Skandha 12, Adhyāya 8

जनमेजय उवाच ।भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रवतांवर ।द्विजातीनां तु सर्वेषां शक्त्युपास्तिः श्रुतीरिता॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | bhagavansarvadharmajña sarvaśāstravatāṃvara | dvijātīnāṃ tu sarveṣāṃ śaktyupāstiḥ śrutīritā

सन्ध्याकालत्रयेऽन्यस्मिन् काले नित्यतया विभो ।तां विहाय द्विजाः कस्माद्गृह्णीयुश्चान्यदेवताः॥ 2 ॥

sandhyākālatraye'nyasmin kāle nityatayā vibho | tāṃ vihāya dvijāḥ kasmādgṛhṇīyuścānyadevatāḥ

दृश्यन्ते वैष्णवाः केचिद्गाणपत्यास्तथापरे ।कापालिकाश्चीनमार्गरता वल्कलधारिणः॥ 3 ॥

dṛśyante vaiṣṇavāḥ kecidgāṇapatyāstathāpare | kāpālikāścīnamārgaratā valkaladhāriṇaḥ

दिगम्बरास्तथा बौद्धाश्चार्वार्का एवमादयः ।दृश्यन्ते बहवो लोके वेदश्रद्धाविवर्जिताः॥ 4 ॥

digambarāstathā bauddhāścārvārkā evamādayaḥ | dṛśyante bahavo loke vedaśraddhāvivarjitāḥ

किमत्र कारणं ब्रह्मंस्तद्भवान् वक्तुमर्हति ।बुद्धिमन्तः पण्डिताश्च नानातर्कविचक्षणाः॥ 5 ॥

kimatra kāraṇaṃ brahmaṃstadbhavān vaktumarhati | buddhimantaḥ paṇḍitāśca nānātarkavicakṣaṇāḥ

अपि सन्त्येव वेदेषु श्रद्धया तु विवर्जिताः ।न हि कश्चित्स्वकल्याणं बुद्ध्या हातुमिहेच्छति॥ 6 ॥

api santyeva vedeṣu śraddhayā tu vivarjitāḥ | na hi kaścitsvakalyāṇaṃ buddhyā hātumihecchati

किमत्र कारणं तस्माद्वद वेदविदांवर ।मणिद्वीपस्य महिमा वर्णितो भवता पुरा॥ 7 ॥

kimatra kāraṇaṃ tasmādvada vedavidāṃvara | maṇidvīpasya mahimā varṇito bhavatā purā

कीदृक् तदस्ति यद्देव्याः परं स्थानं महत्तरम् ।तच्चापि वद भक्ताय श्रद्दधानाय मेऽनघ॥ 8 ॥

kīdṛk tadasti yaddevyāḥ paraṃ sthānaṃ mahattaram | taccāpi vada bhaktāya śraddadhānāya me'nagha

प्रसन्नास्तु वदन्त्येव गुरवो गुह्यमप्युत ।सूत उवाच ।इति राज्ञो वचः श्रुत्वा भगवान् बादरायणः॥ 9 ॥

prasannāstu vadantyeva guravo guhyamapyuta | sūta uvāca | iti rājño vacaḥ śrutvā bhagavān bādarāyaṇaḥ

निजगाद ततः सर्वं क्रमेणैव मुनीश्वराः ।यच्छ्रुत्वा तु द्विजातीनां वेदश्रद्धा विवर्धते॥ 10 ॥

nijagāda tataḥ sarvaṃ krameṇaiva munīśvarāḥ | yacchrutvā tu dvijātīnāṃ vedaśraddhā vivardhate

व्यास उवाच ।सम्यक्पृष्टं त्वया राजन् समये समयोचितम् ।वुद्धिमानसि वेदेषु श्रद्धावांश्चैव लक्ष्यसे॥ 11 ॥

vyāsa uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā rājan samaye samayocitam | vuddhimānasi vedeṣu śraddhāvāṃścaiva lakṣyase

पूर्वं मदोद्धता दैत्या देवैर्युद्धं तु चक्रिरे ।शतवर्षं महाराज महाविस्मयकारकम्॥ 12 ॥

pūrvaṃ madoddhatā daityā devairyuddhaṃ tu cakrire | śatavarṣaṃ mahārāja mahāvismayakārakam

नानाशस्त्रप्रहरणं नानामायाविचित्रितम् ।जगत्क्षयकरं नूनं तेषां युद्धमभून्नृप॥ 13 ॥

nānāśastrapraharaṇaṃ nānāmāyāvicitritam | jagatkṣayakaraṃ nūnaṃ teṣāṃ yuddhamabhūnnṛpa

पराशक्तिकृपावेशाद्देवैर्दैत्या जिता युधि ।भुवं स्वर्गं परित्यज्य गताः पातालवेश्मनि॥ 14 ॥

parāśaktikṛpāveśāddevairdaityā jitā yudhi | bhuvaṃ svargaṃ parityajya gatāḥ pātālaveśmani

ततः प्रहर्षिता देवाः स्वपराक्रमवर्णनम् ।चक्रुः परस्परं मोहात्साभिमानाः समन्ततः॥ 15 ॥

tataḥ praharṣitā devāḥ svaparākramavarṇanam | cakruḥ parasparaṃ mohātsābhimānāḥ samantataḥ

जयोऽस्माकं कुतो न स्यादस्माकं महिमा यतः ।सर्वोत्तरः कुत्र दैत्याः पामरा निष्पराक्रमाः॥ 16 ॥

jayo'smākaṃ kuto na syādasmākaṃ mahimā yataḥ | sarvottaraḥ kutra daityāḥ pāmarā niṣparākramāḥ

सृष्टिस्थितिक्षयकरा वयं सर्वे यशस्विनः ।अस्मदग्रे पामराणां दैत्यानां चैव का कथा॥ 17 ॥

sṛṣṭisthitikṣayakarā vayaṃ sarve yaśasvinaḥ | asmadagre pāmarāṇāṃ daityānāṃ caiva kā kathā

पराशक्तिप्रभावं ते न ज्ञात्वा मोहमागताः ।तेषामनुग्रहं कर्तुं तदैव जगदम्बिका॥ 18 ॥

parāśaktiprabhāvaṃ te na jñātvā mohamāgatāḥ | teṣāmanugrahaṃ kartuṃ tadaiva jagadambikā

प्रादुरासीत्कृपापूर्णा यक्षरूपेण भूमिप ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्॥ 19 ॥

prādurāsītkṛpāpūrṇā yakṣarūpeṇa bhūmipa | koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam

विद्युत्कोटिसमानाभं हस्तपादादिवर्जितम् ।अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा तेजः परमसुन्दरम्॥ 20 ॥

vidyutkoṭisamānābhaṃ hastapādādivarjitam | adṛṣṭapūrvaṃ taddṛṣṭvā tejaḥ paramasundaram

सविस्मयास्तदा प्रोचुः किमिदं किमिदं त्विति ।दैत्यानां चेष्टितं किं वा माया कापि महीयसी॥ 21 ॥

savismayāstadā procuḥ kimidaṃ kimidaṃ tviti | daityānāṃ ceṣṭitaṃ kiṃ vā māyā kāpi mahīyasī

केनचिन्निर्मिता वाथ देवानां स्मयकारिणी ।सम्भूय ते तदा सर्वे विचारं चक्रुरुत्तमम्॥ 22 ॥

kenacinnirmitā vātha devānāṃ smayakāriṇī | sambhūya te tadā sarve vicāraṃ cakruruttamam

यक्षस्य निकटे गत्वा प्रष्टव्यं कस्त्वमित्यपि ।बलाबलं ततो ज्ञात्वा कर्तव्या तु प्रतिक्रिया॥ 23 ॥

yakṣasya nikaṭe gatvā praṣṭavyaṃ kastvamityapi | balābalaṃ tato jñātvā kartavyā tu pratikriyā

ततो वह्निं समाहूय प्रोवाचेन्द्रः सुराधिपः ।गच्छ वह्ने त्वमस्माकं यतोऽसि मुखमुत्तमम्॥ 24 ॥

tato vahniṃ samāhūya provācendraḥ surādhipaḥ | gaccha vahne tvamasmākaṃ yato'si mukhamuttamam

ततो गत्वा तु जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि ।सहस्राक्षवचः श्रुत्वा स्वपराक्रमगर्भितम्॥ 25 ॥

tato gatvā tu jānīhi kimidaṃ yakṣamityapi | sahasrākṣavacaḥ śrutvā svaparākramagarbhitam

वेगात्स निर्गतो वह्निर्ययौ यक्षस्य सन्निधौ ।तदा प्रोवाच यक्षस्तं त्वं कोऽसीति हुताशनम्॥ 26 ॥

vegātsa nirgato vahniryayau yakṣasya sannidhau | tadā provāca yakṣastaṃ tvaṃ ko'sīti hutāśanam

वीर्यं च त्वयि किं यत्तद्वद सर्वं ममाग्रतः ।अग्निरस्मि तथा जातवेदा अस्मीति सोऽब्रवीत्॥ 27 ॥

vīryaṃ ca tvayi kiṃ yattadvada sarvaṃ mamāgrataḥ | agnirasmi tathā jātavedā asmīti so'bravīt

सर्वस्य दहने शक्तिर्मयि विश्वस्य तिष्ठति ।तदा यक्षं परं तेजस्तदग्रे निदधौ तृणम्॥ 28 ॥

sarvasya dahane śaktirmayi viśvasya tiṣṭhati | tadā yakṣaṃ paraṃ tejastadagre nidadhau tṛṇam

दहैनं यदि ते शक्तिर्विश्वस्य दहनेऽस्ति हि ।तदा सर्वबलेनैवाकरोद्यत्नं हुताशनः॥ 29 ॥

dahainaṃ yadi te śaktirviśvasya dahane'sti hi | tadā sarvabalenaivākarodyatnaṃ hutāśanaḥ

न शशाक तृणं दग्धुं लज्जितोऽगात्सुरान्प्रति ।पृष्टे देवैस्तु वृत्तान्ते सर्वं प्रोवाच हव्यभुक्॥ 30 ॥

na śaśāka tṛṇaṃ dagdhuṃ lajjito'gātsurānprati | pṛṣṭe devaistu vṛttānte sarvaṃ provāca havyabhuk

वृथाभिमानो ह्यस्माकं सर्वेशत्वादिके सुराः ।ततस्तु वृत्रहा वायुं समाहूयेदमब्रवीत्॥ 31 ॥

vṛthābhimāno hyasmākaṃ sarveśatvādike surāḥ | tatastu vṛtrahā vāyuṃ samāhūyedamabravīt

त्वयि प्रोतं जगत्सर्वं त्वच्चेष्टाभिस्तु चेष्टितम् ।त्वं प्राणरूपः सर्वेषां सर्वशक्तिविधारकः॥ 32 ॥

tvayi protaṃ jagatsarvaṃ tvacceṣṭābhistu ceṣṭitam | tvaṃ prāṇarūpaḥ sarveṣāṃ sarvaśaktividhārakaḥ

त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि ।नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः॥ 33 ॥

tvameva gatvā jānīhi kimidaṃ yakṣamityapi | nānyaḥ ko'pi samartho'sti jñātuṃ yakṣaṃ paraṃ mahaḥ

सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् ।साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते॥ 34 ॥

sahasrākṣavacaḥ śrutvā guṇagauravagumphitam | sābhimāno jagāmāśu yatra yakṣaṃ virājate

यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया ।कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः॥ 35 ॥

yakṣaṃ dṛṣṭvā tato vāyuṃ provāca mṛdubhāṣayā | ko'si tvaṃ tvayi kā śaktirvada sarvaṃ mamāgrataḥ

ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् ।मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत्॥ 36 ॥

tato yakṣavacaḥ śrutvā garveṇa marudabravīt | mātariśvāhamasmīti vāyurasmīti cābravīt

वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि ।मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्भवेत्॥ 37 ॥

vīryaṃ tu mayi sarvasya cālane grahaṇe'sti hi | macceṣṭayā jagatsarvaṃ sarvavyāpāravadbhavet

इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः ।तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम्॥ 38 ॥

iti śrutvā vāyuvāṇīṃ nijagāda paraṃ mahaḥ | tṛṇametattavāgre yattaccālaya yathepsitam

नोचेद्गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् ।श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः॥ 39 ॥

nocedgarvaṃ vihāyainaṃ lajjito gaccha vāsavam | śrutvā yakṣavaco vāyuḥ sarvaśaktisamanvitaḥ

उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह ।लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः॥ 40 ॥

udyogamakarottacca svasthānānna cacāla ha | lajjito'gāddevapārśve hitvā garvaṃ sa cānilaḥ

वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् ।नैतंज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः॥ 41 ॥

vṛttāntamavadatsarvaṃ garvanirvāpakāraṇam | naitaṃjñātuṃ samarthāḥ sma mithyāgarvābhimāninaḥ

अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् ।ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे॥ 42 ॥

alaukikaṃ bhāti yakṣaṃ tejaḥ paramadāruṇam | tataḥ sarve suragaṇāḥ sahasrākṣaṃ samūcire

देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः ।तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत्॥ 43 ॥

devarāḍasi yasmāttvaṃ yakṣaṃ jānīhi tattvataḥ | tata indro mahāgarvāttadyakṣaṃ samupādravat

प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् ।अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः॥ 44 ॥

prādravacca paraṃ tejo yakṣarūpaṃ parātparam | antardhānaṃ tataḥ prāpa tadyakṣaṃ vāsavāgrataḥ

अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि ।यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि॥ 45 ॥

atīva lajjito jāto vāsavo devarāḍapi | yakṣasambhāṣaṇābhāvāllaghutvaṃ prāpa cetasi

अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि ।किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति॥ 46 ॥

ataḥ paraṃ na gantavyaṃ mayā tu surasaṃsadi | kiṃ mayā tatra vaktavyaṃ svalaghutvaṃ surānprati

देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् ।माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः॥ 47 ॥

dehatyāgo varastasmānmāno hi mahatāṃ dhanam | māne naṣṭe jīvitaṃ tu mṛtitulyaṃ na saṃśayaḥ

इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः ।चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः॥ 48 ॥

iti niścitya tatraiva garvaṃ hitvā sureśvaraḥ | caritramīdṛśaṃ yasya tameva śaraṇaṃ gataḥ

तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले ।मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव॥ 49 ॥

tasminneva kṣaṇe jātā vyomavāṇī nabhastale | māyābījaṃ sahasrākṣa japa tena sukhī bhava

ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् ।लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः॥ 50 ॥

tato jajāpa paramaṃ māyābījaṃ parātparam | lakṣavarṣaṃ nirāhāro dhyānamīlitalocanaḥ

अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ ।तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः॥ 51 ॥

akasmāccaitramāsīyanavamyāṃ madhyage ravau | tadevāvirabhūttejastasminneva sthale punaḥ

तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् ।भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम्॥ 52 ॥

tejomaṇḍalamadhye tu kumārīṃ navayauvanām | bhāsvajjapāprasūnābhāṃ bālakoṭiraviprabhām

बालशीतांशमुकुटां वस्त्रान्तर्व्यञ्जितस्तनीम् ।चतुर्भिर्वरहस्तैस्तु वरपाशाङ्कुशाभयान्॥ 53 ॥

bālaśītāṃśamukuṭāṃ vastrāntarvyañjitastanīm | caturbhirvarahastaistu varapāśāṅkuśābhayān

दधानां रमणीयाङ्गीं कोमलाङ्गलतां शिवाम् ।भक्तकल्पद्रुमामम्बां नानाभूषणभूषिताम्॥ 54 ॥

dadhānāṃ ramaṇīyāṅgīṃ komalāṅgalatāṃ śivām | bhaktakalpadrumāmambāṃ nānābhūṣaṇabhūṣitām

त्रिनेत्रां मल्लिकामालाकबरीजूटशोभिताम् ।चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिरभिष्टुताम्॥ 55 ॥

trinetrāṃ mallikāmālākabarījūṭaśobhitām | caturdikṣu caturvedairmūrtimadbhirabhiṣṭutām

दन्तच्छटाभिरभितः पद्मरागीकृतक्षमाम् ।प्रसन्तस्मेरवदनां कोटिकन्दर्पसुन्दराम्॥ 56 ॥

dantacchaṭābhirabhitaḥ padmarāgīkṛtakṣamām | prasantasmeravadanāṃ koṭikandarpasundarām

रक्ताम्बरपरीधानां रक्तचन्दनचर्चिताम् ।उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम्॥ 57 ॥

raktāmbaraparīdhānāṃ raktacandanacarcitām | umābhidhānāṃ purato devīṃ haimavatīṃ śivām

निर्व्याजकरुणामूर्तिं सर्वकारणकारणाम् ।ददर्श वासवस्तत्र प्रेमगद्गदितान्तरः॥ 58 ॥

nirvyājakaruṇāmūrtiṃ sarvakāraṇakāraṇām | dadarśa vāsavastatra premagadgaditāntaraḥ

प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रोमाञ्चिततनुस्ततः ।दण्डवत्प्रणनामाथ पादयोर्जगदीशितुः॥ 59 ॥

premāśrupūrṇanayano romāñcitatanustataḥ | daṇḍavatpraṇanāmātha pādayorjagadīśituḥ

तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्भक्तिसन्नतकन्धरः ।उवाच परमप्रीतः किमिदं यक्षमित्यपि॥ 60 ॥

tuṣṭāva vividhaiḥ stotrairbhaktisannatakandharaḥ | uvāca paramaprītaḥ kimidaṃ yakṣamityapi

प्रादुर्भूतं च कस्मात्तद्वद सर्वं सुशोभने ।इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच करुणार्णवा॥ 61 ॥

prādurbhūtaṃ ca kasmāttadvada sarvaṃ suśobhane | iti tasya vacaḥ śrutvā provāca karuṇārṇavā

रूपं मदीयं ब्रह्मैतत्सर्वकारणकारणम् ।मायाधिष्ठानभूतं तु सर्वसाक्षि निरामयम्॥ 62 ॥

rūpaṃ madīyaṃ brahmaitatsarvakāraṇakāraṇam | māyādhiṣṭhānabhūtaṃ tu sarvasākṣi nirāmayam

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि॥ 63 ॥

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmi

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तदेवाहुश्च ह्रींमयम् ।द्वे बीजे मम मन्त्रौ स्तो मुख्यत्वेन सुरोत्तम॥ 64 ॥

omityekākṣaraṃ brahma tadevāhuśca hrīṃmayam | dve bīje mama mantrau sto mukhyatvena surottama

भागद्वयवती यस्मात्सृजामि सकलं जगत् ।तत्रैकभागः सम्प्रोक्तः सच्चिदानन्दनामकः॥ 65 ॥

bhāgadvayavatī yasmātsṛjāmi sakalaṃ jagat | tatraikabhāgaḥ samproktaḥ saccidānandanāmakaḥ

मायाप्रकृतिसंज्ञस्तु द्वितीयो भाग ईरितः ।सा च माया परा शक्तिः शक्तिमत्यहमीश्वरी॥ 66 ॥

māyāprakṛtisaṃjñastu dvitīyo bhāga īritaḥ | sā ca māyā parā śaktiḥ śaktimatyahamīśvarī

चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममाभिन्नत्वमागता ।साम्यावस्थात्मिका चैषा माया मम सुरोत्तम॥ 67 ॥

candrasya candrikeveyaṃ mamābhinnatvamāgatā | sāmyāvasthātmikā caiṣā māyā mama surottama

प्रलये सर्वजगतो मदभिन्नैव तिष्ठति ।प्राणिकर्मपरीपाकवशतः पुनरेव हि॥ 68 ॥

pralaye sarvajagato madabhinnaiva tiṣṭhati | prāṇikarmaparīpākavaśataḥ punareva hi

रूपं तदेवमव्यक्तं व्यक्तीभावमुपैति च ।अन्तर्मुखा तु यावस्था सा मायेत्यभिधीयते॥ 69 ॥

rūpaṃ tadevamavyaktaṃ vyaktībhāvamupaiti ca | antarmukhā tu yāvasthā sā māyetyabhidhīyate

बहिर्मुखा तु या माया तमःशब्देन सोच्यते ।बहिर्मुखात्तमोरूपाज्जायते सत्त्वसम्भवः॥ 70 ॥

bahirmukhā tu yā māyā tamaḥśabdena socyate | bahirmukhāttamorūpājjāyate sattvasambhavaḥ

रजोगुणस्तदैव स्यात्सर्गादौ सुरसत्तम ।गुणत्रयात्मकाः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥ 71 ॥

rajoguṇastadaiva syātsargādau surasattama | guṇatrayātmakāḥ proktā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

रजोगुणाधिको ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वाधिको भवेत् ।तमोगुणाधिको रुद्रः सर्वकारणरूपधृक्॥ 72 ॥

rajoguṇādhiko brahmā viṣṇuḥ sattvādhiko bhavet | tamoguṇādhiko rudraḥ sarvakāraṇarūpadhṛk

स्थूलदेहो भवेद्ब्रह्मा लिङ्गदेहो हरिः स्मृतः ।रुद्रस्तु कारणो देहस्तुरीया त्वहमेव हि॥ 73 ॥

sthūladeho bhavedbrahmā liṅgadeho hariḥ smṛtaḥ | rudrastu kāraṇo dehasturīyā tvahameva hi

साम्यावस्था तु या प्रोक्ता सर्वान्तर्यामिरूपिणी ।अत ऊर्ध्वं परं ब्रह्म मद्रूपं रूपवर्जितम्॥ 74 ॥

sāmyāvasthā tu yā proktā sarvāntaryāmirūpiṇī | ata ūrdhvaṃ paraṃ brahma madrūpaṃ rūpavarjitam

निर्गुणं सगुणं चेति द्विधा मद्रूपमुच्यते ।निर्गुणं मायया हीनं सगुणं मायया युतम्॥ 75 ॥

nirguṇaṃ saguṇaṃ ceti dvidhā madrūpamucyate | nirguṇaṃ māyayā hīnaṃ saguṇaṃ māyayā yutam

साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः सम्प्रविश्य च ।प्रेरयाम्यनिशं जीवं यथाकर्म यथाश्रुतम्॥ 76 ॥

sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ sampraviśya ca | prerayāmyaniśaṃ jīvaṃ yathākarma yathāśrutam

सृष्टिस्थितितिरोधाने प्रेरयाम्यहमेव हि ।ब्रह्माणं च तथा विष्णुं रुद्रं वै कारणात्मकम्॥ 77 ॥

sṛṣṭisthititirodhāne prerayāmyahameva hi | brahmāṇaṃ ca tathā viṣṇuṃ rudraṃ vai kāraṇātmakam

मद्भयाद्वाति पवनो भीत्या सूर्यश्च गच्छति ।इन्द्राग्निमृत्यवस्तद्वत्साहं सर्वोत्तमा स्मृता॥ 78 ॥

madbhayādvāti pavano bhītyā sūryaśca gacchati | indrāgnimṛtyavastadvatsāhaṃ sarvottamā smṛtā

मत्प्रसादाद्भवद्भिस्तु जयो लब्धोऽस्ति सर्वथा ।युष्मानहं नर्तयामि काष्ठपुत्तलिकोपमान्॥ 79 ॥

matprasādādbhavadbhistu jayo labdho'sti sarvathā | yuṣmānahaṃ nartayāmi kāṣṭhaputtalikopamān

कदाचिद्देवविजयं दैत्यानां विजयं क्वचित् ।स्वतन्त्रा स्वेच्छया सर्वं कुर्वे कर्मानुरोधतः॥ 80 ॥

kadāciddevavijayaṃ daityānāṃ vijayaṃ kvacit | svatantrā svecchayā sarvaṃ kurve karmānurodhataḥ

तां मां सर्वात्मिकां यूयं विस्मृत्य निजगर्वतः ।अहङ्कारावृतात्मानो मोहमाप्ता दुरन्तकम्॥ 81 ॥

tāṃ māṃ sarvātmikāṃ yūyaṃ vismṛtya nijagarvataḥ | ahaṅkārāvṛtātmāno mohamāptā durantakam

अनुग्रहं ततः कर्तुं युष्मद्देहादनुत्तमम् ।निःसृतं सहसा तेजो मदीयं यक्षमित्यपि॥ 82 ॥

anugrahaṃ tataḥ kartuṃ yuṣmaddehādanuttamam | niḥsṛtaṃ sahasā tejo madīyaṃ yakṣamityapi

अतः परं सर्वभावैर्हित्वा गर्वं तु देहजम् ।मामेव शरणं यात सच्चिदानन्दरूपिणीम्॥ 83 ॥

ataḥ paraṃ sarvabhāvairhitvā garvaṃ tu dehajam | māmeva śaraṇaṃ yāta saccidānandarūpiṇīm

व्यास उवाच ।इत्युक्त्या च महादेवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।अन्तर्धानं गता सद्यो भक्त्या देवैरभिष्टुता॥ 84 ॥

vyāsa uvāca | ityuktyā ca mahādevī mūlaprakṛtirīśvarī | antardhānaṃ gatā sadyo bhaktyā devairabhiṣṭutā

ततः सर्वे स्वगर्वं तु विहाय पदपङ्कजम् ।सम्यगाराधयामासुर्भगवत्याः परात्परम्॥ 85 ॥

tataḥ sarve svagarvaṃ tu vihāya padapaṅkajam | samyagārādhayāmāsurbhagavatyāḥ parātparam

त्रिसन्ध्यं सर्वदा सर्वे गायत्रीजपतत्पराः ।यज्ञभागादिभिः सर्वे देवीं नित्यं सिषेविरे॥ 86 ॥

trisandhyaṃ sarvadā sarve gāyatrījapatatparāḥ | yajñabhāgādibhiḥ sarve devīṃ nityaṃ siṣevire

एवं सत्ययुगे सर्वे गायत्रीजपतत्पराः ।तारहृल्लेखयोश्चापि जपे निष्णातमानसाः॥ 87 ॥

evaṃ satyayuge sarve gāyatrījapatatparāḥ | tārahṛllekhayoścāpi jape niṣṇātamānasāḥ

न विष्णूपासना नित्या वेदेनोक्ता तु कुत्रचित् ।न विष्णुदीक्षा नित्यास्ति शिवस्यापि तथैव च॥ 88 ॥

na viṣṇūpāsanā nityā vedenoktā tu kutracit | na viṣṇudīkṣā nityāsti śivasyāpi tathaiva ca

गायत्र्युपासना नित्या सर्ववेदैः समीरिता ।यया विना त्वधःपातो ब्राह्मणस्यास्ति सर्वथा॥ 89 ॥

gāyatryupāsanā nityā sarvavedaiḥ samīritā | yayā vinā tvadhaḥpāto brāhmaṇasyāsti sarvathā

तावता कृतकृत्यत्वं नान्यापेक्षा द्विजस्य हि ।गायत्रीमात्रनिष्णातो द्विजो मोक्षमवाप्नुयात्॥ 90 ॥

tāvatā kṛtakṛtyatvaṃ nānyāpekṣā dvijasya hi | gāyatrīmātraniṣṇāto dvijo mokṣamavāpnuyāt

कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादिति प्राह मनुः स्वयम् ।विहाय तां तु गायत्रीं विष्णूपास्तिपरायणः॥ 91 ॥

kuryādanyanna vā kuryāditi prāha manuḥ svayam | vihāya tāṃ tu gāyatrīṃ viṣṇūpāstiparāyaṇaḥ

शिवोपास्तिरतो विप्रो नरकं याति सर्वथा ।तस्मादाद्ययुगे राजन् गायत्रीजपतत्पराः ।देवीपदाम्बुजरता आसन्सर्वे द्विजोत्तमाः॥ 92 ॥

śivopāstirato vipro narakaṃ yāti sarvathā | tasmādādyayuge rājan gāyatrījapatatparāḥ | devīpadāmbujaratā āsansarve dvijottamāḥ