhyastu tilodakaiḥ | mucyedyajñena devebhyaḥ svāśramaṃ dharmamācaret

क्षीराहारी फलाशी वा शाकाशी वा हविष्यभुक् ।भिक्षाशी वा जपेद्विद्वान्कृच्छ्रचान्द्रायणादिकृत्॥ 21 ॥

kṣīrāhārī phalāśī vā śākāśī vā haviṣyabhuk | bhikṣāśī vā japedvidvānkṛcchracāndrāyaṇādikṛt

लवणं क्षारमम्लं च गृञ्जनं कांस्यभोजनम् ।ताम्बूलं च द्विभुक्तं च दुष्टवासः प्रमत्तनम्॥ 22 ॥

lavaṇaṃ kṣāramamlaṃ ca gṛñjanaṃ kāṃsyabhojanam | tāmbūlaṃ ca dvibhuktaṃ ca duṣṭavāsaḥ pramattanam

श्रुतिस्मृतिविरोधं च जपं रात्रौ विवर्जयेत् ।वृथा न कालं गमयेद्द्यूतस्त्रीस्वापवादतः॥ 23 ॥

śrutismṛtivirodhaṃ ca japaṃ rātrau vivarjayet | vṛthā na kālaṃ gamayeddyūtastrīsvāpavādataḥ

गमयेद्देवतापूजास्तोत्रागमविलोकनैः ।भूशय्या ब्रह्मचारित्वं मौनचर्या तथैव च॥ 24 ॥

gamayeddevatāpūjāstotrāgamavilokanaiḥ | bhūśayyā brahmacāritvaṃ maunacaryā tathaiva ca

नित्यं त्रिषवणस्नानं शूद्रकर्मविवर्जनम् ।नित्यपूजा नित्यदानमानन्दस्तुतिकीर्तनम्॥ 25 ॥

nityaṃ triṣavaṇasnānaṃ śūdrakarmavivarjanam | nityapūjā nityadānamānandastutikīrtanam

नैमित्तिकार्चनं चैव विश्वासो गुरुदेवयोः ।जपनिष्ठस्य धर्मा ये द्वादशैते सुसिद्धिदाः॥ 26 ॥

naimittikārcanaṃ caiva viśvāso gurudevayoḥ | japaniṣṭhasya dharmā ye dvādaśaite susiddhidāḥ

नित्यं सूर्यमुपस्थाय तस्य चाभिमुखो जपेत् ।देवताप्रतिमादौ वा वह्नौ वाभ्यर्च्य तन्मुखः॥ 27 ॥

nityaṃ sūryamupasthāya tasya cābhimukho japet | devatāpratimādau vā vahnau vābhyarcya tanmukhaḥ

स्नानपूजाजपध्यानहोमतर्पणतत्परः ।निष्कामो देवतायां च सर्वकर्मनिवेदकः॥ 28 ॥

snānapūjājapadhyānahomatarpaṇatatparaḥ | niṣkāmo devatāyāṃ ca sarvakarmanivedakaḥ

एवमादींश्च नियमान्पुरश्चरणकृच्चरेत् ।तस्माद्द्विजः प्रसन्नात्मा जपहोमपरायणः॥ 29 ॥

evamādīṃśca niyamānpuraścaraṇakṛccaret | tasmāddvijaḥ prasannātmā japahomaparāyaṇaḥ

तपस्यध्ययने युक्तो भवेद्भूतानुकम्पकः ।तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्॥ 30 ॥

tapasyadhyayane yukto bhavedbhūtānukampakaḥ | tapasā svargamāpnoti tapasā vindate mahat

तपोयुक्तस्य सिध्यन्ति कर्माणि नियतात्मनः ।विद्वेषणं संहरणं मारणं रोगनाशनम्॥ 31 ॥

tapoyuktasya sidhyanti karmāṇi niyatātmanaḥ | vidveṣaṇaṃ saṃharaṇaṃ māraṇaṃ roganāśanam

येन येनाथ ऋषिणा यदर्थं देवताः स्तुताः ।स स कामः समृद्ध्येत तेषां तेषां तथा तथा॥ 32 ॥

yena yenātha ṛṣiṇā yadarthaṃ devatāḥ stutāḥ | sa sa kāmaḥ samṛddhyeta teṣāṃ teṣāṃ tathā tathā

तानि कर्माणि वक्ष्यामि विधानानि च कर्मणाम् ।पुरश्चरणमादौ च कर्मणां सिद्धिकारकम्॥ 33 ॥

tāni karmāṇi vakṣyāmi vidhānāni ca karmaṇām | puraścaraṇamādau ca karmaṇāṃ siddhikārakam

स्वाध्यायाभ्यसनस्यादौ प्राजापत्यं चरेद्द्विजः ।केशश्मश्रुलोमनखान् वापयित्वा ततः शुचिः॥ 34 ॥

svādhyāyābhyasanasyādau prājāpatyaṃ careddvijaḥ | keśaśmaśrulomanakhān vāpayitvā tataḥ śuciḥ

तिष्ठेदहनि रात्रौ तु शुचिरासीत वाग्यतः ।सत्यवादी पवित्राणि जपेद्व्याहृतयस्तथा॥ 35 ॥

tiṣṭhedahani rātrau tu śucirāsīta vāgyataḥ | satyavādī pavitrāṇi japedvyāhṛtayastathā

ज्येकाराद्यास्तु ता जप्त्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् ।आपो हि ष्ठेति सूक्तं च पवित्रं पापनाशनम्॥ 36 ॥

jyekārādyāstu tā japtvā sāvitrīṃ ca tadityṛcam | āpo hi ṣṭheti sūktaṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam

पुनन्त्यः स्वस्तिमत्यश्च पावमान्यस्तथैव च ।सर्वत्रैतत्प्रयोक्तव्यमादावन्ते च कर्मणाम्॥ 37 ॥

punantyaḥ svastimatyaśca pāvamānyastathaiva ca | sarvatraitatprayoktavyamādāvante ca karmaṇām

आसहस्रादाशताद्वाप्यादशादथवा जपेत् ।अकारं व्याहृतीस्तिस्रः सावित्रीमथवायुतम्॥ 38 ॥

āsahasrādāśatādvāpyādaśādathavā japet | akāraṃ vyāhṛtīstisraḥ sāvitrīmathavāyutam

तर्पयित्वाद्भिराचार्यानृषींश्छन्दांसि देवताः ।अनार्येण न भाषेत शूद्रेणापि न गर्हितैः॥ 39 ॥

tarpayitvādbhirācāryānṛṣīṃśchandāṃsi devatāḥ | anāryeṇa na bhāṣeta śūdreṇāpi na garhitaiḥ

नापि चोदक्यया वध्वा पतितैर्नान्त्यजैर्नृभिः ।न देवब्राह्मणद्विष्टैर्नाचार्यगुरुनिन्दकैः॥ 40 ॥

nāpi codakyayā vadhvā patitairnāntyajairnṛbhiḥ | na devabrāhmaṇadviṣṭairnācāryagurunindakaiḥ

न मातृपितृविद्विष्टैर्नावमन्येत कञ्चन ।कृच्छ्राणामेष सर्वेषां विधिरुक्तोऽनुपूर्वशः॥ 41 ॥

na mātṛpitṛvidviṣṭairnāvamanyeta kañcana | kṛcchrāṇāmeṣa sarveṣāṃ vidhirukto'nupūrvaśaḥ

प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च ।पराकस्य च कृच्छ्रस्य विधिश्चान्द्रायणस्य च॥ 42 ॥

prājāpatyasya kṛcchrasya tathā sāntapanasya ca | parākasya ca kṛcchrasya vidhiścāndrāyaṇasya ca

पञ्चभिः पातकैः सर्वैर्दुष्कृतैश्च प्रमुच्यते ।तप्तकृच्छ्रेण सर्वाणि पापानि दहति क्षणात्॥ 43 ॥

pañcabhiḥ pātakaiḥ sarvairduṣkṛtaiśca pramucyate | taptakṛcchreṇa sarvāṇi pāpāni dahati kṣaṇāt

त्रिभिश्चान्द्रायणैः पूतो ब्रह्मलोकं समश्नुते ।अष्टभिर्देवताः साक्षात्पश्येत वरदास्तदा॥ 44 ॥

tribhiścāndrāyaṇaiḥ pūto brahmalokaṃ samaśnute | aṣṭabhirdevatāḥ sākṣātpaśyeta varadāstadā

छन्दांसि दशभिर्ज्ञात्वा सर्वान्कामान्समश्नुते ।त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्॥ 45 ॥

chandāṃsi daśabhirjñātvā sarvānkāmānsamaśnute | tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam

त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरेद्द्विजः ।गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्॥ 46 ॥

tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ careddvijaḥ | gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ।एकैकं ग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत्॥ 47 ॥

ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam | ekaikaṃ grāsamaśnīyādahāni trīṇi pūrvavat

त्र्यहं चोपवसेदित्थमतिकृच्छ्रं चरेद्द्विजः ।एवमेव त्रिभिर्युक्तं महासान्तपनं स्मृतम्॥ 48 ॥

tryahaṃ copavaseditthamatikṛcchraṃ careddvijaḥ | evameva tribhiryuktaṃ mahāsāntapanaṃ smṛtam

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् ।प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः॥ 49 ॥

taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān | pratitryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ

नियतस्तु पिबेदापः प्राजापत्यविधिः स्मृतः ।यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम्॥ 50 ॥

niyatastu pibedāpaḥ prājāpatyavidhiḥ smṛtaḥ | yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam

पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणोदनः ।एकैकं तु ग्रसेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्॥ 51 ॥

parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpapraṇodanaḥ | ekaikaṃ tu grasetpiṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet

अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणे विधिः ।उपस्पृश्य त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम्॥ 52 ॥

amāvāsyāṃ na bhuñjīta evaṃ cāndrāyaṇe vidhiḥ | upaspṛśya triṣavaṇametaccāndrāyaṇaṃ smṛtam

चतुरः प्रातरश्नीयाद्विप्रः पिण्डात्कृताह्निकः ।चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्॥ 53 ॥

caturaḥ prātaraśnīyādvipraḥ piṇḍātkṛtāhnikaḥ | caturo'stamite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते ।नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं व्रतम्॥ 54 ॥

aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṇḍānmadhyandine sthite | niyatātmā haviṣyasya yaticāndrāyaṇaṃ vratam

एतद्रुद्रास्तथादित्या वसवश्च चरन्ति हि ।सर्वे कुशलिनो देवा मरुतश्च भुवा सह॥ 55 ॥

etadrudrāstathādityā vasavaśca caranti hi | sarve kuśalino devā marutaśca bhuvā saha

एकैकं सप्तरात्रेण पुनाति विधिवत्कृतम् ।त्वगसृक्पिशितास्थीनि मेदोमज्जावसास्तथा॥ 56 ॥

ekaikaṃ saptarātreṇa punāti vidhivatkṛtam | tvagasṛkpiśitāsthīni medomajjāvasāstathā

एकैकं सप्तरात्रेण शुध्यत्येव न संशयः ।एभिर्व्रतैर्विपूतात्मा कर्म कुर्वीत नित्यशः॥ 57 ॥

ekaikaṃ saptarātreṇa śudhyatyeva na saṃśayaḥ | ebhirvratairvipūtātmā karma kurvīta nityaśaḥ

एवं शुद्धस्य कर्माणि सिध्यन्त्येव न संशयः ।शुद्धात्मा कर्म कुर्वीत सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ 58 ॥

evaṃ śuddhasya karmāṇi sidhyantyeva na saṃśayaḥ | śuddhātmā karma kurvīta satyavādī jitendriyaḥ

इष्टान्कामांस्ततः सर्वान्सम्प्राप्नोति न संशयः ।त्रिरात्रमेवोपवसेद्रहितः सर्वकर्मणा॥ 59 ॥

iṣṭānkāmāṃstataḥ sarvānsamprāpnoti na saṃśayaḥ | trirātramevopavasedrahitaḥ sarvakarmaṇā

त्रीणि नक्तानि वा कुर्यात्ततः कर्म समारभेत् ।एवं विधानं कथितं पुरश्चर्याफलप्रदम्॥ 60 ॥

trīṇi naktāni vā kuryāttataḥ karma samārabhet | evaṃ vidhānaṃ kathitaṃ puraścaryāphalapradam

गायत्र्याश्च पुरश्चर्यां सर्वकामप्रदायिनी ।कथिता तव देवर्षे महापापविनाशिनी॥ 61 ॥

gāyatryāśca puraścaryāṃ sarvakāmapradāyinī | kathitā tava devarṣe mahāpāpavināśinī

आदौ कुर्याद्व्रतं मन्त्री देहशोधनकारकम् ।पुरश्चर्यां ततः कुर्यात्समस्तफलभाग्भवेत्॥ 62 ॥

ādau kuryādvrataṃ mantrī dehaśodhanakārakam | puraścaryāṃ tataḥ kuryātsamastaphalabhāgbhavet

इति ते कथितं गुह्यं पुरश्चर्याविधानकम् ।एतत्परस्मै नो वाच्यं श्रुतिसारं यतः स्मृतम्॥ 63 ॥

iti te kathitaṃ guhyaṃ puraścaryāvidhānakam | etatparasmai no vācyaṃ śrutisāraṃ yataḥ smṛtam