Skandha 2, Adhyāya 10

सूत उवाच ।तस्मिन्नेव दिने नाम्ना तक्षकस्तं नृपोत्तमम् ।शप्तं ज्ञात्वा गृहात्तूर्णं निःसृतः पुरुषोत्तमः॥ 1 ॥

sūta uvāca | tasminneva dine nāmnā takṣakastaṃ nṛpottamam | śaptaṃ jñātvā gṛhāttūrṇaṃ niḥsṛtaḥ puruṣottamaḥ

वृद्धब्राह्मणवेषेण तक्षकः पथि निर्गतः ।अपश्यत्कश्यपं मार्गे व्रजन्तं नृपतिं प्रति॥ 2 ॥

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa takṣakaḥ pathi nirgataḥ | apaśyatkaśyapaṃ mārge vrajantaṃ nṛpatiṃ prati

तमपृच्छत्पन्नगोऽसौ ब्राह्मणं मन्त्रवादिनम् ।क्व भवांस्त्वरितो याति किञ्च कार्यं चिकीर्षति॥ 3 ॥

tamapṛcchatpannago'sau brāhmaṇaṃ mantravādinam | kva bhavāṃstvarito yāti kiñca kāryaṃ cikīrṣati

कश्यप उवाच ।परीक्षितं नृपश्रेष्ठं तक्षकश्च प्रधक्ष्यति ।तत्राहं त्वरितो यामि नृपं कर्तुमपज्वरम्॥ 4 ॥

kaśyapa uvāca | parīkṣitaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ takṣakaśca pradhakṣyati | tatrāhaṃ tvarito yāmi nṛpaṃ kartumapajvaram

मन्त्रोऽस्ति मम विप्रेन्द्र विषनाशकरः किल ।जीवयिष्याम्यहं तं वै जीवितव्येऽधुना किल॥ 5 ॥

mantro'sti mama viprendra viṣanāśakaraḥ kila | jīvayiṣyāmyahaṃ taṃ vai jīvitavye'dhunā kila

तक्षक उवाच ।अहं स पन्नगो ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्॥ 6 ॥

takṣaka uvāca | ahaṃ sa pannago brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim | nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum

कश्यप उवाच ।अहं दष्टं त्वया सर्प नृपं शप्तं द्विजेन वै ।जीवयिष्याम्यसन्देहं कामं मन्त्रबलेन वै॥ 7 ॥

kaśyapa uvāca | ahaṃ daṣṭaṃ tvayā sarpa nṛpaṃ śaptaṃ dvijena vai | jīvayiṣyāmyasandehaṃ kāmaṃ mantrabalena vai

तक्षक उवाच ।यदि त्वं जीवितुं यासि मया दष्टं नृपोत्तमम् ।मन्त्रशक्तिबलं विप्र दर्शय त्वं ममानघ॥ 8 ॥

takṣaka uvāca | yadi tvaṃ jīvituṃ yāsi mayā daṣṭaṃ nṛpottamam | mantraśaktibalaṃ vipra darśaya tvaṃ mamānagha

धक्ष्याम्येनं च न्यग्रोधं विषदंष्ट्राभिरद्य वै ।कश्यप उवाच ।जीवयिष्ये त्वया दष्टं दग्धं वा पन्नगोत्तम॥ 9 ॥

dhakṣyāmyenaṃ ca nyagrodhaṃ viṣadaṃṣṭrābhiradya vai | kaśyapa uvāca | jīvayiṣye tvayā daṣṭaṃ dagdhaṃ vā pannagottama

सूत उवाच ।अदशत्पन्नगो वृक्षं भस्मसाच्च चकार तम् ।उवाच कश्यपं भूयो जीवयैनं द्विजोत्तम॥ 10 ॥

sūta uvāca | adaśatpannago vṛkṣaṃ bhasmasācca cakāra tam | uvāca kaśyapaṃ bhūyo jīvayainaṃ dvijottama

दृष्ट्वा भस्मीकृतं वृक्षं पन्नगेन विषाग्निना ।सर्वं भस्म समाहृत्य कश्यपो वाक्यमब्रवीत्॥ 11 ॥

dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ vṛkṣaṃ pannagena viṣāgninā | sarvaṃ bhasma samāhṛtya kaśyapo vākyamabravīt

पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तम ।जीवयाम्यद्य वृक्षं वै पश्यतस्ते महाविष॥ 12 ॥

paśya mantrabalaṃ me'dya nyagrodhaṃ pannagottama | jīvayāmyadya vṛkṣaṃ vai paśyataste mahāviṣa

इत्युक्त्वा जलमादाय कश्यपो मन्त्रवित्तमः ।सिषेच भस्मराशिं तं मन्त्रितेनैव वारिणा॥ 13 ॥

ityuktvā jalamādāya kaśyapo mantravittamaḥ | siṣeca bhasmarāśiṃ taṃ mantritenaiva vāriṇā

तद्वारिसेचनाज्जातो न्यग्रोधः पूर्ववच्छुभः ।विस्मयं तक्षकः प्राप्तो दृष्ट्वा तं जीवितं नगम्॥ 14 ॥

tadvārisecanājjāto nyagrodhaḥ pūrvavacchubhaḥ | vismayaṃ takṣakaḥ prāpto dṛṣṭvā taṃ jīvitaṃ nagam

तमाह कश्यपं नागः किमर्थं ते परिश्रमः ।सम्पादयामि तं कामं ब्रूहि वाडव वाञ्छितम्॥ 15 ॥

tamāha kaśyapaṃ nāgaḥ kimarthaṃ te pariśramaḥ | sampādayāmi taṃ kāmaṃ brūhi vāḍava vāñchitam

कश्यप उवाच ।वित्तार्थी नृपतिं मत्वा शप्तं पन्नग निःसृतः ।गृहादहं चोपकर्तुं विद्यया नृपसत्तमम्॥ 16 ॥

kaśyapa uvāca | vittārthī nṛpatiṃ matvā śaptaṃ pannaga niḥsṛtaḥ | gṛhādahaṃ copakartuṃ vidyayā nṛpasattamam

तक्षक उवाच ।वित्तं गृहाण विप्रेन्द्र यावदिच्छसि पार्थिवात् ।ददामि स्वगृहं याहि सकामोऽहं भवाम्यतः॥ 17 ॥

takṣaka uvāca | vittaṃ gṛhāṇa viprendra yāvadicchasi pārthivāt | dadāmi svagṛhaṃ yāhi sakāmo'haṃ bhavāmyataḥ

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कश्यपः परमार्थवित् ।चिन्तयामास मनसा किं करोमि पुनः पुनः॥ 18 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya kaśyapaḥ paramārthavit | cintayāmāsa manasā kiṃ karomi punaḥ punaḥ

धनं गहीत्वा स्वगृहं प्रयामि यद्यहं पुनः ।भविष्यति न मे कीर्तिर्लोके लोभसमाश्रयात्॥ 19 ॥

dhanaṃ gahītvā svagṛhaṃ prayāmi yadyahaṃ punaḥ | bhaviṣyati na me kīrtirloke lobhasamāśrayāt

जीवितेऽथ नृपश्रेष्ठे कीर्तिः स्यादचला मम ।धनप्राप्तिश्च बहुधा भवेत्पुण्यं च जीवनात्॥ 20 ॥

jīvite'tha nṛpaśreṣṭhe kīrtiḥ syādacalā mama | dhanaprāptiśca bahudhā bhavetpuṇyaṃ ca jīvanāt

रक्षणीयं यशः कामं धिग्धनं यशसा विना ।सर्वस्वं रघुणा पूर्वं दत्तं विप्राय कीर्तये॥ 21 ॥

rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ kāmaṃ dhigdhanaṃ yaśasā vinā | sarvasvaṃ raghuṇā pūrvaṃ dattaṃ viprāya kīrtaye

हरिश्चन्द्रेण कर्णेन कीर्त्यर्थं बहुविस्तरम् ।उपेक्षेयं कथं भूपं दह्यमानं विषाग्निना॥ 22 ॥

hariścandreṇa karṇena kīrtyarthaṃ bahuvistaram | upekṣeyaṃ kathaṃ bhūpaṃ dahyamānaṃ viṣāgninā

जीवितेऽद्य मया राज्ञि सुखं सर्वजनस्य च ।अराजके प्रजानाशो भविता नात्र संशयः॥ 23 ॥

jīvite'dya mayā rājñi sukhaṃ sarvajanasya ca | arājake prajānāśo bhavitā nātra saṃśayaḥ

प्रजानाशस्य पापं मे भविष्यति मृते नृपे ।अपकीर्तिश्च लोकेषु धनलोभाद्भविष्यति॥ 24 ॥

prajānāśasya pāpaṃ me bhaviṣyati mṛte nṛpe | apakīrtiśca lokeṣu dhanalobhādbhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य मनसा ध्यानं कृत्वा स कश्यपः ।गतायुषं च नृपतिं ज्ञातवाम्बुद्धिमत्तरः॥ 25 ॥

iti sañcintya manasā dhyānaṃ kṛtvā sa kaśyapaḥ | gatāyuṣaṃ ca nṛpatiṃ jñātavāmbuddhimattaraḥ

आसन्नमृत्युं राजानं ज्ञात्वा ध्यानेन कश्यपः ।गृहं ययौ स धर्मात्मा धनमादाय तक्षकात्॥ 26 ॥

āsannamṛtyuṃ rājānaṃ jñātvā dhyānena kaśyapaḥ | gṛhaṃ yayau sa dharmātmā dhanamādāya takṣakāt

निवर्त्य कश्यपं सर्पः सप्तमे दिवसे नृपम् ।हन्तुकामो जगामाशु नगरं नागसाह्वयम्॥ 27 ॥

nivartya kaśyapaṃ sarpaḥ saptame divase nṛpam | hantukāmo jagāmāśu nagaraṃ nāgasāhvayam

शुश्राव नगरस्यान्ते प्रासादस्थं परीक्षितम् ।मणिमन्त्रौषधैः कामं रक्ष्यमाणमतन्द्रितम्॥ 28 ॥

śuśrāva nagarasyānte prāsādasthaṃ parīkṣitam | maṇimantrauṣadhaiḥ kāmaṃ rakṣyamāṇamatandritam

चिन्ताविष्टस्तदा नागो विप्रशापभयाकुलः ।चिन्तयामास योगेन प्रविशेयं गृहं कथम्॥ 29 ॥

cintāviṣṭastadā nāgo vipraśāpabhayākulaḥ | cintayāmāsa yogena praviśeyaṃ gṛhaṃ katham

वञ्जयामि कथं चैनं राजानं पापकारिणम् ।विप्रशापाद्धतं मूढं विप्रपीडाकरं शठम्॥ 30 ॥

vañjayāmi kathaṃ cainaṃ rājānaṃ pāpakāriṇam | vipraśāpāddhataṃ mūḍhaṃ viprapīḍākaraṃ śaṭham

पाण्डवानां कुले जातः कोऽपि नैतादृशो भवेत् ।तापसस्य गले येन मृतः सर्पो निवेशितः॥ 31 ॥

pāṇḍavānāṃ kule jātaḥ ko'pi naitādṛśo bhavet | tāpasasya gale yena mṛtaḥ sarpo niveśitaḥ

कृत्वा विगर्हितं कर्म जानन्कालगतिं नृपः ।रक्षकान्भवने कृत्वा प्रासादमभिगम्य च॥ 32 ॥

kṛtvā vigarhitaṃ karma jānankālagatiṃ nṛpaḥ | rakṣakānbhavane kṛtvā prāsādamabhigamya ca

मृत्युं वञ्चयते राजा वर्ततेऽद्य निराकुलः ।तं कथं धक्षयिष्यामि विप्रवाक्येन चोदितः॥ 33 ॥

mṛtyuṃ vañcayate rājā vartate'dya nirākulaḥ | taṃ kathaṃ dhakṣayiṣyāmi vipravākyena coditaḥ

न जानाति च मन्दात्मा मरणं ह्यनिवर्तनम् ।तेनासौ रक्षकान्स्थाप्य सौधारूढोऽद्य मोदते॥ 34 ॥

na jānāti ca mandātmā maraṇaṃ hyanivartanam | tenāsau rakṣakānsthāpya saudhārūḍho'dya modate

यदि वै विहितो मृत्युर्दैवेनामिततेजसा ।स कथं परिवर्तेत कृतैर्यत्नैस्तु कोटिभिः॥ 35 ॥

yadi vai vihito mṛtyurdaivenāmitatejasā | sa kathaṃ parivarteta kṛtairyatnaistu koṭibhiḥ

पाण्डवस्य च दायादो जानन्मृत्युं गतं नृपः ।जीवने मतिमास्थाय स्थितः स्थाने निराकुलः॥ 36 ॥

pāṇḍavasya ca dāyādo jānanmṛtyuṃ gataṃ nṛpaḥ | jīvane matimāsthāya sthitaḥ sthāne nirākulaḥ

दानपुण्यादिकं राजा कर्तुमर्हति सर्वथा ।धर्मेण हन्यते व्याधिर्येनायुः शाश्वतं भवेत्॥ 37 ॥

dānapuṇyādikaṃ rājā kartumarhati sarvathā | dharmeṇa hanyate vyādhiryenāyuḥ śāśvataṃ bhavet

नोचेन्मृत्युविधिं कृत्वा स्नानदानादिकाः क्रियाः ।मरणं स्वर्गलोकाय नरकायान्यथा भवेतू॥ 38 ॥

nocenmṛtyuvidhiṃ kṛtvā snānadānādikāḥ kriyāḥ | maraṇaṃ svargalokāya narakāyānyathā bhavetū

द्विजपीडाकृतं पापं पृथग्वास्य च भूपतेः ।विप्रशापस्तथा घोर आसन्ने मरणे किल॥ 39 ॥

dvijapīḍākṛtaṃ pāpaṃ pṛthagvāsya ca bhūpateḥ | vipraśāpastathā ghora āsanne maraṇe kila

न कोऽपि ब्राह्मणः पार्श्वे य एनं प्रतिबोधयेत् ।वेधसा विहितो मृत्युरनिवार्यस्तु सर्वथा॥ 40 ॥

na ko'pi brāhmaṇaḥ pārśve ya enaṃ pratibodhayet | vedhasā vihito mṛtyuranivāryastu sarvathā

इति सञ्चिन्त्य सर्पोऽसौ स्वान्नागान्निकटे स्थितान् ।कृत्वा तापसवेषांस्तान्प्राहिणोत्सुभुजङ्गमान्॥ 41 ॥

iti sañcintya sarpo'sau svānnāgānnikaṭe sthitān | kṛtvā tāpasaveṣāṃstānprāhiṇotsubhujaṅgamān

फलमूलादिकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ।स्वयं च कीटरूपेण फलमध्ये ससार ह॥ 42 ॥

phalamūlādikaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ | svayaṃ ca kīṭarūpeṇa phalamadhye sasāra ha

निर्गतास्ते तदा नागाः फलान्यादाय सत्वराः ।ते राजभवनं प्राप्य स्थिताः प्रासादसन्निधौ॥ 43 ॥

nirgatāste tadā nāgāḥ phalānyādāya satvarāḥ | te rājabhavanaṃ prāpya sthitāḥ prāsādasannidhau

रक्षकास्तापसान्दृष्ट्वा पप्रच्छुस्तच्चिकीर्षितम् ।ऊचुस्ते भूपतिं द्रष्टुं प्राप्ताः स्मोऽद्य तपोवनात्॥ 44 ॥

rakṣakāstāpasāndṛṣṭvā papracchustaccikīrṣitam | ūcuste bhūpatiṃ draṣṭuṃ prāptāḥ smo'dya tapovanāt

अभिमन्युसुतं वीरं कुलार्कं चारुदर्शनम् ।परिवर्धयितुं प्राप्ता मन्त्रैराथर्वणैस्तथा॥ 45 ॥

abhimanyusutaṃ vīraṃ kulārkaṃ cārudarśanam | parivardhayituṃ prāptā mantrairātharvaṇaistathā

निवेदयध्वं राजानं दर्शनार्थागतान्मुनीन् ।कृत्वाभिषेकान्यास्यामो दत्त्वा मिष्टफलानिच॥ 46 ॥

nivedayadhvaṃ rājānaṃ darśanārthāgatānmunīn | kṛtvābhiṣekānyāsyāmo dattvā miṣṭaphalānica

भारतानां कुले वापि न दृष्टा द्वाररक्षकाः ।न श्रुतं तापसानां तु राज्ञोऽसन्दर्शनं किल॥ 47 ॥

bhāratānāṃ kule vāpi na dṛṣṭā dvārarakṣakāḥ | na śrutaṃ tāpasānāṃ tu rājño'sandarśanaṃ kila

आरोहामो वयं तत्र यत्र राजा परीक्षितः ।आशीर्भिर्वर्धयित्वैनं दत्ताज्ञाः प्रव्रजामहे॥ 48 ॥

ārohāmo vayaṃ tatra yatra rājā parīkṣitaḥ | āśīrbhirvardhayitvainaṃ dattājñāḥ pravrajāmahe

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तेषां तापसानां तु रक्षकाः ।प्रत्यूचुस्तान् द्विजान्मत्वा निदेशं भूपतेर्यथा॥ 49 ॥

sūta uvāca | ityākarṇya vacasteṣāṃ tāpasānāṃ tu rakṣakāḥ | pratyūcustān dvijānmatvā nideśaṃ bhūpateryathā

नाद्य वो दर्शनं विप्रा राज्ञः स्यादिति नो मतिः ।श्वः सर्वतापसैरत्र त्वागन्तव्यं नृपालये॥ 50 ॥

nādya vo darśanaṃ viprā rājñaḥ syāditi no matiḥ | śvaḥ sarvatāpasairatra tvāgantavyaṃ nṛpālaye

अनारोहस्तु प्रासादो विप्राणां मुनिसत्तमाः ।विप्रशापभयाद्राज्ञा विहितोऽस्ति न संशयः॥ 51 ॥

anārohastu prāsādo viprāṇāṃ munisattamāḥ | vipraśāpabhayādrājñā vihito'sti na saṃśayaḥ

तदोचुस्तानथो विप्राः फलमूलजलानि च ।विप्राशिषश्च राज्ञेऽथ ग्राहयन्तु सुरक्षकाः॥ 52 ॥

tadocustānatho viprāḥ phalamūlajalāni ca | viprāśiṣaśca rājñe'tha grāhayantu surakṣakāḥ

ते गत्वा नृपतिं प्रोचुस्तापसानागताञ्जनाः ।राजोवाचानयध्वं वै फलमूलादिकं च यत्॥ 53 ॥

te gatvā nṛpatiṃ procustāpasānāgatāñjanāḥ | rājovācānayadhvaṃ vai phalamūlādikaṃ ca yat

पृच्छध्वं तापसान्कार्यं प्रातरागमनं पुनः ।प्रणामं कथयध्वं मे नाद्य सन्दर्शनं मम॥ 54 ॥

pṛcchadhvaṃ tāpasānkāryaṃ prātarāgamanaṃ punaḥ | praṇāmaṃ kathayadhvaṃ me nādya sandarśanaṃ mama

ते गत्वाथ समादाय फलमूलादिकं च यत् ।राज्ञे समर्पयामासुर्बहुमानपुरःसरम्॥ 55 ॥

te gatvātha samādāya phalamūlādikaṃ ca yat | rājñe samarpayāmāsurbahumānapuraḥsaram

गतेषु तेषु नागेषु विप्रवेषावृतेषु च ।फलान्यादाय राजासौ सचिवानिदमब्रवीत्॥ 56 ॥

gateṣu teṣu nāgeṣu vipraveṣāvṛteṣu ca | phalānyādāya rājāsau sacivānidamabravīt

सुहृदो भक्षयन्त्वद्य फलान्येतानि सर्वशः ।अद्म्यहं चैकमेतद्वै फलं विप्रार्पितं महत्॥ 57 ॥

suhṛdo bhakṣayantvadya phalānyetāni sarvaśaḥ | admyahaṃ caikametadvai phalaṃ viprārpitaṃ mahat

इत्युक्त्वा तत्फलं दत्त्वा सुहृद्भ्यश्चोत्तरासुतः ।करे कृत्वा फलं पक्वं ददार नृपतिः स्वयम्॥ 58 ॥

ityuktvā tatphalaṃ dattvā suhṛdbhyaścottarāsutaḥ | kare kṛtvā phalaṃ pakvaṃ dadāra nṛpatiḥ svayam

विदारितं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः ।स कृष्णनयनस्ताम्रो दृष्टो भूपतिना स्वयम्॥ 59 ॥

vidāritaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmirabhūdaṇuḥ | sa kṛṣṇanayanastāmro dṛṣṭo bhūpatinā svayam

तं दृष्ट्वा नृपतिः प्राह सचिवान्विस्मितानथ ।अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्॥ 60 ॥

taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ prāha sacivānvismitānatha | astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam

अङ्गीकरोमि तं शापं कृमिको मां दशत्वयम् ।एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संन्यवेशयत्॥ 61 ॥

aṅgīkaromi taṃ śāpaṃ kṛmiko māṃ daśatvayam | evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃnyaveśayat

अस्तं याते दिवानाथे धृतः कण्ठेऽथ कीटकः ।तक्षकस्तु तदा जातः कालरूपी भयानकः॥ 62 ॥

astaṃ yāte divānāthe dhṛtaḥ kaṇṭhe'tha kīṭakaḥ | takṣakastu tadā jātaḥ kālarūpī bhayānakaḥ

राजा संवेष्टितस्तेन दष्टश्चापि महीपतिः ।मन्त्रिणो विस्मयं प्राप्ता रुरुदुर्भृशदुःखिताः॥ 63 ॥

rājā saṃveṣṭitastena daṣṭaścāpi mahīpatiḥ | mantriṇo vismayaṃ prāptā rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ

घोररूपमहिं वीक्ष्य दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः ।चुक्रुशू रक्षकाः सर्वे हाहाकारो महानभूत्॥ 64 ॥

ghorarūpamahiṃ vīkṣya dudruvuste bhayārditāḥ | cukruśū rakṣakāḥ sarve hāhākāro mahānabhūt

वेष्टितो भोगिभोगेन विनष्टबहुपौरुषः ।नोवाच नृपतिः किञ्चिन्न चचालोत्तरासुतः॥ 65 ॥

veṣṭito bhogibhogena vinaṣṭabahupauruṣaḥ | novāca nṛpatiḥ kiñcinna cacālottarāsutaḥ

उत्थिताग्निशिखा घोरा विषजा तक्षकाननात् ।प्रजज्वाल नृपं त्वाशु गतप्राणं चकार ह॥ 66 ॥

utthitāgniśikhā ghorā viṣajā takṣakānanāt | prajajvāla nṛpaṃ tvāśu gataprāṇaṃ cakāra ha

हत्वाशु जीवितं राज्ञस्तक्षको गगने गतः ।जगद्दग्धं तु कुर्वाणं ददृशुस्तं जना इह॥ 67 ॥

hatvāśu jīvitaṃ rājñastakṣako gagane gataḥ | jagaddagdhaṃ tu kurvāṇaṃ dadṛśustaṃ janā iha

स पपात गतप्राणो राजा दग्ध इव द्रुमः ।चुकुशुश्च जनाः सर्वे मृतं दृष्ट्वा नराधिपम्॥ 68 ॥

sa papāta gataprāṇo rājā dagdha iva drumaḥ | cukuśuśca janāḥ sarve mṛtaṃ dṛṣṭvā narādhipam