Skandha 2, Adhyāya 8

सूत उवाच ।ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः ।दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः॥ 1 ॥

sūta uvāca | tato dine tṛtīye ca dhṛtarāṣṭraḥ sa bhūpatiḥ | dāvāgninā vane dagdhaḥ sabhāryaḥ kuntisaṃyutaḥ

सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् ।श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान्॥ 2 ॥

sañjayastīrthayātrāyāṃ gatastyaktvā mahīpatim | śrutvā yudhiṣṭhiro rājā nāradādduḥkhamāptavān

षट्त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः ।प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः॥ 3 ॥

ṣaṭtriṃśe'tha gate varṣe kauravāṇāṃ kṣayātpunaḥ | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ

ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् ।क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः॥ 4 ॥

te pītvā madirāṃ mattāḥ kṛtvā yuddhaṃ parasparam | kṣayaṃ prāptā mahātmānaḥ paśyato rāmakṛṣṇayoḥ

देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः ।व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः॥ 5 ॥

dehaṃ tatyāja rāmastu kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ | vyādhabāṇahataḥ śāpaṃ pālayanbhagavānhariḥ

वसुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा देहत्यागं हरेरथ ।जहौ प्राणाञ्छुचीन्कृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरीम्॥ 6 ॥

vasudevastu tacchrutvā dehatyāgaṃ hareratha | jahau prāṇāñchucīnkṛtvā citte śrībhuvaneśvarīm

अर्जुनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुःखितः ।संस्कारं तत्र सर्वेषां यथायोग्यं चकार ह॥ 7 ॥

arjunastu tato gatvā prabhāse cātiduḥkhitaḥ | saṃskāraṃ tatra sarveṣāṃ yathāyogyaṃ cakāra ha

समीक्ष्याथ हरेर्देहं कृत्वा काष्ठस्य सञ्चयम् ।अष्टाभिः सह पत्नीभिर्दाहयामास पार्थिवः॥ 8 ॥

samīkṣyātha harerdehaṃ kṛtvā kāṣṭhasya sañcayam | aṣṭābhiḥ saha patnībhirdāhayāmāsa pārthivaḥ

देहं रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसौ ।अर्जुनो द्वारकामेत्य पुरान्निष्क्रामयज्जनम्॥ 9 ॥

dehaṃ rāmasya revatyā saha dagdhvā vibhāvasau | arjuno dvārakāmetya purānniṣkrāmayajjanam

पुरी सा वासुदेवस्य प्लावितोदधिना ततः ।अर्जुनः सर्वलोकान्वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा॥ 10 ॥

purī sā vāsudevasya plāvitodadhinā tataḥ | arjunaḥ sarvalokānvai gṛhītvā nirgatastadā

कृष्णपत्न्यस्तदा मार्गे चौराभीरैश्च लुण्ठिता ।धनं सर्वं गृहीतं च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत्॥ 11 ॥

kṛṣṇapatnyastadā mārge caurābhīraiśca luṇṭhitā | dhanaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ ca nistejaścārjuno'bhavat

इन्द्रप्रस्थे समागत्य वज्रो राजा कृतस्तदा ।अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा॥ 12 ॥

indraprasthe samāgatya vajro rājā kṛtastadā | aniruddhasuto nāmnā pārthenāmitatejasā

व्यासाय कथितं दुःखं तेनोक्तोऽसौ महारथः ।पुनर्यदा हरिस्त्वञ्च भवितासि महामते॥ 13 ॥

vyāsāya kathitaṃ duḥkhaṃ tenokto'sau mahārathaḥ | punaryadā haristvañca bhavitāsi mahāmate

तदा तेजस्तवात्युग्रं भविष्यति पुनर्युगे ।तच्छ्रुत्वा वचनं पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुनः॥ 14 ॥

tadā tejastavātyugraṃ bhaviṣyati punaryuge | tacchrutvā vacanaṃ pārtho gatvā nāgapure'rjunaḥ

दुःखितो धर्मराजानं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् ।देहत्यागं हरेः श्रुत्वा यादवानां क्षयं तथा॥ 15 ॥

duḥkhito dharmarājānaṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt | dehatyāgaṃ hareḥ śrutvā yādavānāṃ kṣayaṃ tathā

गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति ।षट्त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम्॥ 16 ॥

gamanāya matiṃ cakre rājā haimācalaṃ prati | ṣaṭtriṃśadvārṣikaṃ rājye sthāpayitvottarāsutam

निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह ।षट्त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं गजाह्वये॥ 17 ॥

nirjagāma vanaṃ rājā draupadyā bhrātṛbhiḥ saha | ṣaṭtriṃśaccaiva varṣāṇi kṛtvā rājyaṃ gajāhvaye

गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः ।परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः॥ 18 ॥

gatvā himācale ṣaṭ te jahuḥ prāṇānpṛthāsutāḥ | parīkṣidapi rājarṣiḥ prajāḥ sarvāḥ sudhārmikaḥ

अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः ।बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत्॥ 19 ॥

apālayacca rājendraḥ ṣaṣṭivarṣāṇyatandritaḥ | babhūva mṛgayāśīlo jagāma ca vanaṃ mahat

विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् ।तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः॥ 20 ॥

viddhaṃ mṛgaṃ vicinvāno madhyāhne bhūpatiḥ svayam | tṛṣitaśca pariśrāntaḥ kṣudhitaścottarāsutaḥ

राजा घर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके ।ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः॥ 21 ॥

rājā gharmeṇa santapto dadarśa munimantike | dhyāne sthitaṃ muniṃ rājā jalaṃ papraccha cāturaḥ

नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा ।मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः॥ 22 ॥

novāca kiñcinmaunasthaścukopa nṛpatistadā | mṛtaṃ sarpaṃ tadādāya dhanuṣkoṭyā tṛṣāturaḥ

कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् ।आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः॥ 23 ॥

kalināviṣṭacittastu kaṇṭhe tasya nyaveśayat | āropite tathā sarpe novāca munisattamaḥ

न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः ।तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः॥ 24 ॥

na cacāla samādhistho rājāpi svagṛhaṃ gataḥ | tasya putro'titejasvī gavijāto mahātapāḥ

महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके ।मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना॥ 25 ॥

mahāśakto'tha śuśrāva krīḍamāno vanāntike | mitrāṇyāhuśca tatputraṃ pituḥ kaṇṭhe tavādhunā

लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर ।तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा॥ 26 ॥

lambhito'sti mṛtaḥ sarpaḥ kenāpīti munīśvara | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cukopātiśayaṃ tadā

शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् ।पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः॥ 27 ॥

śaśāpa nṛpatiṃ kruddho gṛhītvāśu kare jalam | pituḥ kaṇṭhe'dya me yena vinikṣipto mṛtoragaḥ

तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् ।मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम्॥ 28 ॥

takṣakaḥ saptarātreṇa taṃ daśetpāpapūruṣam | muneḥ śiṣyo'tha rājānaṃ samupetya gṛhe sthitam

शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् ।अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै॥ 29 ॥

śāpaṃ nivedayāmāsa muniputreṇa cārpitam | abhimanyusutaḥ śrutvā śāpaṃ dattaṃ dvijena vai

अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह ।शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम्॥ 30 ॥

anivāryaṃ ca vijñāya mantrivṛddhānuvāca ha | śapto'haṃ dvijarūpeṇa mama dveṣādasaṃśayam

किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह ।मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः॥ 31 ॥

kiṃ vidheyaṃ mayāmātyā upāyaścintyatāmiha | mṛtyuḥ kilānivāryo'sau vadanti vedavādinaḥ

यत्नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ।उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 32 ॥

yatnastathāpi śāstroktaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ | upāyavādinaḥ kecitpravadanti manīṣiṇaḥ

विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च ।मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः॥ 33 ॥

vijñopāyena sidhyanti kāryāṇi netarasya ca | maṇimantrauṣadhīnāṃ vai prabhāvāḥ khalu durvidaḥ

न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्भिः सुसाधितैः ।सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता॥ 34 ॥

na bhavediti kiṃ taistu maṇimadbhiḥ susādhitaiḥ | sarpadaṣṭā purā bhāryā muneḥ sañjīvitā mṛtā

दत्त्वार्धमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः ।भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः॥ 35 ॥

dattvārdhamāyuṣastena muninā sā varāpsarāḥ | bhavitavye na viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ

प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल ।दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित्॥ 36 ॥

pratyakṣaṃ tatra dṛṣṭāntaṃ paśyantu sacivāḥ kila | divi ko'pi pṛthivyāṃ vā dṛśyate puruṣaḥ kvacit

दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः ।विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा॥ 37 ॥

daive matiṃ samādhāya yastiṣṭhettu nirudyamaḥ | viraktastu yatirbhūtvā bhikṣārthaṃ yāti sarvathā

गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा ।यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे॥ 38 ॥

gṛhasthānāṃ gṛhe kāmamāhūto vāthavānyathā | yadṛcchayopapannaṃ ca kṣiptaṃ kenāpi vā mukhe

उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् ।प्रयत्नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत्॥ 39 ॥

udyamena vinā cāsyādudare saṃviśetkatham | prayatnaścodyame kāryo yadā siddhiṃ na yāti cet

तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्बुधः ।मन्त्रिण ऊचुः ।को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया॥ 40 ॥

tadā daivaṃ sthitaṃ ceti cittamālambayedbudhaḥ | mantriṇa ūcuḥ | ko muniryena dattvārdhamāyuṣo jīvitā priyā

कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् ।राजोवाच ।भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी॥ 41 ॥

kathaṃ mṛtā mahārāja tanno brūhi savistaram | rājovāca | bhṛgorbhāryā varārohā pulomā nāma sundarī

तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः ।च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी॥ 42 ॥

tasyāṃ tu cyavano nāma munirjāto'tiviśrutaḥ | cyavanasya ca śaryāteḥ sukanyā nāma sundarī

तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः ।प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता॥ 43 ॥

tasyāṃ jajñe sutaḥ śrīmānpramatirnāma viśrutaḥ | pramatestu priyā bhāryā pratāpī nāma viśrutā

रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः ।तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः॥ 44 ॥

rururnāma suto jātastathā paramatāpasaḥ | tasmiṃśca samaye kaścitsthūlakeśaśca viśrutaḥ

बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः ।एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः॥ 45 ॥

babhūva tapasā yukto dharmātmā satyasammataḥ | etasminnantare mānyā menakā ca varāpsarāḥ

क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी ।गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी॥ 46 ॥

krīḍāṃ cakre nadītīre triṣu lokeṣu sundarī | garbhaṃ viśvāvasoḥ prāpya nirgatā varavarṇinī

स्थलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः ।कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम्॥ 47 ॥

sthalakeśāśrame gatvā visasarja varāpsarāḥ | kanyakāṃ ca nadītīre triṣu lokeṣu sundarīm

दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः ।पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम्॥ 48 ॥

dṛṣṭvānāthāṃ tadā kanyāṃ jagrāha munisattamaḥ | pupoṣa sthūlakeśastu nāmnā cakre pramadvarām

सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता ।रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत्॥ 49 ॥

sā kāle yauvanaṃ prāptā sarvalakṣaṇasaṃyutā | rururdṛṣṭvātha tāṃ bālāṃ kāmabāṇārdito hyabhūt