Skandha 3, Adhyāya 5

ब्रह्मोवाच ।इत्युक्त्वा विरते विष्णौ देवदेवे जनार्दने ।उवाच शङ्करः शर्वः प्रणतः पुरतः स्थितः॥ 1 ॥

brahmovāca | ityuktvā virate viṣṇau devadeve janārdane | uvāca śaṅkaraḥ śarvaḥ praṇataḥ purataḥ sthitaḥ

शिव उवाच ।यदि हरिस्तव देवि विभावज- स्तदनु पद्मज एव तवोद्भवः ।किमहमत्र तवापि न सद्गुणः सकललोकविधौ चतुरा शिवे॥ 2 ॥

śiva uvāca | yadi haristava devi vibhāvaja- stadanu padmaja eva tavodbhavaḥ | kimahamatra tavāpi na sadguṇaḥ sakalalokavidhau caturā śive

त्वमसि भूः सलिलं पवनस्तथा खमपि वह्निगुणश्च तथा पुनः ।जननि तानि पुनः करणानि च त्वमसि बुद्धिमनोऽप्यथ हङ्कृतिः॥ 3 ॥

tvamasi bhūḥ salilaṃ pavanastathā khamapi vahniguṇaśca tathā punaḥ | janani tāni punaḥ karaṇāni ca tvamasi buddhimano'pyatha haṅkṛtiḥ

न च विदन्ति वदन्ति च येऽन्यथा हरिहराजकृतं निखिलं जगत् ।तव कृतास्त्रय एव सदैव ते विरचयन्ति जगत्सचराचरम्॥ 4 ॥

na ca vidanti vadanti ca ye'nyathā hariharājakṛtaṃ nikhilaṃ jagat | tava kṛtāstraya eva sadaiva te viracayanti jagatsacarācaram

अवनिवायुखवह्निजलादिभिः सविषयैः सगुणैश्च जगद्भवेत् ।यदि तदा कथमद्य च तत्स्फुटं प्रभवतीति तवाम्ब कलामृते॥ 5 ॥

avanivāyukhavahnijalādibhiḥ saviṣayaiḥ saguṇaiśca jagadbhavet | yadi tadā kathamadya ca tatsphuṭaṃ prabhavatīti tavāmba kalāmṛte

भवसि सर्वमिदं सचराचरं त्वमजविष्णुशिवाकृतिकल्पितम् ।विविधवेषविलासकुतूहलै- र्विरमसे रमसेऽम्ब यथारुचि॥ 6 ॥

bhavasi sarvamidaṃ sacarācaraṃ tvamajaviṣṇuśivākṛtikalpitam | vividhaveṣavilāsakutūhalai- rviramase ramase'mba yathāruci

सकललोकसिसृक्षुरहं हरिः कमलभूश्च भवाम यदाऽम्बिके ।तव पदाम्बुजपांसुपरिग्रहं समधिगम्य तदा ननु चक्रिम॥ 7 ॥

sakalalokasisṛkṣurahaṃ hariḥ kamalabhūśca bhavāma yadā'mbike | tava padāmbujapāṃsuparigrahaṃ samadhigamya tadā nanu cakrima

यदि दयार्द्रमना न सदाम्बिके कथमहं विहितश्च तमोगुणः ।कमलजश्च रजोगुणसम्भवः सुविहितः किमु सत्त्वगुणो हरिः॥ 8 ॥

yadi dayārdramanā na sadāmbike kathamahaṃ vihitaśca tamoguṇaḥ | kamalajaśca rajoguṇasambhavaḥ suvihitaḥ kimu sattvaguṇo hariḥ

यदि न ते विषमा मतिरम्बिके कथमिदं बहुधा विहितं जगत् ।सचिवभूपतिभृत्यजनावृतं बहुधनैरधनैश्च समाकुलम्॥ 9 ॥

yadi na te viṣamā matirambike kathamidaṃ bahudhā vihitaṃ jagat | sacivabhūpatibhṛtyajanāvṛtaṃ bahudhanairadhanaiśca samākulam

तव गुणास्रय एव सदा क्षमाः प्रकटनावनसंहरणेषु वै ।हरिहरद्रुहिणाश्च क्रमात्त्वया विरचितास्त्रिजगतां किल कारणम्॥ 10 ॥

tava guṇāsraya eva sadā kṣamāḥ prakaṭanāvanasaṃharaṇeṣu vai | hariharadruhiṇāśca kramāttvayā viracitāstrijagatāṃ kila kāraṇam

परिचितानि मया हरिणा तथा कमलजेन विमानगतेन वै ।पथिगतैर्भुवनानि कृतानि वा कथय केन भवानि नवानि च॥ 11 ॥

paricitāni mayā hariṇā tathā kamalajena vimānagatena vai | pathigatairbhuvanāni kṛtāni vā kathaya kena bhavāni navāni ca

सृजसि पासि जगज्जगदम्बिके स्वकलया कियदिच्छसि नाशितुम् ।रमयसे स्वपतिं पुरुषं सदा तव गतिं न हि विद्म वयं शिवे॥ 12 ॥

sṛjasi pāsi jagajjagadambike svakalayā kiyadicchasi nāśitum | ramayase svapatiṃ puruṣaṃ sadā tava gatiṃ na hi vidma vayaṃ śive

जननि देहि पदाम्बुजसेवनं युवतिभागवतानपि नः सदा ।पुरुषतामधिगम्य पदाम्बुजा- द्विरहिताः क्व लभेम सुखं स्फुटम्॥ 13 ॥

janani dehi padāmbujasevanaṃ yuvatibhāgavatānapi naḥ sadā | puruṣatāmadhigamya padāmbujā- dvirahitāḥ kva labhema sukhaṃ sphuṭam

न रुचिरस्ति ममाम्ब पदाम्बुजं तव विहाय शिवे भुवनेष्वलम् ।निवसितुं नरदेहमवाप्य च त्रिभुवनस्य पतित्वमवाप्य वै॥ 14 ॥

na rucirasti mamāmba padāmbujaṃ tava vihāya śive bhuvaneṣvalam | nivasituṃ naradehamavāpya ca tribhuvanasya patitvamavāpya vai

सुदति नास्ति मनागपि मे रति- र्युवतिभावमवाप्य तवान्तिके ।पुरुषता क्व सुखाय भवत्यलं तव पदं न यदीक्षणगोचरम्॥ 15 ॥

sudati nāsti manāgapi me rati- ryuvatibhāvamavāpya tavāntike | puruṣatā kva sukhāya bhavatyalaṃ tava padaṃ na yadīkṣaṇagocaram

त्रिभुवनेषु भवत्वियमम्बिके मम सदैव हि कीर्तिरनाविला ।युवतिभावमवाप्य पदाम्बुजं परिचितं तव संसृतिनाशनम्॥ 16 ॥

tribhuvaneṣu bhavatviyamambike mama sadaiva hi kīrtiranāvilā | yuvatibhāvamavāpya padāmbujaṃ paricitaṃ tava saṃsṛtināśanam

भुवि विहाय तवान्तिकसेवनं क इह वाञ्छति राज्यमकण्टकम् ।त्रुटिरसौ किल याति युगात्मतां न निकटं यदि तेऽङ्घ्रिसरोरुहम्॥ 17 ॥

bhuvi vihāya tavāntikasevanaṃ ka iha vāñchati rājyamakaṇṭakam | truṭirasau kila yāti yugātmatāṃ na nikaṭaṃ yadi te'ṅghrisaroruham

तपसि ये निरता मुनयोऽमला- स्तव विहाय पदाम्बुजपूजनम् ।जननि ते विधिना किल वञ्चिताः परिभवो विभवे परिकल्पितः॥ 18 ॥

tapasi ye niratā munayo'malā- stava vihāya padāmbujapūjanam | janani te vidhinā kila vañcitāḥ paribhavo vibhave parikalpitaḥ

न तपसा न दमेन समाधिना न च तथा विहितैः क्रतुभिर्यथा ।तव पदाब्जपरागनिषेवणा- द्भवति मुक्तिरजे भवसागरात्॥ 19 ॥

na tapasā na damena samādhinā na ca tathā vihitaiḥ kratubhiryathā | tava padābjaparāganiṣevaṇā- dbhavati muktiraje bhavasāgarāt

कुरु दयां दयसे यदि देवि मां कथय मन्त्रमनाविलमद्भुतम् ।समभवं प्रजपन्सुखितो ह्यहं सुविशदं च नवार्णमनुत्तमम्॥ 20 ॥

kuru dayāṃ dayase yadi devi māṃ kathaya mantramanāvilamadbhutam | samabhavaṃ prajapansukhito hyahaṃ suviśadaṃ ca navārṇamanuttamam

प्रथमजन्मनि चाधिगतो मया तदधुना न विभाति नवाक्षरः ।कथय मां मनुमद्य भवार्णवा- ज्जननि तारय तारय तारके॥ 21 ॥

prathamajanmani cādhigato mayā tadadhunā na vibhāti navākṣaraḥ | kathaya māṃ manumadya bhavārṇavā- jjanani tāraya tāraya tārake

इत्युक्ता सा तदा देवी शिवेनाद्भुततेजसा ।उच्चचाराम्बिका मन्त्रं प्रस्फुटं च नवाक्षरम्॥ 22 ॥

ityuktā sā tadā devī śivenādbhutatejasā | uccacārāmbikā mantraṃ prasphuṭaṃ ca navākṣaram

तं गृहीत्वा महादेवः परां मुदमवाप ह ।प्रणम्य चरणौ देव्यास्तत्रैवावस्थितः शिवः॥ 23 ॥

taṃ gṛhītvā mahādevaḥ parāṃ mudamavāpa ha | praṇamya caraṇau devyāstatraivāvasthitaḥ śivaḥ

जपन्नवाक्षरं मन्त्रं कामदं मोक्षदं तथा ।बीजयुक्तं शुभोच्चारं शङ्करस्तस्थिवांस्तदा॥ 24 ॥

japannavākṣaraṃ mantraṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā | bījayuktaṃ śubhoccāraṃ śaṅkarastasthivāṃstadā

तं तथाऽवस्थितं दृष्ट्वा शङ्करं लोकशङ्करम् ।अवोचं तां महामायां संस्थितोऽहं पदान्तिके॥ 25 ॥

taṃ tathā'vasthitaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram | avocaṃ tāṃ mahāmāyāṃ saṃsthito'haṃ padāntike

न वेदास्त्वामेवं कलयितुमिहासन्नपटवो यतस्ते नोचुस्त्वां सकलजनधात्रीमविकलाम् ।स्वधाभूता देवी सकलमखहोमेषु विहिता तदा त्वं सर्वज्ञा जननि खलु जाता त्रिभुवने॥ 26 ॥

na vedāstvāmevaṃ kalayitumihāsannapaṭavo yataste nocustvāṃ sakalajanadhātrīmavikalām | svadhābhūtā devī sakalamakhahomeṣu vihitā tadā tvaṃ sarvajñā janani khalu jātā tribhuvane

कर्ताऽहं प्रकरोमि सर्वमखिलं ब्रह्माण्डमत्यद्भुतं कोऽन्योस्तीह चराचरे त्रिभुवने मत्तः समर्थः पुमान् ।धन्योऽस्म्यत्र न संशयः किल यदा ब्रह्माऽस्मि लोकातिगो मग्नोऽहं भवसागरे प्रवितते गर्वाभिवेशादिति॥ 27 ॥

kartā'haṃ prakaromi sarvamakhilaṃ brahmāṇḍamatyadbhutaṃ ko'nyostīha carācare tribhuvane mattaḥ samarthaḥ pumān | dhanyo'smyatra na saṃśayaḥ kila yadā brahmā'smi lokātigo magno'haṃ bhavasāgare pravitate garvābhiveśāditi

अद्याहं तव पादपङ्कजपरागादानगर्वेण वै धन्योऽस्मीति यथार्थवादनिपुणो जातः प्रसादाच्च ते ।याचे त्वां भवभीतिनाशचतुरां मुक्तिप्रदां चेश्वरीं हित्वा मोहकृतं महार्तिनिगडं त्वद्भक्तियुक्तं कुरु॥ 28 ॥

adyāhaṃ tava pādapaṅkajaparāgādānagarveṇa vai dhanyo'smīti yathārthavādanipuṇo jātaḥ prasādācca te | yāce tvāṃ bhavabhītināśacaturāṃ muktipradāṃ ceśvarīṃ hitvā mohakṛtaṃ mahārtinigaḍaṃ tvadbhaktiyuktaṃ kuru

अतोऽहञ्च जातो विमुक्तः कथं स्यां सरोजादमेयात्त्वदाविष्कृताद्वै ।तवाज्ञाकरः किङ्करोऽस्मीति नूनं शिवे पाहि मां मोहमग्नं भवाब्धौ॥ 29 ॥

ato'hañca jāto vimuktaḥ kathaṃ syāṃ sarojādameyāttvadāviṣkṛtādvai | tavājñākaraḥ kiṅkaro'smīti nūnaṃ śive pāhi māṃ mohamagnaṃ bhavābdhau

न जानन्ति ये मानवास्ते वदन्ति प्रभुं मां तवाद्यं चरित्रं पवित्रम् ।यजन्तीह ये याजकाः स्वर्गकामा न ते ते प्रभावं विदन्त्येव कामम्॥ 30 ॥

na jānanti ye mānavāste vadanti prabhuṃ māṃ tavādyaṃ caritraṃ pavitram | yajantīha ye yājakāḥ svargakāmā na te te prabhāvaṃ vidantyeva kāmam

त्वया निर्मितोऽहं विधित्वे विहारं विकर्तुं चतुर्धा विधायादिसर्गम् ।अहं वेद्मि कोऽन्यो विवेदातिमाये क्षमस्वापराधं त्वहङ्कारजं मे॥ 31 ॥

tvayā nirmito'haṃ vidhitve vihāraṃ vikartuṃ caturdhā vidhāyādisargam | ahaṃ vedmi ko'nyo vivedātimāye kṣamasvāparādhaṃ tvahaṅkārajaṃ me

श्रमं येऽष्टधा योगमार्गे प्रवृत्ताः प्रकुर्वन्ति मूढाः समाधौ स्थिता वै ।न जानन्ति ते नाम मोक्षप्रदं वा समुच्चारितं जातु मातर्मिषेण॥ 32 ॥

śramaṃ ye'ṣṭadhā yogamārge pravṛttāḥ prakurvanti mūḍhāḥ samādhau sthitā vai | na jānanti te nāma mokṣapradaṃ vā samuccāritaṃ jātu mātarmiṣeṇa

विचारे परे तत्त्वसङ्ख्याविधाने पदे मोहिता नाम ते संविहाय ।न किं ते विमूढा भवाब्धौ भवानि त्वमेवासि संसारमुक्तिप्रदा वै॥ 33 ॥

vicāre pare tattvasaṅkhyāvidhāne pade mohitā nāma te saṃvihāya | na kiṃ te vimūḍhā bhavābdhau bhavāni tvamevāsi saṃsāramuktipradā vai

परं तत्त्वविज्ञानमाद्यैर्जनैर्यै- रजे चानुभूतं त्यजन्त्येव ते किम् ।निमेषार्धमात्रं पवित्रं चरित्रं शिवा चाम्बिका शक्तिरीशेति नाम॥ 34 ॥

paraṃ tattvavijñānamādyairjanairyai- raje cānubhūtaṃ tyajantyeva te kim | nimeṣārdhamātraṃ pavitraṃ caritraṃ śivā cāmbikā śaktirīśeti nāma

न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दृशैवाशु सर्वं चतुर्धा विभक्तम् ।विनोदार्थमेवं विधिं मां विधाया- दिसर्गे किलेदं करोषीति कामम्॥ 35 ॥

na kiṃ tvaṃ samarthā'si viśvaṃ vidhātuṃ dṛśaivāśu sarvaṃ caturdhā vibhaktam | vinodārthamevaṃ vidhiṃ māṃ vidhāyā- disarge kiledaṃ karoṣīti kāmam

हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मधोर्वा तथा कैटभाद्रक्षितः सिन्धुमध्ये ।हरः संहृतः किं त्वयाऽसौ न काले कथं मे भ्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः॥ 36 ॥

hariḥ pālakaḥ kiṃ tvayā'sau madhorvā tathā kaiṭabhādrakṣitaḥ sindhumadhye | haraḥ saṃhṛtaḥ kiṃ tvayā'sau na kāle kathaṃ me bhruvormadhyadeśātsa jātaḥ

न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुतः सम्भवस्ते न कोऽपीह वेद ।किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतन्त्रैः समस्तैरतो बोधिताऽसि॥ 37 ॥

na te janma kutrāpi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā kutaḥ sambhavaste na ko'pīha veda | kilādyāsi śaktistvamekā bhavāni svatantraiḥ samastairato bodhitā'si

त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमम्ब त्वया संयुतश्च ।हरः सम्प्रहर्तुं त्वयैवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ताः॥ 38 ॥

tvayā saṃyuto'haṃ vikartuṃ samartho haristrātumamba tvayā saṃyutaśca | haraḥ samprahartuṃ tvayaiveha yuktaḥ kṣamā nādya sarve tvayā viprayuktāḥ

यथाऽहं हरिः शङ्करः किं तथाऽन्ये न जाता न सन्तीह नो वाऽभविष्यन् ।न मुह्यन्ति केऽस्मिंस्तवात्यन्तचित्रे विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम्॥ 39 ॥

yathā'haṃ hariḥ śaṅkaraḥ kiṃ tathā'nye na jātā na santīha no vā'bhaviṣyan | na muhyanti ke'smiṃstavātyantacitre vinode vivādāspade'lpāśayānām

अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च ।तथापीश्वरस्ते वितीर्णं विनोदं सुसम्पश्यतीत्याहुरेवं विधिज्ञाः॥ 40 ॥

akartā guṇaspaṣṭa evādya devo nirīho'nupādhiḥ sadaivākalaśca | tathāpīśvaraste vitīrṇaṃ vinodaṃ susampaśyatītyāhurevaṃ vidhijñāḥ

दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः ।नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते॥ 41 ॥

dṛṣṭādṛṣṭavibhede'sminprāktvatto vai pumānparaḥ | nānyaḥ ko'pi tṛtīyo'sti prameye suvicārite

न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन ।विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्कितः॥ 42 ॥

na mithyā vedavākyaṃ vai kalpanīyaṃ kadācana | virodho'yaṃ mayā'tyantaṃ hṛdaye tu viśaṅkitaḥ

एकमेवाद्वितीयं यद्ब्रह्म वेदा वदन्ति वै ।सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय॥ 43 ॥

ekamevādvitīyaṃ yadbrahma vedā vadanti vai | sā kiṃ tvaṃ vāpyasau vā kiṃ sandehaṃ vinivartaya

निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्कितम् ।द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः॥ 44 ॥

niḥsaṃśayaṃ na me cetaḥ prabhavatyaviśaṅkitam | dvitvaikatvavicāre'sminnimagnaṃ kṣullakaṃ manaḥ

स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् ।पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः॥ 45 ॥

svamukhenāpi sandehaṃ chettumarhasi māmakam | puṇyabhogācca me prāptā saṅgatistava pādayoḥ

पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम ।ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्॥ 46 ॥

pumānasi tvaṃ strī vāsi vada vistarato mama | jñātvā'haṃ paramāṃ śaktiṃ muktaḥ syāṃ bhavasāgarāt