Skandha 2, Adhyāya 9

परीक्षिदुवाच ।कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे ।पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि॥ 1 ॥

parīkṣiduvāca | kāmārtaḥ sa munirgatvā ruruḥ supto nijāśrame | pitā papraccha dīnaṃ taṃ kiṃ ruro vimanā asi

स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे ।कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति॥ 2 ॥

sa tamāhātikāmārtaḥ sthūlakeśasya cāśrame | kanyā pramadvarā nāma sā me bhāryā bhavediti

स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् ।प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम्॥ 3 ॥

sa gatvā pramatistūrṇaṃ sthūlakeśaṃ mahāmunim | pramuhya sumukhaṃ kṛtvā yayāce tāṃ varānanām

ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि ।विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने॥ 4 ॥

dadau vācaṃ sthūlakeśaḥ pradāsyāmi śubhe'hani | vivāhārthaṃ ca sambhāraṃ racayāmāsaturvane

प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ ।बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने॥ 5 ॥

pramatiḥ sthūlakeśaśca vivāhārthaṃ samudyatau | babhūvaturmahātmānau samīpasthau tapovane

तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे ।प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना॥ 6 ॥

tasminnavasare kanyā ramamāṇā gṛhāṅgaṇe | prasuptaṃ pannagaṃ pādenāspṛśaccārulocanā

दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना ।कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्॥ 7 ॥

daṣṭā tu pannagenātha sā mamāra varāṅganā | kolāhalastadā jāto mṛtāṃ dṛṣṭvā pramadvarām

मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः ।भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः॥ 8 ॥

militā munayaḥ sarve cukruśuḥ śokasaṃyutāḥ | bhūmau tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā pitā tasyātiduḥkhitaḥ

रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा ।रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः॥ 9 ॥

ruroda vigataprāṇāṃ dīpyamānāṃ sutejasā | ruruḥ śrutvā tadākrandaṃ darśanārthaṃ samāgataḥ

ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् ।रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्॥ 10 ॥

dadarśa patitāṃ tatra sajīvāmiva kāminīm | rudantaṃ sthūlakeśaṃ ca dṛṣṭvānyānṛṣisattamān

रुरुः स्थानाद्बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः ।अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः॥ 11 ॥

ruruḥ sthānādbahirgatvā ruroda virahākulaḥ | aho daivena sarpo'yaṃ preṣitaḥ paramādbhutaḥ

मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल ।किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा॥ 12 ॥

mama śarmavighātāya duḥkhaheturayaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi mṛtā me prāṇavallabhā

न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया ।नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे॥ 13 ॥

na vai jīvitumicchāmi viyuktaḥ priyayānayā | nāliṅgitā varārohā na mayā cumbitā mukhe

न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा ।लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह॥ 14 ॥

na pāṇigrahaṇaṃ prāptaṃ mandabhāgyena sarvathā | lājāhomastathā cāgnau na kṛtastvanayā saha

मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः ।दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि॥ 15 ॥

mānuṣyaṃ dhigidaṃ kāmaṃ gacchantvadya mamāsavaḥ | duḥkhitasya na vā mṛtyurvāñchitaḥ samupaiti hi

सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् ।प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्॥ 16 ॥

sukhaṃ tarhi kathaṃ divyamāpyate bhuvi vāñchitam | prapatāmi hrade ghore pāvake prapatāmyaham

विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् ।विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः॥ 17 ॥

viṣamadmi gale pāśaṃ kṛtvā prāṇāṃstyajāmyaham | vilapyaivaṃ rurustatra vicārya manasā punaḥ

उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे ।मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया॥ 18 ॥

upāyaṃ cintayāmāsa sthitastasminnadītaṭe | maraṇātkiṃ phalaṃ me syādātmahatyā duratyayā

दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता ।दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम्॥ 19 ॥

duḥkhitaśca pitā me syājjananī cātiduḥkhitā | daivastuṣṭo bhavetkāmaṃ dṛṣṭvā māṃ tyaktajīvitam

सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः ।उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि॥ 20 ॥

sarvaḥ pramuditaśca syānmatkṣaye nātra saṃśayaḥ | upakāraḥ priyāyāḥ kaḥ paraloke bhavedapi

मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च ।परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः॥ 21 ॥

mṛte mayyātmaghātena virahātpīḍite'pi ca | paraloke priyā sāpi na me syādātmaghātinaḥ

एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः ।विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः॥ 22 ॥

etadarthaṃ mṛte doṣā mayi naivāmṛte punaḥ | vimṛśyaiva rurustatra snātvācamya śuciḥ sthitaḥ

अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः ।यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम्॥ 23 ॥

abravīdvacanaṃ kṛtvā jalaṃ pāṇāvasau muniḥ | yanmayā sukṛtaṃ kiñcitkṛtaṃ devārcanādikam

गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् ।अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि॥ 24 ॥

guravaḥ pūjitā bhaktyā hutaṃ japtaṃ tapaḥ kṛtam | adhītāstvakhilā vedā gāyatrī saṃskṛtā yadi

रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया ।यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः॥ 25 ॥

ravirārādhitastena sañjīvatu mama priyā | yadi jīvenna me kāntā tyaje prāṇānahaṃ tataḥ

इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः ।राजोवाच ।एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च॥ 26 ॥

ityuktvā tajjalaṃ bhūmau cikṣepārādhya devatāḥ | rājovāca | evaṃ vilapatastasya bhāryayā duḥkhitasya ca

देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः ।देवदूत उवाच ।माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया॥ 27 ॥

devadūtastadābhyetya vākyamāha ruruṃ tataḥ | devadūta uvāca | mākārṣīḥ sāhasaṃ brahmankathaṃ jīvenmṛtā priyā

गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता॥ 28 ॥

gatāyureṣā suśroṇī gandharvāpsarasoḥ sutā | anyāṃ kāmaya cārvaṅgīṃ mṛteyaṃ cāvivāhitā

किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह ।रुरुरुवाच ।देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम्॥ 29 ॥

kiṃ rodiṣi sudurbuddhe kā prītiste'nayā saha | rururuvāca | devadūta na cānyāṃ vai variṣyāmyahamaṅganām

यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया ।राजोवाच ।विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः॥ 30 ॥

yadi jīvenna jīvedvā martavyaṃ cādhunā mayā | rājovāca | viditveti haṭhaṃ tasya devadūto mudānvitaḥ

उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् ।उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा॥ 31 ॥

uvāca vacanaṃ tathyaṃ satyaṃ cātimanoharam | upāyaṃ śṛṇu viprendra vihitaṃ yatsuraiḥ purā

आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् ।रुरुरुवाच ।आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः॥ 32 ॥

āyuṣo'rdhapradānena jīvayāśu pramadvarām | rururuvāca | āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai nātra saṃśayaḥ

अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया ।विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः॥ 33 ॥

adya pratyāvṛtaprāṇā prottiṣṭhatu mama priyā | viśvāvasustadā tatra vimānena samāgataḥ

ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् ।ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः॥ 34 ॥

jñātvā putrīṃ mṛtāṃ cāśu svargalokātpramadvarām | tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamaḥ

धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ।धर्मराज रुरोः पत्नी सुता विश्वावसोस्तथा॥ 35 ॥

dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām | dharmarāja ruroḥ patnī sutā viśvāvasostathā

मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना ।सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज॥ 36 ॥

mṛtā pramadvarā kanyā daṣṭā sarpeṇa cādhunā | sā rurorāyuṣo'rdhena martukāmasya sūryaja

समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः ।धर्म उवाच ।विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि॥ 37 ॥

samuttiṣṭhatu tanvaṅgī vratacaryāprabhāvataḥ | dharma uvāca | viśvāvasusutāṃ kanyāṃ devadūta yadīcchasi

उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय ।राजोवाच ।एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम्॥ 38 ॥

uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruruṃ gatvā tvamarpaya | rājovāca | evamuktastato gatvā jīvayitvā pramadvarām

रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः ।ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता॥ 39 ॥

ruroḥ samarpayāmāsa devadūtastvarānvitaḥ | tataḥ śubhe'hni vidhinā ruruṇāpi vivāhitā

इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा ।उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः॥ 40 ॥

itthaṃ copāyayogena mṛtāpyujjīvitā tadā | upāyastu prakartavyaḥ sarvathā śāstrasammataḥ

मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे ।इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान्॥ 41 ॥

maṇimantrauṣadhībhiśca vidhivatprāṇarakṣaṇe | ityuktvā sacivān rājā kalpayitvā surakṣakān

कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् ।आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम्॥ 42 ॥

kārayitvātha prāsādaṃ saptabhūmikamuttamam | ārurohottarāsūnuḥ sacivaiḥ saha tatkṣaṇam

मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे ।प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः॥ 43 ॥

maṇimantradharāḥ śūrāḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe | preṣayāmāsa bhūpālo muniṃ gauramukhaṃ tataḥ

प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः ।ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः॥ 44 ॥

prasādārthaṃ sevakasya kṣamasveti punaḥ punaḥ | brāhmaṇānsiddhamantrajñān rakṣaṇārthamitastataḥ

मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः ।न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते॥ 45 ॥

mantriputraḥ sthitastatra sthāpayāmāsa dantinaḥ | na kaścidāruhettatra prāsāde cātirakṣite

वातोऽपि न चरेत्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ।भक्ष्यभोज्यादिकं राजा तत्रस्थश्च चकार सः॥ 46 ॥

vāto'pi na carettatra praveśe vinivāryate | bhakṣyabhojyādikaṃ rājā tatrasthaśca cakāra saḥ

स्तानसन्ध्यादिकं कर्म तत्रैव विनिवर्त्य च ।राजकार्याणि सर्वाणि तत्रस्थश्चाकरोन्नृपः॥ 47 ॥

stānasandhyādikaṃ karma tatraiva vinivartya ca | rājakāryāṇi sarvāṇi tatrasthaścākaronnṛpaḥ

मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य गणयन्दिवसानपि ।कश्चिच्च कश्यपो नाम ब्राह्मणो मन्त्रिसत्तमः॥ 48 ॥

mantribhiḥ saha sammantrya gaṇayandivasānapi | kaścicca kaśyapo nāma brāhmaṇo mantrisattamaḥ

शुश्राव च तथा शापं प्राप्तं राज्ञा महात्मना ।स धनार्थी द्विजश्रेष्ठः कश्यपः समचिन्तयत्॥ 49 ॥

śuśrāva ca tathā śāpaṃ prāptaṃ rājñā mahātmanā | sa dhanārthī dvijaśreṣṭhaḥ kaśyapaḥ samacintayat

व्रजामि तत्र यत्रास्ते शप्तो राजा द्विजेन ह ।इति कृत्वा मतिं विप्रः स्वगृहान्निःसृतः पथि॥ 50 ॥

vrajāmi tatra yatrāste śapto rājā dvijena ha | iti kṛtvā matiṃ vipraḥ svagṛhānniḥsṛtaḥ pathi

कश्यपो मन्त्रविद्विद्वान्धनार्थी मुनिसत्तमः॥ 51 ॥

kaśyapo mantravidvidvāndhanārthī munisattamaḥ