Skandha 3, Adhyāya 11

लोमश उवाच ।न वेदाध्ययनं किञ्चिज्जानाति न जपं तथा ।ध्यानं न देवतानाञ्च न चैवाराधनं तथा॥ 1 ॥

lomaśa uvāca | na vedādhyayanaṃ kiñcijjānāti na japaṃ tathā | dhyānaṃ na devatānāñca na caivārādhanaṃ tathā

नासनं वेद विप्रोऽसो प्राणायामं तथा पुनः ।प्रत्याहारं तु नो वेद भूतशुद्धिञ्च कारणम्॥ 2 ॥

nāsanaṃ veda vipro'so prāṇāyāmaṃ tathā punaḥ | pratyāhāraṃ tu no veda bhūtaśuddhiñca kāraṇam

न मन्त्रकीलकं जाप्यं गायत्रीञ्च न वेद सः ।शौचं स्नानविधिञ्चैव तथाचमनकं पुनः॥ 3 ॥

na mantrakīlakaṃ jāpyaṃ gāyatrīñca na veda saḥ | śaucaṃ snānavidhiñcaiva tathācamanakaṃ punaḥ

प्राणाग्निहोत्रं नो वेद बलिदानं न चातिथिम् ।न सन्ध्यां समिधो होमं विवेद च तथा मुनिः॥ 4 ॥

prāṇāgnihotraṃ no veda balidānaṃ na cātithim | na sandhyāṃ samidho homaṃ viveda ca tathā muniḥ

सोऽकरोत्प्रातरुत्थाय यत्किञ्चिद्दन्तधावनम् ।स्नानं च शूद्रवत्तत्र गङ्गायां मन्त्रवर्जितम्॥ 5 ॥

so'karotprātarutthāya yatkiñciddantadhāvanam | snānaṃ ca śūdravattatra gaṅgāyāṃ mantravarjitam

फलान्यादाय वन्यानि मध्यान्हेऽपि यदृच्छया ।भक्ष्याभक्ष्यपरिज्ञानं न जानाति शठस्तथा॥ 6 ॥

phalānyādāya vanyāni madhyānhe'pi yadṛcchayā | bhakṣyābhakṣyaparijñānaṃ na jānāti śaṭhastathā

सत्यं ब्रूते स्थितस्तत्र नानृतं वदते पुनः ।जनैः सत्यतपा नाम कृतमस्य द्विजस्य वै॥ 7 ॥

satyaṃ brūte sthitastatra nānṛtaṃ vadate punaḥ | janaiḥ satyatapā nāma kṛtamasya dvijasya vai

नाहितं कस्यचित्कुर्यान्न तथाऽविहितं क्वचित् ।सुखं स्वपिति तत्रैव निर्भयश्चिन्तयन्निति॥ 8 ॥

nāhitaṃ kasyacitkuryānna tathā'vihitaṃ kvacit | sukhaṃ svapiti tatraiva nirbhayaścintayanniti

कदा मे मरणं भावि दुःखं जीवामि कानने ।जीवितं धिक्च मूर्खस्य तरसा मरणं ध्रुवम्॥ 9 ॥

kadā me maraṇaṃ bhāvi duḥkhaṃ jīvāmi kānane | jīvitaṃ dhikca mūrkhasya tarasā maraṇaṃ dhruvam

दैवेनाहं कृतो मूर्खो नान्योऽत्र कारणं मम ।प्राप्य चैवोत्तमं जन्म वृथा जातं ममाधुना॥ 10 ॥

daivenāhaṃ kṛto mūrkho nānyo'tra kāraṇaṃ mama | prāpya caivottamaṃ janma vṛthā jātaṃ mamādhunā

यथा वन्ध्या सुरूपा च यथा वा निष्फलो द्रुमः ।अदुग्धदोहा धेनुश्च तथाऽहं निष्फलः कृतः॥ 11 ॥

yathā vandhyā surūpā ca yathā vā niṣphalo drumaḥ | adugdhadohā dhenuśca tathā'haṃ niṣphalaḥ kṛtaḥ

किं नु निन्दाम्यहं दैवं नूनं कर्म ममेदृशम् ।न दत्तं पुस्तकं कृत्वा ब्राह्मणाय महात्मने॥ 12 ॥

kiṃ nu nindāmyahaṃ daivaṃ nūnaṃ karma mamedṛśam | na dattaṃ pustakaṃ kṛtvā brāhmaṇāya mahātmane

न वै विद्या मया दत्ता पूर्वजन्मनि निर्मला ।तेनाहं कर्मयोगेन शठोऽस्मि च द्विजाधमः॥ 13 ॥

na vai vidyā mayā dattā pūrvajanmani nirmalā | tenāhaṃ karmayogena śaṭho'smi ca dvijādhamaḥ

न च तीर्थे तपस्तप्तं सेविता न च साधवः ।न द्विजाः पूजिता द्रव्यैस्तेन जातोऽस्मि दुष्टधीः॥ 14 ॥

na ca tīrthe tapastaptaṃ sevitā na ca sādhavaḥ | na dvijāḥ pūjitā dravyaistena jāto'smi duṣṭadhīḥ

वर्तन्ते मुनिपुत्राश्च वेदशास्त्रार्थपारगाः ।अहं सुमूढः सञ्जातो दैवयोगेन केनचित्॥ 15 ॥

vartante muniputrāśca vedaśāstrārthapāragāḥ | ahaṃ sumūḍhaḥ sañjāto daivayogena kenacit

न जानामि तपस्तप्तुं किं करोमि सुसाधनम् ।मिथ्यायं मेऽत्र सङ्कल्पो न मे भाग्यं शुभं किल॥ 16 ॥

na jānāmi tapastaptuṃ kiṃ karomi susādhanam | mithyāyaṃ me'tra saṅkalpo na me bhāgyaṃ śubhaṃ kila

दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।वृथा श्रमकृतं कार्यं दैवाद्भवति सर्वथा॥ 17 ॥

daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam | vṛthā śramakṛtaṃ kāryaṃ daivādbhavati sarvathā

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याः किल देवताः ।कालस्य वशगाः सर्वे कालो हि दुरतिक्रमः॥ 18 ॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca śakrādyāḥ kila devatāḥ | kālasya vaśagāḥ sarve kālo hi duratikramaḥ

एवंविधान्वितर्कांस्तु कुर्वाणोऽहर्निशं द्विजः ।स्थितस्तत्राश्रमे तीरे जान्हव्याः पावने स्थले॥ 19 ॥

evaṃvidhānvitarkāṃstu kurvāṇo'harniśaṃ dvijaḥ | sthitastatrāśrame tīre jānhavyāḥ pāvane sthale

विरक्तः स तु सञ्जातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विजः ।कालातिवाहनं शान्तश्चकार विजने वने॥ 20 ॥

viraktaḥ sa tu sañjātaḥ sthitastatrāśrame dvijaḥ | kālātivāhanaṃ śāntaścakāra vijane vane

एवं स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपञ्च गतानि कामम् ।नाराधनं न च जपं न विवेद मन्त्रं कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै॥ 21 ॥

evaṃ sthitasya tu vane vimalodake vai varṣāṇi tatra navapañca gatāni kāmam | nārādhanaṃ na ca japaṃ na viveda mantraṃ kālātivāhanamasau kṛtavān vane vai

जानाति तस्य विततं व्रतमेव लोकः सत्यं वदत्यपि मुनिः किल नामजातम् ।जातं यशश्च सकलेषु जनेषु कामं सत्यव्रतोऽयमनिशं न मृषाभिभाषी॥ 22 ॥

jānāti tasya vitataṃ vratameva lokaḥ satyaṃ vadatyapi muniḥ kila nāmajātam | jātaṃ yaśaśca sakaleṣu janeṣu kāmaṃ satyavrato'yamaniśaṃ na mṛṣābhibhāṣī

तत्रैकदा तु मृगयां रममाण एव प्राप्तो निषादनिशठो धृतचापबाणः ।क्रीडन् वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेहः क्रूराकृतिर्हननकर्मणि चातिदक्षः॥ 23 ॥

tatraikadā tu mṛgayāṃ ramamāṇa eva prāpto niṣādaniśaṭho dhṛtacāpabāṇaḥ | krīḍan vane'tivipule yamatulyadehaḥ krūrākṛtirhananakarmaṇi cātidakṣaḥ

तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः कोलः किरातेन धनुर्धरेण ।पलायमानो भयविह्वलश्च मुनेः समीपं विद्रुतो जगाम॥ 24 ॥

tenātikṛṣṭena śareṇa viddhaḥ kolaḥ kirātena dhanurdhareṇa | palāyamāno bhayavihvalaśca muneḥ samīpaṃ vidruto jagāma

विकम्पमानो रुधिरार्द्रदेहो यदा जगामाश्रममण्डलं वै ।कालस्तदातीव दयार्द्रभावं प्राप्तो मुनिस्तत्र समीक्ष्य दीनम्॥ 25 ॥

vikampamāno rudhirārdradeho yadā jagāmāśramamaṇḍalaṃ vai | kālastadātīva dayārdrabhāvaṃ prāpto munistatra samīkṣya dīnam

अग्रे व्रजन्तं रुधिरार्द्रदेहं दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्धम् ।दयाभिवेशादतिकम्पमानः सारस्वतं बीजमथोच्चचार॥ 26 ॥

agre vrajantaṃ rudhirārdradehaṃ dṛṣṭvā muniḥ sūkaramāśu viddham | dayābhiveśādatikampamānaḥ sārasvataṃ bījamathoccacāra

अज्ञातपूर्वं च तथाश्रुतञ्च दैवान्मुखे वै समुपागतञ्च ।न ज्ञातवान्बीजमसौ विमूढो ममज्ज शोके स मुनिर्महात्मा॥ 27 ॥

ajñātapūrvaṃ ca tathāśrutañca daivānmukhe vai samupāgatañca | na jñātavānbījamasau vimūḍho mamajja śoke sa munirmahātmā

कोलः प्रविश्याश्रममण्डलं तद् गतो निकुञ्जे प्रविलीय गूढम् ।अप्राप्तमार्गो दृढनिर्विण्णचेताः प्रवेपमानः शरपीडितत्वात्॥ 28 ॥

kolaḥ praviśyāśramamaṇḍalaṃ tad gato nikuñje pravilīya gūḍham | aprāptamārgo dṛḍhanirviṇṇacetāḥ pravepamānaḥ śarapīḍitatvāt

ततः क्षणादाकरणान्तकृष्टं चापं दधानोऽतिकरालदेहः ।प्राप्तस्तदन्ते स च मृग्यमाणो निषादराजः किल काल एव॥ 29 ॥

tataḥ kṣaṇādākaraṇāntakṛṣṭaṃ cāpaṃ dadhāno'tikarāladehaḥ | prāptastadante sa ca mṛgyamāṇo niṣādarājaḥ kila kāla eva

दृष्ट्वा मुनिं तत्र कुशासने स्थितं नाम्ना तु सत्यव्रतमद्वितीयम् ।व्याधः प्रणम्य प्रमुखे स्थितोऽसौ पप्रच्छ कोलः क्व गतो द्विजेश॥ 30 ॥

dṛṣṭvā muniṃ tatra kuśāsane sthitaṃ nāmnā tu satyavratamadvitīyam | vyādhaḥ praṇamya pramukhe sthito'sau papraccha kolaḥ kva gato dvijeśa

जानामि तेऽहं सुव्रतं प्रसिद्धं तेनाद्य पृच्छे मम बाणविद्धः ।क्षुधार्दितं मे सकलं कुटुम्बं विभर्तुकामः किल आगतोऽस्मि॥ 31 ॥

jānāmi te'haṃ suvrataṃ prasiddhaṃ tenādya pṛcche mama bāṇaviddhaḥ | kṣudhārditaṃ me sakalaṃ kuṭumbaṃ vibhartukāmaḥ kila āgato'smi

वृत्तिर्ममैषा विहिता विधात्रा नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र ऋतं ब्रवीमि ।भर्तव्यमेवेह कुटुम्बमञ्जसा केनाप्युपायेन शुभाशुभेन॥ 32 ॥

vṛttirmamaiṣā vihitā vidhātrā nānyā'sti viprendra ṛtaṃ bravīmi | bhartavyameveha kuṭumbamañjasā kenāpyupāyena śubhāśubhena

सत्यं ब्रवीत्वद्य सत्यव्रतोऽसि क्षुधातुरो वर्तते पोष्यवर्गः ।क्वासो गतः सूकरो बाणविद्धः पृच्छाम्यहं वाडव ब्रूहि तूर्णम्॥ 33 ॥

satyaṃ bravītvadya satyavrato'si kṣudhāturo vartate poṣyavargaḥ | kvāso gataḥ sūkaro bāṇaviddhaḥ pṛcchāmyahaṃ vāḍava brūhi tūrṇam

तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् ।सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै॥ 34 ॥

teneti pṛṣṭaḥ sa munirmahātmā vitarkamagnaḥ prababhūva kāmam | satyavrataṃ me'dya bhavenna bhagnaṃ na dṛṣṭa ityuccaritena kiṃ vai

गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा ।क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै॥ 35 ॥

gato'tra kolaḥ śaraviddhadehaḥ kathaṃ bravīmyadya mṛṣā'mṛṣā vā | kṣudhārdito'yaṃ paripṛcchatīva dṛṣṭvā haniṣyatyapi sūkaraṃ vai

सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् ।हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव॥ 36 ॥

satyaṃ na satyaṃ khalu yatra hiṃsā dayānvitaṃ cānṛtameva satyam | hitaṃ narāṇāṃ bhavatīha yena tadeva satyaṃ na tathā'nyathaiva

हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः ।विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्॥ 37 ॥

hitaṃ kathaṃ syādubhayorviruddhayo- staduttaraṃ kiṃ na yathā mṛṣā vacaḥ | vicārayanvāḍava dharmasaṅkaṭe na prāpa vaktuṃ vacanaṃ yathocitam

बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः ।तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै॥ 38 ॥

bāṇāhataṃ vīkṣya dayānvitañca kolaṃ tadante samudāhṛtaṃ vacaḥ | tena prasannā nijabījataḥ śivā vidyāṃ durāpāṃ pradadau ca tasmai

बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला ।वाल्मीकेश्च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः॥ 39 ॥

bījoccāraṇato devyā vidyā prasphuritākhilā | vālmīkeśca yathāpūrvaṃ tathā sa hyabhavatkaviḥ

तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् ।सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः॥ 40 ॥

tamuvāca dvijo vyādhaṃ sammukhasthaṃ dhanurdharam | satyakāmastu dharmātmā ślokamekaṃ dayāparaḥ

या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति ।अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः॥ 41 ॥

yā paśyati na sā brūte yā brūte sā na paśyati | aho vyādha svakāryārthin kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः ।निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये॥ 42 ॥

ityuktastu tadā tena gato'sau paśuhā punaḥ | nirāśaḥ sūkare tasminparāvṛtto nijālaye

ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः ।प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः॥ 43 ॥

brāhmaṇastu kavirjātaḥ prācetasa ivāparaḥ | prasiddhaḥ sarvalokeṣu nāmnā satyavrato dvijaḥ

सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् ।पण्डितश्चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले॥ 44 ॥

sārasvataṃ tato bījaṃ jajāpa vidhipūrvakam | paṇḍitaścātivikhyāto dvijo'sau dharaṇītale

प्रतिपर्वसु गायन्ति ब्राह्मणा यद्यशः सदा ।आख्यानं चातिविस्तीर्ण स्तुवन्ति मुनयः किल॥ 45 ॥

pratiparvasu gāyanti brāhmaṇā yadyaśaḥ sadā | ākhyānaṃ cātivistīrṇa stuvanti munayaḥ kila

तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाश्रमे ।येन त्यक्तः पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः॥ 46 ॥

tacchrutvā sadanaṃ tasya samāgamya tadāśrame | yena tyaktaḥ purā tena gṛhaṃ nīto'timānitaḥ

तस्माद्राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः ।आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारणं हि सा॥ 47 ॥

tasmādrājansadā sevyā pūjanīyā ca bhaktitaḥ | ādiśaktiḥ parā devī jagatāṃ kāraṇaṃ hi sā

तस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानतः ।सर्वकामप्रदं नित्यं निश्चयं कथितं पुरा॥ 48 ॥

tasyā yajñaṃ mahārāja kuru vedavidhānataḥ | sarvakāmapradaṃ nityaṃ niścayaṃ kathitaṃ purā

स्मृता सम्पूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता ।ददाति वाञ्छितानर्थान्कार्यदा तेन कीर्त्यते॥ 49 ॥

smṛtā sampūjitā bhaktyā dhyātā coccāritā stutā | dadāti vāñchitānarthānkāryadā tena kīrtyate

अनुभावमिदं राजन् कर्तव्यं सर्वथा बुधैः ।दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान्॥ 50 ॥

anubhāvamidaṃ rājan kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ | dṛṣṭvā rogayutāndīnānkṣudhitānnirdhanāñchaṭhān

जनानार्तांस्तथा मूर्खान्पीडितान्वैरिभिः सदा ।दासानाज्ञाकरान्क्षुद्रान्विकलान्विह्वलानथ॥ 51 ॥

janānārtāṃstathā mūrkhānpīḍitānvairibhiḥ sadā | dāsānājñākarānkṣudrānvikalānvihvalānatha

अतृप्तान्भोजने भोगे सदार्तानजितेन्द्रियान् ।तृष्णाधिकानशक्तांश्च सदाधिपरिपीडितान्॥ 52 ॥

atṛptānbhojane bhoge sadārtānajitendriyān | tṛṣṇādhikānaśaktāṃśca sadādhiparipīḍitān

तथा विभवसम्पन्नान् पुत्रपौत्रविवर्धनान् ।पुष्टदेहांश्च सम्भोगैः संयुतान्वेदवादिनः॥ 53 ॥

tathā vibhavasampannān putrapautravivardhanān | puṣṭadehāṃśca sambhogaiḥ saṃyutānvedavādinaḥ

राजलक्ष्म्या युताञ्छूरान्वशीकृतजनानथ ।स्वजनैरवियुक्तांश्च सर्वलक्षणलक्षितान्॥ 54 ॥

rājalakṣmyā yutāñchūrānvaśīkṛtajanānatha | svajanairaviyuktāṃśca sarvalakṣaṇalakṣitān

व्यतिरेकान्वयाभ्यां च विचेतव्यं विचक्षणैः ।एभिर्न पूजिता देवी सर्वार्थफलदा शिवा॥ 55 ॥

vyatirekānvayābhyāṃ ca vicetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ | ebhirna pūjitā devī sarvārthaphaladā śivā

समाराधिता च तथा नृभिरेभिः सदाम्बिका ।यतोऽमी सुखिनः सर्वे संसारेऽस्मिन्न संशयः॥ 56 ॥

samārādhitā ca tathā nṛbhirebhiḥ sadāmbikā | yato'mī sukhinaḥ sarve saṃsāre'sminna saṃśayaḥ

व्यास उवाच ।इति राजञ्छ्रुतं तत्र मया मुनिसमागमे ।लोमशस्य मुखात्कामं देवीमाहात्म्यमुत्तमम्॥ 57 ॥

vyāsa uvāca | iti rājañchrutaṃ tatra mayā munisamāgame | lomaśasya mukhātkāmaṃ devīmāhātmyamuttamam

इति सञ्चिन्त्य राजेन्द्र कर्तव्यं च सदार्चनम् ।भक्त्या परमया देव्याः प्रीत्या च पुरुषर्षभ॥ 58 ॥

iti sañcintya rājendra kartavyaṃ ca sadārcanam | bhaktyā paramayā devyāḥ prītyā ca puruṣarṣabha