Skandha 2, Adhyāya 11

सूत उवाच ।गतप्राणं तु राजानं बालं पुत्रं समीक्ष्य च ।चक्रुश्च मन्त्रिणः सर्वे परलोकस्य सत्क्रियाः॥ 1 ॥

sūta uvāca | gataprāṇaṃ tu rājānaṃ bālaṃ putraṃ samīkṣya ca | cakruśca mantriṇaḥ sarve paralokasya satkriyāḥ

गङ्गातीरे दग्धदेहं भस्मप्रायं महीपतिम् ।अगुरुभिश्चाभियुक्तायां चितायामध्यरोपयन्॥ 2 ॥

gaṅgātīre dagdhadehaṃ bhasmaprāyaṃ mahīpatim | agurubhiścābhiyuktāyāṃ citāyāmadhyaropayan

दुर्मरणे मृतस्यास्य चकुश्चैवौर्ध्वदैहिकीम् ।क्रियां पुरोहितास्तस्य वेदमन्त्रैर्विधानतः॥ 3 ॥

durmaraṇe mṛtasyāsya cakuścaivaurdhvadaihikīm | kriyāṃ purohitāstasya vedamantrairvidhānataḥ

ददुर्दानानि विप्रेभ्यो गाः सुवर्णं यथोचितम् ।अन्नं बहुविधं तत्र वस्त्राणि विविधानि च॥ 4 ॥

dadurdānāni viprebhyo gāḥ suvarṇaṃ yathocitam | annaṃ bahuvidhaṃ tatra vastrāṇi vividhāni ca

सुमुहूर्ते सुतं बालं प्रजानां प्रीतिवर्धनम् ।सिंहासने शुभे तत्र मन्त्रिणः संन्यवेशयन्॥ 5 ॥

sumuhūrte sutaṃ bālaṃ prajānāṃ prītivardhanam | siṃhāsane śubhe tatra mantriṇaḥ saṃnyaveśayan

पौरा जानपदा लोकाश्चक्रुस्तं नृपतिं शिशुम् ।जनमेजयनामानं राजलक्षणसंयुतम्॥ 6 ॥

paurā jānapadā lokāścakrustaṃ nṛpatiṃ śiśum | janamejayanāmānaṃ rājalakṣaṇasaṃyutam

धात्रेयी शिक्षयामास राजचिह्नानि सर्वशः ।दिने दिने वर्धमानः स बभूव महामतिः॥ 7 ॥

dhātreyī śikṣayāmāsa rājacihnāni sarvaśaḥ | dine dine vardhamānaḥ sa babhūva mahāmatiḥ

प्राप्ते चैकादशे वर्षे तस्मै कुलपुरोहितः ।यथोचितां ददौ विद्यां जग्राह स यथोचिताम्॥ 8 ॥

prāpte caikādaśe varṣe tasmai kulapurohitaḥ | yathocitāṃ dadau vidyāṃ jagrāha sa yathocitām

धनुर्वेदं कृपः पूर्णं ददावस्मै सुसंस्कृतम् ।अर्जुनाय यथा द्रोणः कर्णाय भार्गवो यथा॥ 9 ॥

dhanurvedaṃ kṛpaḥ pūrṇaṃ dadāvasmai susaṃskṛtam | arjunāya yathā droṇaḥ karṇāya bhārgavo yathā

सम्प्राप्तविद्यो बलवान्वभूव दुरतिक्रमः ।धनुर्वेदे तथा वेदे पारगः परमार्थवित्॥ 10 ॥

samprāptavidyo balavānvabhūva duratikramaḥ | dhanurvede tathā vede pāragaḥ paramārthavit

धर्मशास्त्रार्थकुशलः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।चकार राज्यं धर्मात्मा पुरा धर्मसुतो यथा॥ 11 ॥

dharmaśāstrārthakuśalaḥ satyavādī jitendriyaḥ | cakāra rājyaṃ dharmātmā purā dharmasuto yathā

ततः सुवर्णवर्माख्यो राजा काशिपतिः किल ।वपुष्टमां शुभा कन्यां ददौ पारीक्षिताय च॥ 12 ॥

tataḥ suvarṇavarmākhyo rājā kāśipatiḥ kila | vapuṣṭamāṃ śubhā kanyāṃ dadau pārīkṣitāya ca

स तां प्राप्यासितापाङ्गीं मुमुदे जनमेजयः ।काशिराजसुतां कान्तां प्राप्य राजा यथा पुरा॥ 13 ॥

sa tāṃ prāpyāsitāpāṅgīṃ mumude janamejayaḥ | kāśirājasutāṃ kāntāṃ prāpya rājā yathā purā

विचित्रवीर्यो मुमुदे सुभद्रां च यथार्जुनः ।विजहार महीपालो वनेषूपवनेषु च॥ 14 ॥

vicitravīryo mumude subhadrāṃ ca yathārjunaḥ | vijahāra mahīpālo vaneṣūpavaneṣu ca

तया कमलपत्राक्ष्या शच्या शतक्रतुर्यथा ।प्रजास्तस्य सुसन्तुष्टा बभूवुः सुखलालिताः॥ 15 ॥

tayā kamalapatrākṣyā śacyā śatakraturyathā | prajāstasya susantuṣṭā babhūvuḥ sukhalālitāḥ

मन्त्रिणः कर्मकुशलाश्चक्रुः कार्याणि सर्वशः ।एतस्मिन्नेव काले तु मुनिरुत्तङ्कनामकः॥ 16 ॥

mantriṇaḥ karmakuśalāścakruḥ kāryāṇi sarvaśaḥ | etasminneva kāle tu muniruttaṅkanāmakaḥ

तक्षकेण परिक्लिष्टो हस्तिनापुरमभ्यगात् ।वैरस्यापचितिं कोऽस्य प्रकुर्यादिति चिन्तयन्॥ 17 ॥

takṣakeṇa parikliṣṭo hastināpuramabhyagāt | vairasyāpacitiṃ ko'sya prakuryāditi cintayan

परीक्षितसुतं मत्वा तं नृपं समुपागतः ।कार्याकार्यं न जानासि समये नृपसत्तम॥ 18 ॥

parīkṣitasutaṃ matvā taṃ nṛpaṃ samupāgataḥ | kāryākāryaṃ na jānāsi samaye nṛpasattama

अकर्तव्यं करोष्यद्य कर्तव्यं न करोषि वै ।किं त्वां सम्प्रार्थयाम्यद्य गतामर्षं निरुद्यमम्॥ 19 ॥

akartavyaṃ karoṣyadya kartavyaṃ na karoṣi vai | kiṃ tvāṃ samprārthayāmyadya gatāmarṣaṃ nirudyamam

अवैरज्ञमतन्त्रज्ञं बालचेष्टासमन्वितम् ।जनमेजय उवाच ।किं वैरं न मया ज्ञातं न किं प्रतिकृतं मया॥ 20 ॥

avairajñamatantrajñaṃ bālaceṣṭāsamanvitam | janamejaya uvāca | kiṃ vairaṃ na mayā jñātaṃ na kiṃ pratikṛtaṃ mayā

तद्वद त्वं महाभाग करोमि यदनन्तरम् ।उत्तङ्क उवाच ।पिता ते निहतो भूप तक्षकेण दुरात्मना॥ 21 ॥

tadvada tvaṃ mahābhāga karomi yadanantaram | uttaṅka uvāca | pitā te nihato bhūpa takṣakeṇa durātmanā

मन्त्रिणस्त्वं समाहूय पृच्छ स्वपितृनाशनम् ।सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं राजा पप्रच्छ मन्त्रिसत्तमान्॥ 22 ॥

mantriṇastvaṃ samāhūya pṛccha svapitṛnāśanam | sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ rājā papraccha mantrisattamān

ऊचुस्ते द्विजशापेन दष्टः सर्पेण वै मृतः ।जनमेजय उवाच ।शापोऽत्र कारणं राज्ञः शप्तस्य मुनिना किल॥ 23 ॥

ūcuste dvijaśāpena daṣṭaḥ sarpeṇa vai mṛtaḥ | janamejaya uvāca | śāpo'tra kāraṇaṃ rājñaḥ śaptasya muninā kila

तक्षकस्य तु को दोषो ब्रूहि मे मुनिसत्तम ।उत्तङ्क उवाच ।तक्षकेण धनं दत्त्वा कश्यपः सन्निवारितः॥ 24 ॥

takṣakasya tu ko doṣo brūhi me munisattama | uttaṅka uvāca | takṣakeṇa dhanaṃ dattvā kaśyapaḥ sannivāritaḥ

न स किं तक्षको वैरी पितृहा तव भूपते ।भार्या रुरोः पुरा भूप दष्टा सर्पेण सा मृता॥ 25 ॥

na sa kiṃ takṣako vairī pitṛhā tava bhūpate | bhāryā ruroḥ purā bhūpa daṣṭā sarpeṇa sā mṛtā

अविवाहिता तु मुनिना जीविता च पुनः प्रिया ।रुरुणापि कृता तत्र प्रतिज्ञा चातिदारुणा॥ 26 ॥

avivāhitā tu muninā jīvitā ca punaḥ priyā | ruruṇāpi kṛtā tatra pratijñā cātidāruṇā

यं यं सर्पं प्रपश्यामि तं तं हन्म्यायुधेन वै ।एवं कृत्वा प्रतिज्ञां स शस्त्रपाणी रुरुस्तदा॥ 27 ॥

yaṃ yaṃ sarpaṃ prapaśyāmi taṃ taṃ hanmyāyudhena vai | evaṃ kṛtvā pratijñāṃ sa śastrapāṇī rurustadā

व्यचरत्पृथिवीं राजन्निघ्नन्सर्पान्यतस्ततः ।एकदा स वने घोरं डुण्डुभं जरसान्वितम्॥ 28 ॥

vyacaratpṛthivīṃ rājannighnansarpānyatastataḥ | ekadā sa vane ghoraṃ ḍuṇḍubhaṃ jarasānvitam

अपश्यद्दण्डमुद्यम्य हन्तुं तं समुपाययौ ।अभ्यहन्रुषितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः॥ 29 ॥

apaśyaddaṇḍamudyamya hantuṃ taṃ samupāyayau | abhyahanruṣito viprastamuvācātha ḍuṇḍubhaḥ

नापराध्नोमि ते विप्र कस्मान्मामभिहंसि वै ।रुरुरुवाच ।प्राणप्रिया मे दयिता दष्टा सर्पेण सा मृता॥ 30 ॥

nāparādhnomi te vipra kasmānmāmabhihaṃsi vai | rururuvāca | prāṇapriyā me dayitā daṣṭā sarpeṇa sā mṛtā

प्रतिज्ञेयं तदा सर्प दुःखितेन मया कृता ।डुण्डुभ उवाच ।नाहं दशामि तेऽन्ये वै ये दशन्ति भुजङ्गमाः॥ 31 ॥

pratijñeyaṃ tadā sarpa duḥkhitena mayā kṛtā | ḍuṇḍubha uvāca | nāhaṃ daśāmi te'nye vai ye daśanti bhujaṅgamāḥ

शरीरसमयोगेन न मां हिंसितुमर्हसि ।उत्तङ्क उवाच ।श्रुत्वा तां मानुषीं वाणीं सर्पेणोक्तां मनोहराम्॥ 32 ॥

śarīrasamayogena na māṃ hiṃsitumarhasi | uttaṅka uvāca | śrutvā tāṃ mānuṣīṃ vāṇīṃ sarpeṇoktāṃ manoharām

रुरुः पप्रच्छ कोऽसि त्वं कस्माद्डुण्डुभतां गतः ।सर्प उवाच ।ब्राह्मणोऽहं पुरा विप्र सखा मे खगमाभिधः॥ 33 ॥

ruruḥ papraccha ko'si tvaṃ kasmādḍuṇḍubhatāṃ gataḥ | sarpa uvāca | brāhmaṇo'haṃ purā vipra sakhā me khagamābhidhaḥ

विप्रो धर्मभृतां श्रेष्ठः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।स मया वञ्जितो मौर्ख्यात्सर्पं कृत्वा च तार्णकम्॥ 34 ॥

vipro dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satyavādī jitendriyaḥ | sa mayā vañjito maurkhyātsarpaṃ kṛtvā ca tārṇakam

भयं च प्रापितोऽत्यर्थमग्निहोत्रगृहे स्थितः ।तेन भीतेन शप्तोऽहं विह्वलेनातिवेपिना॥ 35 ॥

bhayaṃ ca prāpito'tyarthamagnihotragṛhe sthitaḥ | tena bhītena śapto'haṃ vihvalenātivepinā

भव सर्पो मन्दबुद्धे येनाहं धर्षितस्त्वया ।मया प्रसादितोऽत्यर्थं सर्पेणासौ द्विजोत्तमः॥ 36 ॥

bhava sarpo mandabuddhe yenāhaṃ dharṣitastvayā | mayā prasādito'tyarthaṃ sarpeṇāsau dvijottamaḥ

मामुवाचाथ तत्क्रोधात्किञ्चिच्छान्तिमवाप्य च ।रुरुस्ते मोचिता शापस्यास्य सर्प भविष्यति॥ 37 ॥

māmuvācātha tatkrodhātkiñcicchāntimavāpya ca | ruruste mocitā śāpasyāsya sarpa bhaviṣyati

प्रमतेस्तु सुतो नूनमिति मां सोऽब्रवीद्वचः ।सोऽहं सर्पो रुरुस्त्वं च शृणु मे परमं वचः॥ 38 ॥

pramatestu suto nūnamiti māṃ so'bravīdvacaḥ | so'haṃ sarpo rurustvaṃ ca śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

अहिंसा परमो धर्मो विप्राणां नात्र संशयः ।दया सर्वत्र कर्तव्या ब्राह्मणेन विजानता॥ 39 ॥

ahiṃsā paramo dharmo viprāṇāṃ nātra saṃśayaḥ | dayā sarvatra kartavyā brāhmaṇena vijānatā

यज्ञादन्यत्र विप्रेन्द्र न हिंसा याज्ञिको मता ।सूत उवाच ।सर्पयोनेर्विनिर्मुक्तो बाह्मणोऽसौ रुरुस्ततः॥ 40 ॥

yajñādanyatra viprendra na hiṃsā yājñiko matā | sūta uvāca | sarpayonervinirmukto bāhmaṇo'sau rurustataḥ

कृत्वा तस्य च शापान्तं परित्यक्तं च हिंसनम् ।विवाहिता तेन बाला मृता सज्जीविता पुनः॥ 41 ॥

kṛtvā tasya ca śāpāntaṃ parityaktaṃ ca hiṃsanam | vivāhitā tena bālā mṛtā sajjīvitā punaḥ

कदनं सर्वसर्पाणां कृतं वैरमनुस्मरन् ।त्वं तु वैरं समुत्सृज्य वर्तसे पन्नगेष्वथ॥ 42 ॥

kadanaṃ sarvasarpāṇāṃ kṛtaṃ vairamanusmaran | tvaṃ tu vairaṃ samutsṛjya vartase pannageṣvatha

विमन्युर्भरतश्रेष्ठ पितृघातकरेषु वै ।अन्तरिक्षे मृतस्तातः स्नानदानविवर्जितः॥ 43 ॥

vimanyurbharataśreṣṭha pitṛghātakareṣu vai | antarikṣe mṛtastātaḥ snānadānavivarjitaḥ

तस्योद्धारं च राजेन्द्र कुरु हत्वाथ पन्नगान् ।पितुर्वैरं न जानाति जीवन्नेव मृतो हि सः॥ 44 ॥

tasyoddhāraṃ ca rājendra kuru hatvātha pannagān | piturvairaṃ na jānāti jīvanneva mṛto hi saḥ

दुर्गतिस्ते पितुस्तावद्यावत्तान्न हनिष्यसि ।अम्बामखमिषं कृत्वा कुरु यज्ञं नृपोत्तम॥ 45 ॥

durgatiste pitustāvadyāvattānna haniṣyasi | ambāmakhamiṣaṃ kṛtvā kuru yajñaṃ nṛpottama

सर्पसत्रं महाराज पितुर्वैरमनुस्मरन् ।सूत उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा जन्मेजयस्तदा॥ 46 ॥

sarpasatraṃ mahārāja piturvairamanusmaran | sūta uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā rājā janmejayastadā

नेत्राभ्यामश्रुपातं च चकारातीव दुःखितः ।धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धेर्वृथा मानकरस्य वै॥ 47 ॥

netrābhyāmaśrupātaṃ ca cakārātīva duḥkhitaḥ | dhiṅmāmastu sudurbuddhervṛthā mānakarasya vai

पिता यस्य गतिं घोरां प्राप्तः पन्नगपीडितः ।अद्याहं मखमारभ्य करोम्यपचितिं पितुः॥ 48 ॥

pitā yasya gatiṃ ghorāṃ prāptaḥ pannagapīḍitaḥ | adyāhaṃ makhamārabhya karomyapacitiṃ pituḥ

हत्वा सर्पानसन्दिग्धो दीप्यमाने विभावसौ ।आहूय मन्त्रिणः सर्वान् राजा वचनमब्रवीत्॥ 49 ॥

hatvā sarpānasandigdho dīpyamāne vibhāvasau | āhūya mantriṇaḥ sarvān rājā vacanamabravīt

कुर्वन्तु यज्ञसम्भारं यथार्हं मन्त्रिसत्तमाः ।गङ्गातीरे शुभां भूमिं मापयित्वा द्विजोत्तमैः॥ 50 ॥

kurvantu yajñasambhāraṃ yathārhaṃ mantrisattamāḥ | gaṅgātīre śubhāṃ bhūmiṃ māpayitvā dvijottamaiḥ

कुर्वन्तु मण्डपं स्वस्थाः शतस्तम्भं मनोहरम् ।वेदी यज्ञस्य कर्तव्या ममाद्य सचिवाः खलु॥ 51 ॥

kurvantu maṇḍapaṃ svasthāḥ śatastambhaṃ manoharam | vedī yajñasya kartavyā mamādya sacivāḥ khalu

तदङ्गत्वे विधेयो वै सर्पसत्रः सुविस्तरः ।तक्षकस्तु पशुस्तत्र होतोत्तङ्को महामुनिः॥ 52 ॥

tadaṅgatve vidheyo vai sarpasatraḥ suvistaraḥ | takṣakastu paśustatra hotottaṅko mahāmuniḥ

शीघ्रमाहूयतां विप्राः सर्वज्ञा वेदपारगाः ।सूत उवाच ।मन्त्रिणस्तु तदा चक्रुर्भूपवाक्यैर्विचक्षणाः॥ 53 ॥

śīghramāhūyatāṃ viprāḥ sarvajñā vedapāragāḥ | sūta uvāca | mantriṇastu tadā cakrurbhūpavākyairvicakṣaṇāḥ

यज्ञस्य सर्वसम्भारं वेदीं यज्ञस्य विस्तृताम् ।हवने वर्तमाने तु सर्पाणां तक्षको गतः॥ 54 ॥

yajñasya sarvasambhāraṃ vedīṃ yajñasya vistṛtām | havane vartamāne tu sarpāṇāṃ takṣako gataḥ

इन्द्रं प्रति भयार्तोऽहं त्राहि मामिति चाब्रवीत् ।भयभीतं समाश्वास्य स्वासने सन्निवेश्य च॥ 55 ॥

indraṃ prati bhayārto'haṃ trāhi māmiti cābravīt | bhayabhītaṃ samāśvāsya svāsane sanniveśya ca

ददावभयमत्यर्थं निर्भयो भव पन्नग ।तमिन्द्रशरणं ज्ञात्वा मुनिर्दत्ताभयं तथा॥ 56 ॥

dadāvabhayamatyarthaṃ nirbhayo bhava pannaga | tamindraśaraṇaṃ jñātvā munirdattābhayaṃ tathā

उत्तङ्कोऽह्वयदुद्विग्नः सेन्द्रं कृत्वा निमन्त्रणम् ।स्मृतस्तदा तक्षकेण यायावरकुलोद्भवः॥ 57 ॥

uttaṅko'hvayadudvignaḥ sendraṃ kṛtvā nimantraṇam | smṛtastadā takṣakeṇa yāyāvarakulodbhavaḥ

आस्तीको नाम धर्मात्मा जरत्कारुसुतो मुनिः ।तत्रागत्य मुनेर्बालस्तुष्टाव जनमेजयम्॥ 58 ॥

āstīko nāma dharmātmā jaratkārusuto muniḥ | tatrāgatya munerbālastuṣṭāva janamejayam

राजा तमर्चयामास दृष्ट्वा बालं सुपण्डितम् ।अर्चयित्वा नृपस्तं तु छन्दयामास वाञ्छितैः॥ 59 ॥

rājā tamarcayāmāsa dṛṣṭvā bālaṃ supaṇḍitam | arcayitvā nṛpastaṃ tu chandayāmāsa vāñchitaiḥ

स तु वव्रे महाभाग यज्ञोऽयं विरमत्विति ।सत्यबद्धो नृपस्तेन प्रार्थितश्च पुनस्तथा॥ 60 ॥

sa tu vavre mahābhāga yajño'yaṃ viramatviti | satyabaddho nṛpastena prārthitaśca punastathā

होमं निवर्तयामास सर्पाणां मुनिवाक्यतः ।भारतं श्रावयामास वैशम्पायन विस्तरात्॥ 61 ॥

homaṃ nivartayāmāsa sarpāṇāṃ munivākyataḥ | bhārataṃ śrāvayāmāsa vaiśampāyana vistarāt

श्रुत्वापि नृपतिः कामं न शान्तिमभिजग्मिवान् ।व्यासं पप्रच्छ भूपालो मम शान्तिः कथं भवेत्॥ 62 ॥

śrutvāpi nṛpatiḥ kāmaṃ na śāntimabhijagmivān | vyāsaṃ papraccha bhūpālo mama śāntiḥ kathaṃ bhavet

मनोऽतिदह्यते कामं किं करोमि वदस्व मे ।पिता मे दुर्भगस्यैव मृतः पार्थसुतात्मजः॥ 63 ॥

mano'tidahyate kāmaṃ kiṃ karomi vadasva me | pitā me durbhagasyaiva mṛtaḥ pārthasutātmajaḥ

क्षत्रियाणां महाभाग सङ्ग्रामे मरणं वरम् ।रणे वा मरणं व्यास गृहे वा विधिपूर्वकम्॥ 64 ॥

kṣatriyāṇāṃ mahābhāga saṅgrāme maraṇaṃ varam | raṇe vā maraṇaṃ vyāsa gṛhe vā vidhipūrvakam

मरणं न पितुर्मेऽभूदन्तरिक्षे मृतोऽवशः ।शान्त्युपायं वदस्वात्र त्वं च सत्यवतीसुत॥ 65 ॥

maraṇaṃ na piturme'bhūdantarikṣe mṛto'vaśaḥ | śāntyupāyaṃ vadasvātra tvaṃ ca satyavatīsuta

यथा स्वर्गं व्रजेदाशु पिता मे दुर्गतिं गतः॥ 66 ॥

yathā svargaṃ vrajedāśu pitā me durgatiṃ gataḥ