Skandha 3, Adhyāya 12

राजोवाच ।वद यज्ञविधिं सम्यग्देव्यास्तस्याः समन्ततः ।श्रुत्वा करोम्यहं स्वामिन्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितः॥ 1 ॥

rājovāca | vada yajñavidhiṃ samyagdevyāstasyāḥ samantataḥ | śrutvā karomyahaṃ svāminyathāśakti hyatandritaḥ

पूजाविधिं च मन्त्रांश्च होमद्रव्यमसंशयम् ।ब्राह्मणाः कतिसङ्ख्याश्च दक्षिणाश्चतथा पुनः॥ 2 ॥

pūjāvidhiṃ ca mantrāṃśca homadravyamasaṃśayam | brāhmaṇāḥ katisaṅkhyāśca dakṣiṇāścatathā punaḥ

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्या यज्ञं विधानतः ।त्रिविधं तु सदा ज्ञेयं विधिदृष्टेन कर्मणा॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyā yajñaṃ vidhānataḥ | trividhaṃ tu sadā jñeyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च तथापरम् ।मुनीनां सात्त्विकं प्रोक्तं नृपाणां राजसं स्मृतम्॥ 4 ॥

sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca tathāparam | munīnāṃ sāttvikaṃ proktaṃ nṛpāṇāṃ rājasaṃ smṛtam

तामसं राक्षसानां वै ज्ञानिनां तु गुणोज्झितम् ।विमुक्तानां ज्ञानमयं विस्तरात्प्रब्रवीमि ते॥ 5 ॥

tāmasaṃ rākṣasānāṃ vai jñānināṃ tu guṇojjhitam | vimuktānāṃ jñānamayaṃ vistarātprabravīmi te

देशः कालस्तथा द्रव्यं मन्त्राश्च ब्राह्मणास्तथा ।श्रद्धा च सात्वकी यत्र तं यज्ञं सात्त्विकं विदुः॥ 6 ॥

deśaḥ kālastathā dravyaṃ mantrāśca brāhmaṇāstathā | śraddhā ca sātvakī yatra taṃ yajñaṃ sāttvikaṃ viduḥ

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मन्त्रशुद्धिश्च भूमिप ।भवेद्यदि तदा पूर्णं फलं भवति नान्यथा॥ 7 ॥

dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmantraśuddhiśca bhūmipa | bhavedyadi tadā pūrṇaṃ phalaṃ bhavati nānyathā

अन्यायोपार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं कृतम् ।न कीर्तिरिह लोके च परलोके न तत्फलम्॥ 8 ॥

anyāyopārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ kṛtam | na kīrtiriha loke ca paraloke na tatphalam

तस्मान्न्यायार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं सदा ।यशसे परलोकाय भवत्येव सुखाय च॥ 9 ॥

tasmānnyāyārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ sadā | yaśase paralokāya bhavatyeva sukhāya ca

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र पाण्डवैस्तु मखः कृतः ।राजसूयः क्रतुवरः समाप्तवरदक्षिणः॥ 10 ॥

pratyakṣaṃ tava rājendra pāṇḍavaistu makhaḥ kṛtaḥ | rājasūyaḥ kratuvaraḥ samāptavaradakṣiṇaḥ

यत्र साक्षाद्धरिः कृष्णो यादवेन्द्रो महामनाः ।ब्राह्मणाः पूर्णविद्याश्च भारद्वाजादयस्तथा॥ 11 ॥

yatra sākṣāddhariḥ kṛṣṇo yādavendro mahāmanāḥ | brāhmaṇāḥ pūrṇavidyāśca bhāradvājādayastathā

कृत्वा यज्ञं सुसम्पूर्णं मासमात्रेण पाण्डवैः ।प्राप्तं महत्तरं कष्टं वनवासश्च दारुणः॥ 12 ॥

kṛtvā yajñaṃ susampūrṇaṃ māsamātreṇa pāṇḍavaiḥ | prāptaṃ mahattaraṃ kaṣṭaṃ vanavāsaśca dāruṇaḥ

पीडनञ्चैव पाञ्चाल्यास्तथा द्यूते पराजयः ।वनवासो महत्कष्टं क्व गतं मखजं फलम्॥ 13 ॥

pīḍanañcaiva pāñcālyāstathā dyūte parājayaḥ | vanavāso mahatkaṣṭaṃ kva gataṃ makhajaṃ phalam

दासत्वञ्च विराटस्य कृतं सर्वमहात्मभिः ।कीचकेन परिक्लिष्टा द्रौपदी च प्रमद्वरा॥ 14 ॥

dāsatvañca virāṭasya kṛtaṃ sarvamahātmabhiḥ | kīcakena parikliṣṭā draupadī ca pramadvarā

आशीर्वादा द्विजातीनां क्व गताः शुद्धचेतसाम् ।भक्तिर्वा वासुदेवस्य क्व गता तत्र सङ्कटे॥ 15 ॥

āśīrvādā dvijātīnāṃ kva gatāḥ śuddhacetasām | bhaktirvā vāsudevasya kva gatā tatra saṅkaṭe

न रक्षिता तदा बाला केनापि द्रुपदात्मजा ।प्राप्तकेशग्रहा काले साध्वी च वरवर्णिनी॥ 16 ॥

na rakṣitā tadā bālā kenāpi drupadātmajā | prāptakeśagrahā kāle sādhvī ca varavarṇinī

किमत्र चिन्तनीयं वै धर्मवैगुण्यकारणम् ।केशवे सति देवेशे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे॥ 17 ॥

kimatra cintanīyaṃ vai dharmavaiguṇyakāraṇam | keśave sati deveśe dharmaputre yudhiṣṭhire

भवितव्यमिति प्रोक्ते निष्फलः स्यात्तदागमः ।वेदमन्त्रास्तथान्ये च वितथाः स्युरसंशयम्॥ 18 ॥

bhavitavyamiti prokte niṣphalaḥ syāttadāgamaḥ | vedamantrāstathānye ca vitathāḥ syurasaṃśayam

साधनं निष्फलं सर्वमुपायश्च निरर्थकः ।भवितव्यं भवत्येव वचने प्रतिपादके॥ 19 ॥

sādhanaṃ niṣphalaṃ sarvamupāyaśca nirarthakaḥ | bhavitavyaṃ bhavatyeva vacane pratipādake

आगमोऽप्यर्थवादः स्यात्क्रियाः सर्वा निरर्थकाः ।स्वर्गार्थञ्च तपो व्यर्थं वर्णधर्मश्च वै तथा॥ 20 ॥

āgamo'pyarthavādaḥ syātkriyāḥ sarvā nirarthakāḥ | svargārthañca tapo vyarthaṃ varṇadharmaśca vai tathā

सर्वं प्रमाणं व्यर्थं स्याद्भवितव्ये कृते हृदि ।उभयञ्चापि मन्तव्यं दैवं चोपाय एव च॥ 21 ॥

sarvaṃ pramāṇaṃ vyarthaṃ syādbhavitavye kṛte hṛdi | ubhayañcāpi mantavyaṃ daivaṃ copāya eva ca

कृते कर्मणि चेत्सिद्धिर्विपरिता यदा भवेत् ।वैगुण्यं कल्पनीयं स्यात्प्राज्ञैः पण्डितमौलिभिः॥ 22 ॥

kṛte karmaṇi cetsiddhirviparitā yadā bhavet | vaiguṇyaṃ kalpanīyaṃ syātprājñaiḥ paṇḍitamaulibhiḥ

तत्कर्म बहुधा प्रोक्तं विद्वद्भिः कर्मकारिभिः ।कर्तृभेदान्मन्त्रभेदाद्द्रव्यभेदात्तथा पुनः॥ 23 ॥

tatkarma bahudhā proktaṃ vidvadbhiḥ karmakāribhiḥ | kartṛbhedānmantrabhedāddravyabhedāttathā punaḥ

यथा मघवता पूर्वं विश्वरूपो वृतो गुरुः ।विपरीतं कृतं तेन कर्म मातृहिताय वै॥ 24 ॥

yathā maghavatā pūrvaṃ viśvarūpo vṛto guruḥ | viparītaṃ kṛtaṃ tena karma mātṛhitāya vai

देवेभ्यो दानवेभ्यस्तु स्वस्तीत्युक्त्वा पुनः पुनः ।असुरा मातृपक्षीयाः कृतं तेषाञ्च रक्षणम्॥ 25 ॥

devebhyo dānavebhyastu svastītyuktvā punaḥ punaḥ | asurā mātṛpakṣīyāḥ kṛtaṃ teṣāñca rakṣaṇam

दैत्यान् दृष्ट्वातिसम्पुष्टांश्चुकोप मघवा तदा ।शिरांसि तस्य वज्रेण चिच्छेद तरसा हरिः॥ 26 ॥

daityān dṛṣṭvātisampuṣṭāṃścukopa maghavā tadā | śirāṃsi tasya vajreṇa ciccheda tarasā hariḥ

क्रियावैगुण्यमत्रैव कर्तृभेदादसंशयम् ।नोचेत्पञ्चालराजेन रोषेणापि कृता क्रिया॥ 27 ॥

kriyāvaiguṇyamatraiva kartṛbhedādasaṃśayam | nocetpañcālarājena roṣeṇāpi kṛtā kriyā

भारद्वाजविनाशाय पुत्रस्योत्पादनाय च ।धृष्टद्युम्नः समुत्पन्नो वेदिमध्याच्च द्रौपदी॥ 28 ॥

bhāradvājavināśāya putrasyotpādanāya ca | dhṛṣṭadyumnaḥ samutpanno vedimadhyācca draupadī

पुरा दशरथेनापि पुत्रेष्टिस्तु कृता यदा ।अपुत्रस्य सुतास्तस्य चत्वारः सम्प्रजज्ञिरे॥ 29 ॥

purā daśarathenāpi putreṣṭistu kṛtā yadā | aputrasya sutāstasya catvāraḥ samprajajñire

अतः क्रिया कृता युक्त्या सिद्धिदा सर्वथा भवेत् ।अयुक्त्या विपरिता स्यात्सर्वथा नृपसत्तम॥ 30 ॥

ataḥ kriyā kṛtā yuktyā siddhidā sarvathā bhavet | ayuktyā viparitā syātsarvathā nṛpasattama

पाण्डवानां यथा यज्ञे किञ्चिद्वैगुण्ययोगतः ।विपरीतं फलं प्राप्तं निर्जितास्ते दुरोदरे॥ 31 ॥

pāṇḍavānāṃ yathā yajñe kiñcidvaiguṇyayogataḥ | viparītaṃ phalaṃ prāptaṃ nirjitāste durodare

सत्यवादी तथा राजन् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।द्रौपदी च तथा साध्वी तथान्येप्यनुजाः शुभाः॥ 32 ॥

satyavādī tathā rājan dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | draupadī ca tathā sādhvī tathānyepyanujāḥ śubhāḥ

कुद्रव्ययोगाद्वैगुण्यं समुत्पन्नं मखेऽथवा ।साभिमानैः कृताद्वापि दूषणं समुपस्थितम्॥ 33 ॥

kudravyayogādvaiguṇyaṃ samutpannaṃ makhe'thavā | sābhimānaiḥ kṛtādvāpi dūṣaṇaṃ samupasthitam

सात्त्विकस्तु महाराज दुर्लभो वै मखः स्मृतः ।वैखानसमुनीनां हि विहितोऽसौ महामखः॥ 34 ॥

sāttvikastu mahārāja durlabho vai makhaḥ smṛtaḥ | vaikhānasamunīnāṃ hi vihito'sau mahāmakhaḥ

सात्त्विकं भोजनं ये वै नित्यं कुर्वन्ति तापसाः ।न्यायार्जितञ्च वन्यञ्च तथा ऋष्यं सुसंस्कृतम्॥ 35 ॥

sāttvikaṃ bhojanaṃ ye vai nityaṃ kurvanti tāpasāḥ | nyāyārjitañca vanyañca tathā ṛṣyaṃ susaṃskṛtam

पुरोडाशपरा नित्यं वियूपा मन्त्रपूर्वकाः ।श्रद्धाधिका मखा राजन् सात्त्विकाः परमाः स्मृताः॥ 36 ॥

puroḍāśaparā nityaṃ viyūpā mantrapūrvakāḥ | śraddhādhikā makhā rājan sāttvikāḥ paramāḥ smṛtāḥ

राजसा द्रव्यबहुलाः सयूपाश्च सुसंस्कृताः ।क्षत्रियाणां विशाञ्चैव साभिमानाश्च वै मखाः॥ 37 ॥

rājasā dravyabahulāḥ sayūpāśca susaṃskṛtāḥ | kṣatriyāṇāṃ viśāñcaiva sābhimānāśca vai makhāḥ

तामसा दानवानां वै सक्रोधा मदवर्धकाः ।सामर्षाः संस्कृताः क्रूरा मखाः प्रोक्ता महात्मभिः॥ 38 ॥

tāmasā dānavānāṃ vai sakrodhā madavardhakāḥ | sāmarṣāḥ saṃskṛtāḥ krūrā makhāḥ proktā mahātmabhiḥ

मुनीनां मोक्षकामानां विरक्तानां महात्मनाम् ।मानसस्तु स्मृतो यागः सर्वसाधनसंयुतः॥ 39 ॥

munīnāṃ mokṣakāmānāṃ viraktānāṃ mahātmanām | mānasastu smṛto yāgaḥ sarvasādhanasaṃyutaḥ

अन्येषु सर्वयज्ञेषु किञ्चिन्न्यूनं भवेदपि ।द्रव्येण श्रद्धया वाऽपि क्रियया ब्राह्मणैस्तथा॥ 40 ॥

anyeṣu sarvayajñeṣu kiñcinnyūnaṃ bhavedapi | dravyeṇa śraddhayā vā'pi kriyayā brāhmaṇaistathā

देशकालपृथग्द्रव्यसाधनैः सकलैस्तथा ।नान्यो भवति पूर्णे वै तथा भवति मानसः॥ 41 ॥

deśakālapṛthagdravyasādhanaiḥ sakalaistathā | nānyo bhavati pūrṇe vai tathā bhavati mānasaḥ

प्रथमं तु मनः शोध्यं कर्तव्यं गुणवर्जितम् ।शुद्धे मनसि देहो वै शुद्ध एव न संशयः॥ 42 ॥

prathamaṃ tu manaḥ śodhyaṃ kartavyaṃ guṇavarjitam | śuddhe manasi deho vai śuddha eva na saṃśayaḥ

इन्द्रियार्थपरित्यक्तं यदा जातं मनः शुचि ।तदा तस्य मखस्यासौ प्रभवेदधिकारवान्॥ 43 ॥

indriyārthaparityaktaṃ yadā jātaṃ manaḥ śuci | tadā tasya makhasyāsau prabhavedadhikāravān

तदाऽसौ मण्डपं कृत्वा बहुयोजनविस्तृतम् ।स्तम्भैश्च विपुलैः श्लक्ष्णैर्यज्ञियद्रुमसम्भवैः॥ 44 ॥

tadā'sau maṇḍapaṃ kṛtvā bahuyojanavistṛtam | stambhaiśca vipulaiḥ ślakṣṇairyajñiyadrumasambhavaiḥ

वेदीं च विशदां तत्र मनसा परिकल्पयेत् ।अग्नयोऽपि तथा स्थाप्या विधिवन्मनसा किल॥ 45 ॥

vedīṃ ca viśadāṃ tatra manasā parikalpayet | agnayo'pi tathā sthāpyā vidhivanmanasā kila

ब्राह्मणानाञ्च वरणं तथैव प्रतिपाद्य च ।ब्रह्माध्वर्युस्तथा होता प्रस्तोता विधिपूर्वकम्॥ 46 ॥

brāhmaṇānāñca varaṇaṃ tathaiva pratipādya ca | brahmādhvaryustathā hotā prastotā vidhipūrvakam

उद्गाता प्रतिहर्ता च सभ्याश्चान्ये यथाविधि ।पूजनीयाः प्रयत्नेन मनसैव द्विजोत्तमाः॥ 47 ॥

udgātā pratihartā ca sabhyāścānye yathāvidhi | pūjanīyāḥ prayatnena manasaiva dvijottamāḥ

प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च ।पावकाः पञ्च एवैते स्थाप्या वेद्यां विधानतः॥ 48 ॥

prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca | pāvakāḥ pañca evaite sthāpyā vedyāṃ vidhānataḥ

गार्हपत्यस्तदा प्राणोऽपानश्चाहवनीयकः ।दक्षिणाग्निस्तथा व्यानः समानश्चावसथ्यकः॥ 49 ॥

gārhapatyastadā prāṇo'pānaścāhavanīyakaḥ | dakṣiṇāgnistathā vyānaḥ samānaścāvasathyakaḥ

सभ्योदानः स्मृता ह्येते पावकाः परमोत्कटाः ।द्रव्यञ्च मनसा भाव्यं निर्गुणं परमं शुचि॥ 50 ॥

sabhyodānaḥ smṛtā hyete pāvakāḥ paramotkaṭāḥ | dravyañca manasā bhāvyaṃ nirguṇaṃ paramaṃ śuci

मन एव तदा होता यजमानस्तथैव तत् ।यज्ञाधिदेवता ब्रह्म निर्गुणं च सनातनम्॥ 51 ॥

mana eva tadā hotā yajamānastathaiva tat | yajñādhidevatā brahma nirguṇaṃ ca sanātanam

फलदा निर्गुणा शक्तिः सदा निर्वेददा शिवा ।ब्रह्मविद्याखिलाधारा व्याप्य सर्वत्र संस्थिता॥ 52 ॥

phaladā nirguṇā śaktiḥ sadā nirvedadā śivā | brahmavidyākhilādhārā vyāpya sarvatra saṃsthitā

तदुद्देशेन तद्द्रव्यं हुनेत्प्राणाग्निषु द्विजः ।पश्चाच्चित्तं निरालम्बं कृत्वा प्राणानपि प्रभो॥ 53 ॥

taduddeśena taddravyaṃ hunetprāṇāgniṣu dvijaḥ | paścāccittaṃ nirālambaṃ kṛtvā prāṇānapi prabho

कुण्डलीमुखमार्गेण हुनेद्ब्रह्मणि शाश्वते ।स्वानुभूत्या स्वयं साक्षात्स्वात्मभूतां महेश्वरीम्॥ 54 ॥

kuṇḍalīmukhamārgeṇa hunedbrahmaṇi śāśvate | svānubhūtyā svayaṃ sākṣātsvātmabhūtāṃ maheśvarīm

समाधिनैव योगेन ध्यायेच्चेतस्यनाकुलः ।सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि॥ 55 ॥

samādhinaiva yogena dhyāyeccetasyanākulaḥ | sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

यदा पश्यति भूतात्मा तदा पश्यति तां शिवाम् ।दृष्ट्वा तां ब्रह्मविद्भूयात्सच्चिदानन्दरूपिणीम्॥ 56 ॥

yadā paśyati bhūtātmā tadā paśyati tāṃ śivām | dṛṣṭvā tāṃ brahmavidbhūyātsaccidānandarūpiṇīm

तदा मायादिकं सर्वं दग्धं भवति भूमिप ।प्रारब्धं कर्ममात्रं तु यावद्देहं च तिष्ठति॥ 57 ॥

tadā māyādikaṃ sarvaṃ dagdhaṃ bhavati bhūmipa | prārabdhaṃ karmamātraṃ tu yāvaddehaṃ ca tiṣṭhati

जीवन्मुक्तस्तदा जातो मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ।कृतकृत्यो भवेत्तात यो भजेज्जगदम्बिकाम्॥ 58 ॥

jīvanmuktastadā jāto mṛto mokṣamavāpnuyāt | kṛtakṛtyo bhavettāta yo bhajejjagadambikām

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ध्येया श्रीभुवनेश्वरी ।श्रोतव्या चैव मन्तव्या गुरुवाक्यानुसारतः॥ 59 ॥

tasmātsarvaprayatnena dhyeyā śrībhuvaneśvarī | śrotavyā caiva mantavyā guruvākyānusārataḥ

राजन्नेवं कृतो यज्ञो मोक्षदो नात्र संशयः ।अन्ये यज्ञाः सकामास्तु प्रभवन्ति क्षयोन्मुखाः॥ 60 ॥

rājannevaṃ kṛto yajño mokṣado nātra saṃśayaḥ | anye yajñāḥ sakāmāstu prabhavanti kṣayonmukhāḥ

अग्निष्टोमेन विधिवत्स्वर्गकामो यजेदिति ।वेदानुशासनं चैतत्प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 61 ॥

agniṣṭomena vidhivatsvargakāmo yajediti | vedānuśāsanaṃ caitatpravadanti manīṣiṇaḥ

क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति च यथामति ।तस्मात्तु मानसः श्रेष्ठो यज्ञोऽप्यक्षय एव सः॥ 62 ॥

kṣīṇe puṇye mṛtyulokaṃ viśanti ca yathāmati | tasmāttu mānasaḥ śreṣṭho yajño'pyakṣaya eva saḥ

न राज्ञा साधितुं योग्यो मखोऽसौ जयमिच्छता ।तामसस्तु कृतः पूर्वं सर्पयज्ञस्त्वयाधुना॥ 63 ॥

na rājñā sādhituṃ yogyo makho'sau jayamicchatā | tāmasastu kṛtaḥ pūrvaṃ sarpayajñastvayādhunā

वैरं निर्वाहितं राजंस्तक्षकस्य दुरात्मनः ।यत्कृते निहताः सर्पास्त्वयाऽग्नौ कोटिशः परे॥ 64 ॥

vairaṃ nirvāhitaṃ rājaṃstakṣakasya durātmanaḥ | yatkṛte nihatāḥ sarpāstvayā'gnau koṭiśaḥ pare

देवीयज्ञं कुरुष्वाद्य विततं विधिपूर्वकम् ।विष्णुना यः कृतः पूर्वं सृष्ट्यादौ नृपसत्तम॥ 65 ॥

devīyajñaṃ kuruṣvādya vitataṃ vidhipūrvakam | viṣṇunā yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ sṛṣṭyādau nṛpasattama

तथा त्वं कुरु राजेन्द्र विधिं ते प्रब्रवीम्यहम् ।ब्राह्मणाः सन्ति राजेन्द्र विधिज्ञा वेदवित्तमाः॥ 66 ॥

tathā tvaṃ kuru rājendra vidhiṃ te prabravīmyaham | brāhmaṇāḥ santi rājendra vidhijñā vedavittamāḥ

देवीबीजविधानज्ञा मन्त्रमार्गविचक्षणाः ।याजकास्ते भविष्यन्ति यजमानस्त्वमेव हि॥ 67 ॥

devībījavidhānajñā mantramārgavicakṣaṇāḥ | yājakāste bhaviṣyanti yajamānastvameva hi

कृत्वा यज्ञं विधानेन दत्त्वा पुण्यं मखार्जितम् ।समुद्धर महाराज पितरं दुर्गतिङ्गतम्॥ 68 ॥

kṛtvā yajñaṃ vidhānena dattvā puṇyaṃ makhārjitam | samuddhara mahārāja pitaraṃ durgatiṅgatam

विप्रावमानजं पापं दुर्घटं नरकप्रदम् ।तथैव शापजो दोषः प्राप्तः पित्रा तवानघ॥ 69 ॥

viprāvamānajaṃ pāpaṃ durghaṭaṃ narakapradam | tathaiva śāpajo doṣaḥ prāptaḥ pitrā tavānagha

तथा दुर्मरणं प्राप्तं सर्पदंशेन भूभुजा ।अन्तराले तथा मृत्यूर्न भूमौ कुशसंस्तरे॥ 70 ॥

tathā durmaraṇaṃ prāptaṃ sarpadaṃśena bhūbhujā | antarāle tathā mṛtyūrna bhūmau kuśasaṃstare

न सङ्ग्रामे न गङ्गायां स्नानदानादिवर्जितम् ।मरणं ते पितुस्तत्र सौधे जातं कुरूद्वह॥ 71 ॥

na saṅgrāme na gaṅgāyāṃ snānadānādivarjitam | maraṇaṃ te pitustatra saudhe jātaṃ kurūdvaha

कृपणानि च सर्वाणि नरकस्य नृपोत्तम ।तत्रैकं कारणं तस्य न जातं चातिदुर्लभम्॥ 72 ॥

kṛpaṇāni ca sarvāṇi narakasya nṛpottama | tatraikaṃ kāraṇaṃ tasya na jātaṃ cātidurlabham

यत्र यत्र स्थितःप्राणो ज्ञात्वा कालं समागतम् ।साधनानामभावेऽपि ह्यवशश्चातिसङ्कटे॥ 73 ॥

yatra yatra sthitaḥprāṇo jñātvā kālaṃ samāgatam | sādhanānāmabhāve'pi hyavaśaścātisaṅkaṭe

यदा निर्वेदमायाति मनसा निर्मलेन वै ।पञ्चभूतात्मको देहो मम किञ्चात्र दुःखदम्॥ 74 ॥

yadā nirvedamāyāti manasā nirmalena vai | pañcabhūtātmako deho mama kiñcātra duḥkhadam

पतत्वद्य यथाकामं मुक्तोऽहं निर्गुणोऽव्ययः ।नाशात्मकानि तत्त्वानि तत्र का परिदेवना॥ 75 ॥

patatvadya yathākāmaṃ mukto'haṃ nirguṇo'vyayaḥ | nāśātmakāni tattvāni tatra kā paridevanā

ब्रह्मैवाहं न संसारी सदा मुक्तः सनातनः ।देहेन मम सम्बन्धः कर्मणा प्रतिपादितः॥ 76 ॥

brahmaivāhaṃ na saṃsārī sadā muktaḥ sanātanaḥ | dehena mama sambandhaḥ karmaṇā pratipāditaḥ

तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च ।मनुष्यदेहयोगेन सुखदुःखानुसाधनात्॥ 77 ॥

tāni sarvāṇi muktāni śubhāni cetarāṇi ca | manuṣyadehayogena sukhaduḥkhānusādhanāt

विमुक्तोऽतिभयाद्घोरादस्मात्संसारसङ्कटात् ।इत्येवं चिन्त्यमानस्तु स्नानदानविवर्जितः॥ 78 ॥

vimukto'tibhayādghorādasmātsaṃsārasaṅkaṭāt | ityevaṃ cintyamānastu snānadānavivarjitaḥ

मरणं चेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदुःखतः ।एषा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा॥ 79 ॥

maraṇaṃ cedavāpnoti sa muccyejjanmaduḥkhataḥ | eṣā kāṣṭhā parā proktā yogināmapi durlabhā

पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शापं द्विजोदितम् ।देहे ममत्वं कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान्॥ 80 ॥

pitā te nṛpaśārdūla śrutvā śāpaṃ dvijoditam | dehe mamatvaṃ kṛtavānna nirvedamavāptavān

नीरोगो मम देहोऽयं राज्यं निहतकण्टकम् ।कथं जीवाम्यहं कामं मन्त्रज्ञानानयन्तु वै॥ 81 ॥

nīrogo mama deho'yaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam | kathaṃ jīvāmyahaṃ kāmaṃ mantrajñānānayantu vai

औषधं मणिमन्त्रं च यन्त्रं परमकं तथा ।आरोहणं तथा सौधे कृतवान्नृपतिस्तदा॥ 82 ॥

auṣadhaṃ maṇimantraṃ ca yantraṃ paramakaṃ tathā | ārohaṇaṃ tathā saudhe kṛtavānnṛpatistadā

न स्नानं न कृतं दानं न देव्याः स्मरणं कृतम् ।न भूमौ शयनं चैव दैवं मत्वा परं तथा॥ 83 ॥

na snānaṃ na kṛtaṃ dānaṃ na devyāḥ smaraṇaṃ kṛtam | na bhūmau śayanaṃ caiva daivaṃ matvā paraṃ tathā

मग्नो मोहार्णवे घोरे मृतः सौधेऽहिना हतः ।कृत्वा पापं कलेर्योगात्तापसस्यावमानजम्॥ 84 ॥

magno mohārṇave ghore mṛtaḥ saudhe'hinā hataḥ | kṛtvā pāpaṃ kaleryogāttāpasasyāvamānajam

अवश्यमेव नरकमेतैराचरणैर्भवेत् ।तस्मात्तं पितरं पापात्समुद्धर नृपोत्तम॥ 85 ॥

avaśyameva narakametairācaraṇairbhavet | tasmāttaṃ pitaraṃ pāpātsamuddhara nṛpottama

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः ।साश्रुकण्ठोऽतिदुःखार्तो बभूव जनमेजयः॥ 86 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya vyāsasyāmitatejasaḥ | sāśrukaṇṭho'tiduḥkhārto babhūva janamejayaḥ

धिगिदं जीवितं मेऽद्य पिता मे नरके स्थितः ।तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्गं यात्युत्तरासुतः॥ 87 ॥

dhigidaṃ jīvitaṃ me'dya pitā me narake sthitaḥ | tatkaromi yathaivādya svargaṃ yātyuttarāsutaḥ