Skandha 3, Adhyāya 4

ब्रह्मोवाच ।इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह जनार्दनः ।वयं गच्छेम पार्श्वेऽस्याः प्रणमन्तः पुनः पुनः॥ 1 ॥

brahmovāca | ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha janārdanaḥ | vayaṃ gacchema pārśve'syāḥ praṇamantaḥ punaḥ punaḥ

सेयं वरा महामाया दास्यत्येषा वरान् हि नः ।स्तुवामः सन्निधिं प्राप्य निर्भयाश्चरणान्तिके॥ 2 ॥

seyaṃ varā mahāmāyā dāsyatyeṣā varān hi naḥ | stuvāmaḥ sannidhiṃ prāpya nirbhayāścaraṇāntike

यदि नो वारयिष्यन्ति द्वारस्थाः परिचारकाः ।पठिष्यामश्च तत्रस्थाः स्तुतिं देव्याः समाहिताः॥ 3 ॥

yadi no vārayiṣyanti dvārasthāḥ paricārakāḥ | paṭhiṣyāmaśca tatrasthāḥ stutiṃ devyāḥ samāhitāḥ

ब्रह्मोवाच ।इत्युक्ते हरिणा वाक्ये सुप्रहृष्टौ सुसंस्थितौ ।जातौ प्रमुदितौ कामं निकटे गमनाय च॥ 4 ॥

brahmovāca | ityukte hariṇā vākye suprahṛṣṭau susaṃsthitau | jātau pramuditau kāmaṃ nikaṭe gamanāya ca

ओमित्युक्त्वा हरिं सर्वे विमानात्त्वरितास्त्रयः ।उत्तीर्य निर्गता द्वारि शङ्कमाना मनस्यलम्॥ 5 ॥

omityuktvā hariṃ sarve vimānāttvaritāstrayaḥ | uttīrya nirgatā dvāri śaṅkamānā manasyalam

द्वारस्थान् वीक्ष्य तान्सर्वान्देवी भगवती तदा ।स्मितं कृत्वा चकाराशु तांस्त्रीन्स्त्रीरूपधारिणः॥ 6 ॥

dvārasthān vīkṣya tānsarvāndevī bhagavatī tadā | smitaṃ kṛtvā cakārāśu tāṃstrīnstrīrūpadhāriṇaḥ

वयं युवतयो जाताः सुरूपाश्चारुभूषणाः ।विस्मयै परमं प्राप्ता गतास्तत्सन्निधिं पुनः॥ 7 ॥

vayaṃ yuvatayo jātāḥ surūpāścārubhūṣaṇāḥ | vismayai paramaṃ prāptā gatāstatsannidhiṃ punaḥ

सा दृष्ट्वा नः स्थितांस्तत्र स्त्रीरूपांश्चरणान्तिके ।व्यलोकयत चार्वङ्गी प्रेमसम्पूर्णया दृशा॥ 8 ॥

sā dṛṣṭvā naḥ sthitāṃstatra strīrūpāṃścaraṇāntike | vyalokayata cārvaṅgī premasampūrṇayā dṛśā

प्रणम्य तां महादेवीं पुरतः संस्थिता वयम् ।परस्परं लोकयन्तः स्त्रीरूपाश्चारुभूषणाः॥ 9 ॥

praṇamya tāṃ mahādevīṃ purataḥ saṃsthitā vayam | parasparaṃ lokayantaḥ strīrūpāścārubhūṣaṇāḥ

पादपीठं प्रेक्षमाणा नानामणिविभूषितम् ।सूर्यकोटिप्रतीकाशं स्थितास्तत्र वयं त्रयः॥ 10 ॥

pādapīṭhaṃ prekṣamāṇā nānāmaṇivibhūṣitam | sūryakoṭipratīkāśaṃ sthitāstatra vayaṃ trayaḥ

काश्चिद्रक्ताम्बरास्तत्र सहचर्यः सहस्रशः ।काश्चिन्नीलाम्बरा नार्यस्तथा पीताम्बराः शुभाः॥ 11 ॥

kāścidraktāmbarāstatra sahacaryaḥ sahasraśaḥ | kāścinnīlāmbarā nāryastathā pītāmbarāḥ śubhāḥ

देव्यः सर्वाः शुभाकारा विचित्राम्बरभूषणाः ।विरेजुः पार्श्वतस्तस्याः परिचर्यापराः किल॥ 12 ॥

devyaḥ sarvāḥ śubhākārā vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ | virejuḥ pārśvatastasyāḥ paricaryāparāḥ kila

जगुश्च ननृतुश्चान्याः पर्युपासन्त ताः स्त्रियः ।वीणामारुतवाद्यानि वादयन्तो मुदान्विताः॥ 13 ॥

jaguśca nanṛtuścānyāḥ paryupāsanta tāḥ striyaḥ | vīṇāmārutavādyāni vādayanto mudānvitāḥ

शृणु नारद वक्ष्यामि यद्दृष्टं तत्र चाद्भुतम् ।नखदर्पणमध्ये वै देव्याश्चरणपङ्कजे॥ 14 ॥

śṛṇu nārada vakṣyāmi yaddṛṣṭaṃ tatra cādbhutam | nakhadarpaṇamadhye vai devyāścaraṇapaṅkaje

ब्रह्माण्डमखिलं सर्वं तत्र स्थावरजङ्गमम् ।अहं विष्णुश्च रुद्रश्च वायुरग्निर्यमो रविः॥ 15 ॥

brahmāṇḍamakhilaṃ sarvaṃ tatra sthāvarajaṅgamam | ahaṃ viṣṇuśca rudraśca vāyuragniryamo raviḥ

वरुणः शीतगुस्त्वष्टा कुबेरः पाकशासनः ।पर्वताः सागरा नद्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ 16 ॥

varuṇaḥ śītagustvaṣṭā kuberaḥ pākaśāsanaḥ | parvatāḥ sāgarā nadyo gandharvāpsarasastathā

विश्वावसुश्चित्रकेतुः श्वेतश्चित्राङ्गदस्तथा ।नारदस्तुम्बुरुश्चैव हाहाहूहूस्तथैव च॥ 17 ॥

viśvāvasuścitraketuḥ śvetaścitrāṅgadastathā | nāradastumburuścaiva hāhāhūhūstathaiva ca

अश्विनौ वसवः साध्याः सिद्धाश्च पितरस्तथा ।नागाः शेषादयः सर्वे किन्नरोरगराक्षसाः॥ 18 ॥

aśvinau vasavaḥ sādhyāḥ siddhāśca pitarastathā | nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve kinnaroragarākṣasāḥ

वैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च कैलासः पर्वतोत्तमः ।सर्वं तदखिलं दृष्टं नखमध्यस्थितं च नः॥ 19 ॥

vaikuṇṭho brahmalokaśca kailāsaḥ parvatottamaḥ | sarvaṃ tadakhilaṃ dṛṣṭaṃ nakhamadhyasthitaṃ ca naḥ

मज्जन्मपङ्कजं तत्र स्थितोऽहं चतुराननः ।शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकैटभौ॥ 20 ॥

majjanmapaṅkajaṃ tatra sthito'haṃ caturānanaḥ | śeṣaśāyī jagannāthastathā ca madhukaiṭabhau

ब्रह्मोवाच ।एवं दृष्टं मया तत्र पादपद्मनखे स्थितम् ।विस्मतोऽहं ततो वीक्ष्य किमेतदिति शङ्कितः॥ 21 ॥

brahmovāca | evaṃ dṛṣṭaṃ mayā tatra pādapadmanakhe sthitam | vismato'haṃ tato vīkṣya kimetaditi śaṅkitaḥ

विष्णुश्च विस्मयाविष्टः शङ्करश्च तथा स्थितः ।तां तदा मेनिरे देवीं वयं विश्वस्य मातरम्॥ 22 ॥

viṣṇuśca vismayāviṣṭaḥ śaṅkaraśca tathā sthitaḥ | tāṃ tadā menire devīṃ vayaṃ viśvasya mātaram

ततो वर्षशतं पूर्णं व्यतिक्रान्तं प्रपश्यतः ।सुधामये शिवे द्वीपे विहारं विविधं तदा॥ 23 ॥

tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ vyatikrāntaṃ prapaśyataḥ | sudhāmaye śive dvīpe vihāraṃ vividhaṃ tadā

सख्य इव तदा तत्र मेनिरेऽस्मानवस्थितान् ।देव्यः प्रमुदिताकारा नानाभरणमण्डिताः॥ 24 ॥

sakhya iva tadā tatra menire'smānavasthitān | devyaḥ pramuditākārā nānābharaṇamaṇḍitāḥ

वयमप्यतिरम्यत्वाद्बभूविम विमोहिताः ।प्रहृष्टमनसः सर्वे पश्यन्भावान्मनोरमान्॥ 25 ॥

vayamapyatiramyatvādbabhūvima vimohitāḥ | prahṛṣṭamanasaḥ sarve paśyanbhāvānmanoramān

एकदा तां महादेवीं देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् ।तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसंस्थितः॥ 26 ॥

ekadā tāṃ mahādevīṃ devīṃ śrībhuvaneśvarīm | tuṣṭāva bhagavānviṣṇuryuvatībhāvasaṃsthitaḥ

श्रीभगवानुवाच ।नमो देव्यै प्रकृत्यै च विधात्र्यै सततं नमः ।कल्याणै कामदायै च वृद्ध्यै सिद्ध्यै नमो नमः॥ 27 ॥

śrībhagavānuvāca | namo devyai prakṛtyai ca vidhātryai satataṃ namaḥ | kalyāṇai kāmadāyai ca vṛddhyai siddhyai namo namaḥ

सच्चिदानन्दरूपिण्यै संसारारणये नमः ।पञ्चकृत्यविधात्र्यै ते भुवनेश्यै नमो नमः॥ 28 ॥

saccidānandarūpiṇyai saṃsārāraṇaye namaḥ | pañcakṛtyavidhātryai te bhuvaneśyai namo namaḥ

सर्वाधिष्टानरूपायै कूटस्थायै नमो नमः ।अर्धमात्रार्थभूतायै हृल्लेखायै नमो नमः॥ 29 ॥

sarvādhiṣṭānarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ | ardhamātrārthabhūtāyai hṛllekhāyai namo namaḥ

ज्ञातं मयाऽखिलमिदं त्वयि सन्निविष्टं त्वत्तोऽस्य सम्भवलयावपि मातरद्य ।शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयीति नूनम्॥ 30 ॥

jñātaṃ mayā'khilamidaṃ tvayi sanniviṣṭaṃ tvatto'sya sambhavalayāvapi mātaradya | śaktiśca te'sya karaṇe vitataprabhāvā jñātā'dhunā sakalalokamayīti nūnam

विस्तार्य सर्वमखिलं सदसद्विकारं सन्दर्शयस्यविकलं पुरुषाय काले ।तत्त्वैश्च षोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीन्द्रजालमिव नः किल रञ्जनाय॥ 31 ॥

vistārya sarvamakhilaṃ sadasadvikāraṃ sandarśayasyavikalaṃ puruṣāya kāle | tattvaiśca ṣoḍaśabhireva ca saptabhiśca bhāsīndrajālamiva naḥ kila rañjanāya

न त्वामृते किमपि वस्तुगतं विभाति व्याप्यैव सर्वमखिलं त्वमवस्थिताऽसि ।शक्तिं विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशक्तो वम्भण्यते जननि बुद्धिमता जनेन॥ 32 ॥

na tvāmṛte kimapi vastugataṃ vibhāti vyāpyaiva sarvamakhilaṃ tvamavasthitā'si | śaktiṃ vinā vyavahṛto puruṣo'pyaśakto vambhaṇyate janani buddhimatā janena

प्रीणासि विश्वमखिलं सततं प्रभावैः स्वैस्तेजसा च सकलं प्रकटीकरोषि ।अत्स्येव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरितं तव वै भवस्य॥ 33 ॥

prīṇāsi viśvamakhilaṃ satataṃ prabhāvaiḥ svaistejasā ca sakalaṃ prakaṭīkaroṣi | atsyeva devi tarasā kila kalpakāle ko veda devi caritaṃ tava vai bhavasya

त्राता वयं जननि ते मधुकैटभाभ्यां लोकाश्च ते सुवितताः खलु दर्शिता वै ।नीताः सुखस्य भवने परमां च कोटिं यद्दर्शनं तव भवानि महाप्रभावम्॥ 34 ॥

trātā vayaṃ janani te madhukaiṭabhābhyāṃ lokāśca te suvitatāḥ khalu darśitā vai | nītāḥ sukhasya bhavane paramāṃ ca koṭiṃ yaddarśanaṃ tava bhavāni mahāprabhāvam

नाहं भवो न च विरिञ्चि विवेद मातः कोऽन्यो हि वेत्ति चरितं तव दुर्विभाव्यम् ।कानीह सन्ति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे॥ 35 ॥

nāhaṃ bhavo na ca viriñci viveda mātaḥ ko'nyo hi vetti caritaṃ tava durvibhāvyam | kānīha santi bhuvanāni mahāprabhāve hyasminbhavāni racite racanākalāpe

अस्माभिरत्र भुवने हरिरन्य एव दृष्टः शिवः कमलजः प्रथितप्रभावः ।अन्येषु देवि भुवनेपु न सन्ति किं ते किं विद्म देवि विततं तव सुप्रभावम्॥ 36 ॥

asmābhiratra bhuvane hariranya eva dṛṣṭaḥ śivaḥ kamalajaḥ prathitaprabhāvaḥ | anyeṣu devi bhuvanepu na santi kiṃ te kiṃ vidma devi vitataṃ tava suprabhāvam

याचेऽम्ब तेऽङ्घ्रिकमलं प्रणिपत्य कामं चित्ते सदा वसतु रूपमिदं तवैतत् ।नामापि वक्त्रकुहरे सततं तवैव सन्दर्शनं तव पदाम्बुजयोः सदैव॥ 37 ॥

yāce'mba te'ṅghrikamalaṃ praṇipatya kāmaṃ citte sadā vasatu rūpamidaṃ tavaitat | nāmāpi vaktrakuhare satataṃ tavaiva sandarśanaṃ tava padāmbujayoḥ sadaiva

भृत्योऽयमस्ति सततं मयि भावनीयं त्वां स्वामिनीति मनसा ननु चिन्तयामि ।एषाऽऽवयोरविरता किल देवि भूया- द्व्याप्तिः सदैव जननी सुतयोरिवार्थे॥ 38 ॥

bhṛtyo'yamasti satataṃ mayi bhāvanīyaṃ tvāṃ svāminīti manasā nanu cintayāmi | eṣā''vayoraviratā kila devi bhūyā- dvyāptiḥ sadaiva jananī sutayorivārthe

त्वं वेत्सि सर्वमखिलं भुवनप्रपञ्चं सर्वज्ञता परिसमाप्तिनितान्तभूमिः ।किं पामरेण जगदम्ब निवेदनीयं यद्युक्तमाचर भवानि तवेङ्गितं स्यात्॥ 39 ॥

tvaṃ vetsi sarvamakhilaṃ bhuvanaprapañcaṃ sarvajñatā parisamāptinitāntabhūmiḥ | kiṃ pāmareṇa jagadamba nivedanīyaṃ yadyuktamācara bhavāni taveṅgitaṃ syāt

ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च संहारकारक इयं तु जने प्रसिद्धिः ।किं सत्यमेतदपि देवि तवेच्छया वै कर्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ताः॥ 40 ॥

brahmā sṛjatyavati viṣṇurumāpatiśca saṃhārakāraka iyaṃ tu jane prasiddhiḥ | kiṃ satyametadapi devi tavecchayā vai kartuṃ kṣamā vayamaje tava śaktiyuktāḥ

धात्री धराधरसुते न जगद्बिभर्ति आधारशक्तिरखिलं तव वै बिभर्ति ।सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्ते त्वं सर्वमेतदखिलं विरजा विभासि॥ 41 ॥

dhātrī dharādharasute na jagadbibharti ādhāraśaktirakhilaṃ tava vai bibharti | sūryo'pi bhāti varade prabhayā yutaste tvaṃ sarvametadakhilaṃ virajā vibhāsi

ब्रह्माऽहमीश्वरवरः किल ते प्रभावा- त्सर्वे वयं जनियुता न यदा तु नित्याः ।केऽन्ये सुराः शतमखप्रमुखाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृतिः पुराणा॥ 42 ॥

brahmā'hamīśvaravaraḥ kila te prabhāvā- tsarve vayaṃ janiyutā na yadā tu nityāḥ | ke'nye surāḥ śatamakhapramukhāśca nityā nityā tvameva jananī prakṛtiḥ purāṇā

त्वं चेद्भवानि दयसे पुरुषं पुराणं जानेऽहमद्य तव सन्निधिगः सदैव ।नोचेदहं विभुरनादिरनीह ईशो विश्वात्मधीरिति तमःप्रकृतिः सदैव॥ 43 ॥

tvaṃ cedbhavāni dayase puruṣaṃ purāṇaṃ jāne'hamadya tava sannidhigaḥ sadaiva | nocedahaṃ vibhuranādiranīha īśo viśvātmadhīriti tamaḥprakṛtiḥ sadaiva

विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैव ।त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके॥ 44 ॥

vidyā tvameva nanu buddhimatāṃ narāṇāṃ śaktistvameva kila śaktimatāṃ sadaiva | tvaṃ kīrtikāntikamalāmalatuṣṭirūpā muktipradā viratireva manuṣyaloke

गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमात्रा ।आम्नाय एव विहितो निगमो भवत्यै सञ्जीवनाय सततं सुरपूर्वजानाम्॥ 45 ॥

gāyatryasi prathamavedakalā tvameva svāhā svadhā bhagavatī saguṇārdhamātrā | āmnāya eva vihito nigamo bhavatyai sañjīvanāya satataṃ surapūrvajānām

मोक्षार्थमेव रचयस्यखिलं प्रपञ्चं तेषां गताः खलु यतो ननु जीवभावम् ।अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरङ्गाः॥ 46 ॥

mokṣārthameva racayasyakhilaṃ prapañcaṃ teṣāṃ gatāḥ khalu yato nanu jīvabhāvam | aṃśā anādinidhanasya kilānaghasya pūrṇārṇavasya vitatā hi yathā taraṅgāḥ

जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्यं त्वं संहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् ।नाट्यं नटेन रचितं वितथेऽन्तरङ्गे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा॥ 47 ॥

jīvo yadā tu parivetti tavaiva kṛtyaṃ tvaṃ saṃharasyakhilametaditi prasiddham | nāṭyaṃ naṭena racitaṃ vitathe'ntaraṅge kārye kṛte viramase prathitaprabhāvā

त्राता त्वमेव मम मोहमयाद्भवाब्धे- स्त्वामम्बिके सततमेमि महार्तिदे च ।रागादिभिर्विरचिते वितथे किलान्ते मामेव पाहि बहुदुःखकरे च काले॥ 48 ॥

trātā tvameva mama mohamayādbhavābdhe- stvāmambike satatamemi mahārtide ca | rāgādibhirviracite vitathe kilānte māmeva pāhi bahuduḥkhakare ca kāle

नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव ।सदा ज्ञानप्रकाशं मे देहि सर्वार्थदे शिवे॥ 49 ॥

namo devi mahāvidye namāmi caraṇau tava | sadā jñānaprakāśaṃ me dehi sarvārthade śive