Skandha 3, Adhyāya 10

जनमेजय उवाच ।कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः ।कस्मिन्देशे समुत्पन्नः कीदृशश्च वदस्व मे॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | ko'sau satyavrato nāma brāhmaṇo dvijasattamaḥ | kasmindeśe samutpannaḥ kīdṛśaśca vadasva me

कथं तेन श्रुतः शब्दः कथमुच्चारितः पुनः ।सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात्॥ 2 ॥

kathaṃ tena śrutaḥ śabdaḥ kathamuccāritaḥ punaḥ | siddhiśca kīdṛśī jātā tasya viprasya tatkṣaṇāt

कथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वसंस्थिता ।विस्तरेण वदस्वाद्य कथामेतां मनोरमाम्॥ 3 ॥

kathaṃ tuṣṭā bhavānī sā sarvajñā sarvasaṃsthitā | vistareṇa vadasvādya kathāmetāṃ manoramām

सूत उवाच ।इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यासः सत्यवतीसुतः ।उवाच परमोदारं वचनं रसवच्छुचि॥ 4 ॥

sūta uvāca | iti pṛṣṭastadā rājñā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca paramodāraṃ vacanaṃ rasavacchuci

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ।श्रुता मुनिसमाजेषु मया पूर्वं कुरूद्वह॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | śrutā munisamājeṣu mayā pūrvaṃ kurūdvaha

एकदाऽहं कुरुश्रेष्ठ कुर्वंस्तीर्थाटनं शुचि ।सम्प्राप्तो नैमिषारण्यं पावनं मुनिसेवितम्॥ 6 ॥

ekadā'haṃ kuruśreṣṭha kurvaṃstīrthāṭanaṃ śuci | samprāpto naimiṣāraṇyaṃ pāvanaṃ munisevitam

प्रणम्याहं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे ।विधिपुत्रास्तु यत्रासञ्जीवन्मुक्ता महाव्रताः॥ 7 ॥

praṇamyāhaṃ munīnsarvān sthitastatra varāśrame | vidhiputrāstu yatrāsañjīvanmuktā mahāvratāḥ

कथाप्रसङ्ग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे ।जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः॥ 8 ॥

kathāprasaṅga evāsīttatra viprasamāgame | jamadagnistu papraccha munīnevaṃ samāsthitaḥ

जमदग्निरुवाच ।सन्देहोऽस्ति महाभागा मम चेतसि तापसाः ।समाजेषु मुनीनां वै निःसन्देहो भवाम्यहम्॥ 9 ॥

jamadagniruvāca | sandeho'sti mahābhāgā mama cetasi tāpasāḥ | samājeṣu munīnāṃ vai niḥsandeho bhavāmyaham

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरुणोऽनलः ।कुबेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः॥ 10 ॥

brahmā viṣṇustathā rudro maghavā varuṇo'nalaḥ | kuberaḥ pavanastvaṣṭā senānīśca gaṇādhipaḥ

सूर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा ।आराधनीयतमः कोऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः॥ 11 ॥

sūryo'śvinau bhagaḥ pūṣā niśānātho grahāstathā | ārādhanīyatamaḥ ko'tra vāñchitārthaphalapradaḥ

सुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानदाः ।ब्रुवन्तु मुनयः शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रताः॥ 12 ॥

sukhasevyaśca satataṃ cāśutoṣaśca mānadāḥ | bruvantu munayaḥ śīghraṃ sarvajñāḥ saṃśitavratāḥ

एवं प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् ।जमदग्ने शृणुष्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना॥ 13 ॥

evaṃ praśne kṛte tatra lomaśo vākyamabravīt | jamadagne śṛṇuṣvaitadyatpṛṣṭaṃ vai tvayā'dhunā

सेवनीयतमा शक्तिः सर्वेषां शुभमिच्छताम् ।परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा॥ 14 ॥

sevanīyatamā śaktiḥ sarveṣāṃ śubhamicchatām | parā prakṛtirādyā ca sarvagā sarvadā śivā

देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनाम् ।आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै॥ 15 ॥

devānāṃ jananī saiva brahmādīnāṃ mahātmanām | ādiprakṛtimūlaṃ sā saṃsārapādapasya vai

स्मृता चोच्चारिता देवी ददाति किल वाञ्छितम् ।सर्वदैवार्द्रचित्ता सा वरदानाय सेविता॥ 16 ॥

smṛtā coccāritā devī dadāti kila vāñchitam | sarvadaivārdracittā sā varadānāya sevitā

इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयः शुभम् ।अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै॥ 17 ॥

itihāsaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munayaḥ śubham | akṣaroccāraṇādeva yathā prāptaṃ dvijena vai

कोसलेषु द्विजः कश्चिद्देवदत्तेति विश्रुतः ।अनपत्यश्चकारेष्टिं पुत्राय विधिपूर्वकम्॥ 18 ॥

kosaleṣu dvijaḥ kaściddevadatteti viśrutaḥ | anapatyaścakāreṣṭiṃ putrāya vidhipūrvakam

तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् ।द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्॥ 19 ॥

tamasātīramāsthāya kṛtvā maṇḍapamuttamam | dvijānāhūya vedajñānsatrakarmaviśāradān

कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् ।पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः॥ 20 ॥

kṛtvā vedīṃ vidhānena sthāpayitvā vibhāvasūn | putreṣṭiṃ vidhivattatra cakāra dvijasattamaḥ

ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् ।अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्॥ 21 ॥

brahmāṇaṃ kalpayāmāsa suhotraṃ munisattamam | adhvaryuṃ yājñavalkyaṃ ca hotāraṃ ca bṛhaspatim

प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् ।सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु॥ 22 ॥

prastotāraṃ tathā pailamudgātāraṃ ca gobhilam | sabhyānanyānmunīnkṛtvā vidhivatpradadau vasu

उद्गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् ।रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्॥ 23 ॥

udgātā sāmagaḥ śreṣṭhaḥ saptasvarasamanvitam | rathantaramagāyattu svaritena samanvitam

तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः ।देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह॥ 24 ॥

tadā'sya svarabhaṅgo'bhūtkṛte śvāse muhurmuhuḥ | devadattaścukopāśu gobhilaṃ pratyuvāca ha

मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः ।काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे॥ 25 ॥

mūrkho'si munimukhyādya svarabhaṅgastvayā kṛtaḥ | kāmyakarmaṇi sañjāte putrārthaṃ yajataśca me

गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः ।मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः॥ 26 ॥

gobhilastu tadovāca devadattaṃ sukopitaḥ | mūrkhaste bhavitā putraḥ śaṭhaḥ śabdavivarjitaḥ

सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः ।न मेऽत्र दूषणं किञ्चित्स्वरभङ्गे महामते॥ 27 ॥

sarvaprāṇiśarīre tu śvāsocchvāsaḥ sudurgrahaḥ | na me'tra dūṣaṇaṃ kiñcitsvarabhaṅge mahāmate

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः ।शापाद्भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः॥ 28 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya gobhilasya mahātmanaḥ | śāpādbhīto devadattastamuvācātiduḥkhitaḥ

कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि ।अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा॥ 29 ॥

kathaṃ kruddho'si viprendra vṛthā mayi nirāgasi | akrodhanā hi munayo bhavanti sukhadāḥ sadā

स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् ।अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः॥ 30 ॥

svalpe'parādhe viprendra kathaṃ śaptastvayā hyaham | aputro'haṃ sutaptaḥ prāk tāpayuktaḥ punaḥ kṛtaḥ

मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः ।तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि॥ 31 ॥

mūrkhaputrādaputratvaṃ varaṃ vedavido viduḥ | tathāpi brāhmaṇo mūrkhaḥ sarveṣāṃ nindya eva hi

पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु ।किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम॥ 32 ॥

paśuvacchūdravaccaiva na yogyaḥ sarvakarmasu | kiṃ karomīha mūrkheṇa putreṇa dvijasattama

यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः ।न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु॥ 33 ॥

yathā śūdrastathā mūrkho brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | na pūjārho na dānārho nindyaśca sarvakarmasu

देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः ।करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा॥ 34 ॥

deśe vai vasamānaśca brāhmaṇo vedavarjitaḥ | karadaḥ śūdravaccaiva mantavyaḥ sa ca bhūbhujā

नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः ।मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता॥ 35 ॥

nāsane pitṛkāryeṣu devakāryeṣu sa dvijaḥ | mūrkhaḥ samupaveśyaśca kāryaśca phalamicchatā

राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु ।कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः॥ 36 ॥

rājñā śūdrasamo jñeyo na yojyaḥ sarvakarmasu | karṣakastu dvijaḥ kāryo brāhmaṇo vedavarjitaḥ

विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै ।न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन॥ 37 ॥

vinā vipreṇa kartavyaṃ śrāddhaṃ kuśacaṭena vai | na tu vipreṇa mūrkheṇa śrāddhaṃ kāryaṃ kadācana

आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते ।दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः॥ 38 ॥

āhārādadhikaṃ cānnaṃ na dātavyamapaṇḍite | dātā narakamāpnoti grahītā tu viśeṣataḥ

धिग्राज्यं तस्य राज्ञो वै यस्य देशेऽबुधा जनाः ।पूज्यन्ते ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकैरपि॥ 39 ॥

dhigrājyaṃ tasya rājño vai yasya deśe'budhā janāḥ | pūjyante brāhmaṇā mūrkhā dānamānādikairapi

आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चाण्वपि ।मूर्खपण्डितयोर्भेदो ज्ञातव्यो विबुधेन वै॥ 40 ॥

āsane pūjane dāne yatra bhedo na cāṇvapi | mūrkhapaṇḍitayorbhedo jñātavyo vibudhena vai

मूर्खा यत्र सुगर्विष्ठा दानमानपरिग्रहैः ।तस्मिन्देशे न वस्तव्यं पण्डितेन कथञ्चन॥ 41 ॥

mūrkhā yatra sugarviṣṭhā dānamānaparigrahaiḥ | tasmindeśe na vastavyaṃ paṇḍitena kathañcana

असतामुपकाराय दुर्जनानां विभूतयः ।पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते॥ 42 ॥

asatāmupakārāya durjanānāṃ vibhūtayaḥ | picumandaḥ phalāḍhyo'pi kākairevopabhujyate

भुक्त्वान्नं वेदविद्विप्रो वेदाभ्यासं करोति वै ।क्रीडन्ति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिताः किल॥ 43 ॥

bhuktvānnaṃ vedavidvipro vedābhyāsaṃ karoti vai | krīḍanti pūrvajāstasya svarge pramuditāḥ kila

गोभिलातः विमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम ।संसारे मूर्खपुत्रत्वं मरणादतिगर्हितम्॥ 44 ॥

gobhilātaḥ vimuktaṃ vai tvayā vedaviduttama | saṃsāre mūrkhaputratvaṃ maraṇādatigarhitam

कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रहं प्रति ।दीनोद्धारणशक्तोऽसि पतामि तव पादयोः॥ 45 ॥

kṛpāṃ kuru mahābhāga śāpasyānugrahaṃ prati | dīnoddhāraṇaśakto'si patāmi tava pādayoḥ

लोमश उवाच ।इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयोः ।स्तुवन्दीनहृदत्यर्थं कृपणः साश्रुलोचनः॥ 46 ॥

lomaśa uvāca | ityuktvā devadattastu patitastasya pādayoḥ | stuvandīnahṛdatyarthaṃ kṛpaṇaḥ sāśrulocanaḥ

गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा तं दीनचेतसम् ।क्षणकोपा महान्तो वै पापिष्ठाः कल्पकोपनाः॥ 47 ॥

gobhilastu tadā tatra dṛṣṭvā taṃ dīnacetasam | kṣaṇakopā mahānto vai pāpiṣṭhāḥ kalpakopanāḥ

जलं स्वभावतः शीतं पावकातपयोगतः ।उष्णं भवति तच्छीघ्रं तद्विना शिशिरं भवेत्॥ 48 ॥

jalaṃ svabhāvataḥ śītaṃ pāvakātapayogataḥ | uṣṇaṃ bhavati tacchīghraṃ tadvinā śiśiraṃ bhavet

दयावान्गोभिलस्त्वाह देवदत्तं सुदुःखितम् ।मूर्खो भूत्वा सुतस्ते वै विद्वानपि भविष्यति॥ 49 ॥

dayāvāngobhilastvāha devadattaṃ suduḥkhitam | mūrkho bhūtvā sutaste vai vidvānapi bhaviṣyati

इति दत्तवरः सोऽथ मुदितोऽभूद्द्विजर्षभः ।इष्टिं समाप्य विप्रान्वै विससर्ज यथाविधि॥ 50 ॥

iti dattavaraḥ so'tha mudito'bhūddvijarṣabhaḥ | iṣṭiṃ samāpya viprānvai visasarja yathāvidhi

कालेन कियता तस्य भार्या रूपमती सती ।गर्भं दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा॥ 51 ॥

kālena kiyatā tasya bhāryā rūpamatī satī | garbhaṃ dadhāra kāle sā rohiṇī rohiṇīsamā

गर्भाधानादिकं कर्म चकार विधिवद्द्विजः ।पुंसवनविधानञ्च शृङ्गारकरणं तथा॥ 52 ॥

garbhādhānādikaṃ karma cakāra vidhivaddvijaḥ | puṃsavanavidhānañca śṛṅgārakaraṇaṃ tathā

सीमन्तोन्नयनञ्चैव कृतं वेदविधानतः ।ददौ दानानि मुदितो मत्वेष्टिं सफलां तथा॥ 53 ॥

sīmantonnayanañcaiva kṛtaṃ vedavidhānataḥ | dadau dānāni mudito matveṣṭiṃ saphalāṃ tathā

शुभेऽह्नि सुषुवे पुत्रं रोहिणी रोहिणीयुते ।दिने लग्ने शुभेऽत्यर्थं जातकर्म चकार सः॥ 54 ॥

śubhe'hni suṣuve putraṃ rohiṇī rohiṇīyute | dine lagne śubhe'tyarthaṃ jātakarma cakāra saḥ

पुत्रदर्शनकं कृत्वा नामकर्म चकार च ।उतथ्य इति पुत्रस्य कृतं नाम पुराविदा॥ 55 ॥

putradarśanakaṃ kṛtvā nāmakarma cakāra ca | utathya iti putrasya kṛtaṃ nāma purāvidā

स चाष्टमे तथा वर्षे शुभे वै शुभवासरे ।तस्योपनयनं कर्म चकार विधिवत्पिता॥ 56 ॥

sa cāṣṭame tathā varṣe śubhe vai śubhavāsare | tasyopanayanaṃ karma cakāra vidhivatpitā

वेदमध्यापयामास गुरुस्तं वै व्रते स्थितम् ।नोच्चचार तथोतथ्यः संस्थितो मुग्धवत्तदा॥ 57 ॥

vedamadhyāpayāmāsa gurustaṃ vai vrate sthitam | noccacāra tathotathyaḥ saṃsthito mugdhavattadā

बहुधा पाठितः पित्रा न दधार मतिं शठः ।मूढवत्तिष्ठतेऽत्यर्थं तं शुशोच पिता तदा॥ 58 ॥

bahudhā pāṭhitaḥ pitrā na dadhāra matiṃ śaṭhaḥ | mūḍhavattiṣṭhate'tyarthaṃ taṃ śuśoca pitā tadā

एवं कुर्वन्सदाऽभ्यासं जातो द्वादशवार्षिकः ।न वेद विधिवत्कर्तुं सन्ध्यावन्दनकं विधिम्॥ 59 ॥

evaṃ kurvansadā'bhyāsaṃ jāto dvādaśavārṣikaḥ | na veda vidhivatkartuṃ sandhyāvandanakaṃ vidhim

मूर्खोऽभूदिति लोकेषु गता वार्ताऽतिविस्तरा ।ब्राह्मणेषु च सर्वेषु तापसेष्वितरेषु च॥ 60 ॥

mūrkho'bhūditi lokeṣu gatā vārtā'tivistarā | brāhmaṇeṣu ca sarveṣu tāpaseṣvitareṣu ca

जहास लोकस्तं विप्रं यत्र तत्र गतं मुने ।पिता माता निनिन्दाथ मूर्खं तमतिभर्त्सयन्॥ 61 ॥

jahāsa lokastaṃ vipraṃ yatra tatra gataṃ mune | pitā mātā ninindātha mūrkhaṃ tamatibhartsayan

निन्दितोऽथ जनैः कामं पितृभ्यामथ बान्धवैः ।वैराग्यमगमद्विप्रो जगाम वनमप्यसौ॥ 62 ॥

nindito'tha janaiḥ kāmaṃ pitṛbhyāmatha bāndhavaiḥ | vairāgyamagamadvipro jagāma vanamapyasau

अन्धो वरस्तथा पङ्गुर्न मूर्खस्तु वरः सुतः ।इत्युक्तोऽसौ पितृभ्यां वै विवेश काननं प्रति॥ 63 ॥

andho varastathā paṅgurna mūrkhastu varaḥ sutaḥ | ityukto'sau pitṛbhyāṃ vai viveśa kānanaṃ prati

गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृत्वोटजमनुत्तमम् ।वन्यां वृत्तिं च सङ्कल्प्य स्थितस्तत्र समाहितः॥ 64 ॥

gaṅgātīre śubhe sthāne kṛtvoṭajamanuttamam | vanyāṃ vṛttiṃ ca saṅkalpya sthitastatra samāhitaḥ

नियमं च परं कृत्वा नासत्यं प्रब्रवीम्यहम् ।स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्यव्रतो हि सः॥ 65 ॥

niyamaṃ ca paraṃ kṛtvā nāsatyaṃ prabravīmyaham | sthitastatrāśrame ramye brahmacaryavrato hi saḥ