Skandha 3, Adhyāya 9

नारद उवाच ।गुणानां लक्षणं तात भवता कथितं किल ।न तृप्तोऽस्मि पिबन्मिष्टं त्वन्मुखात्प्रच्युतं रसम्॥ 1 ॥

nārada uvāca | guṇānāṃ lakṣaṇaṃ tāta bhavatā kathitaṃ kila | na tṛpto'smi pibanmiṣṭaṃ tvanmukhātpracyutaṃ rasam

गुणानां तु परिज्ञानं यथावदनुवर्णय ।येनाहं परमां शान्तिमधिगच्छामि चेतसि॥ 2 ॥

guṇānāṃ tu parijñānaṃ yathāvadanuvarṇaya | yenāhaṃ paramāṃ śāntimadhigacchāmi cetasi

व्यास उवाच ।इति पृष्टस्तु पुत्रेण नारदेन महात्मना ।उवाच च जगत्कर्ता रजोगुणसमुद्भवः॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | iti pṛṣṭastu putreṇa nāradena mahātmanā | uvāca ca jagatkartā rajoguṇasamudbhavaḥ

ब्रह्मोवाच ।शृणु नारद वक्ष्यामि गुणानां परिवर्णनम् ।सम्यङ् नाहं विजानामि यथामति वदामि ते॥ 4 ॥

brahmovāca | śṛṇu nārada vakṣyāmi guṇānāṃ parivarṇanam | samyaṅ nāhaṃ vijānāmi yathāmati vadāmi te

सत्त्वं तु केवलं नैव कुत्रापि परिलक्ष्यते ।मिश्रीभावात्तु तेषां वै मिश्रत्वं प्रतिभाति वै॥ 5 ॥

sattvaṃ tu kevalaṃ naiva kutrāpi parilakṣyate | miśrībhāvāttu teṣāṃ vai miśratvaṃ pratibhāti vai

यथा काचिद्वरा नारी सर्वभूषणभूषिता ।हावभावयुता कामं भर्तुः प्रीतिकरी भवेत्॥ 6 ॥

yathā kācidvarā nārī sarvabhūṣaṇabhūṣitā | hāvabhāvayutā kāmaṃ bhartuḥ prītikarī bhavet

मातापित्रोस्तथा सैव बन्धुवर्गस्य प्रीतिदा ।दुःखं मोहं सपत्नीषु जनयत्यपि सैव हि॥ 7 ॥

mātāpitrostathā saiva bandhuvargasya prītidā | duḥkhaṃ mohaṃ sapatnīṣu janayatyapi saiva hi

एवं सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च ।रजसस्तमसश्चैव जनिता वृत्तिरन्यथा॥ 8 ॥

evaṃ sattvena tenaiva strītvamāpāditena ca | rajasastamasaścaiva janitā vṛttiranyathā

रजसा स्त्रीकृतेनैव तमसा च तथा पुनः ।अन्योन्यस्य समायोगादन्यथा प्रतिभाति वै॥ 9 ॥

rajasā strīkṛtenaiva tamasā ca tathā punaḥ | anyonyasya samāyogādanyathā pratibhāti vai

अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यन्तराणि च ।लक्ष्यते विपरीतानि योगान्नारद कुत्रचित्॥ 10 ॥

avasthānātsvabhāveṣu na vai jātyantarāṇi ca | lakṣyate viparītāni yogānnārada kutracit

यथा रूपवती नारी यौवनेन विभूषिता ।लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा विनयसंयुता॥ 11 ॥

yathā rūpavatī nārī yauvanena vibhūṣitā | lajjāmādhuryayuktā ca tathā vinayasaṃyutā

कामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि सम्मता ।भर्तुःप्रीतिकरी भूत्वा सपत्नीनां च दुःखदा॥ 12 ॥

kāmaśāstravidhijñā ca dharmaśāstre'pi sammatā | bhartuḥprītikarī bhūtvā sapatnīnāṃ ca duḥkhadā

मोहदुःखस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनैः ।तथा सत्त्वं विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै॥ 13 ॥

mohaduḥkhasvabhāvasthā sattvasthetyucyate janaiḥ | tathā sattvaṃ vikurvāṇamanyabhāvaṃ vibhāti vai

चोरैरुपद्रुतानां हि साधूनां सुखदा भवेत् ।दुःखा मूढा च दस्यूनां सैव सेना तथागुणा॥ 14 ॥

corairupadrutānāṃ hi sādhūnāṃ sukhadā bhavet | duḥkhā mūḍhā ca dasyūnāṃ saiva senā tathāguṇā

विपरीतप्रतीतिं वै वर्जयन्ति स्वभावतः ।यथा च दुर्दिनं जातं महामेघघनावृतम्॥ 15 ॥

viparītapratītiṃ vai varjayanti svabhāvataḥ | yathā ca durdinaṃ jātaṃ mahāmeghaghanāvṛtam

विद्युत्स्तनितसंयुक्तं तिमिरेणावगुण्ठितम् ।सिञ्चद्भूमिं प्रवर्षद्वै तमोरूपमुदाहृतम्॥ 16 ॥

vidyutstanitasaṃyuktaṃ timireṇāvaguṇṭhitam | siñcadbhūmiṃ pravarṣadvai tamorūpamudāhṛtam

यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् ।बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत॥ 17 ॥

yadetatkarṣakāṇāṃ vai tadevātīva durdinam | bījopaskarayuktānāṃ sukhadaṃ prabhavatyuta

अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः ।तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम्॥ 18 ॥

apracchannagṛhāṇāṃ ca durbhagānāṃ viśeṣataḥ | tṛṇakāṣṭhagṛhītānāṃ duḥkhadaṃ gṛhamedhinām

प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि ।स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै॥ 19 ॥

proṣitabhartṛkāṇāṃ vai mohadaṃ pravadantyapi | svabhāvasthā guṇāḥ sarve viparītā vibhānti vai

लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् ।लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा॥ 20 ॥

lakṣaṇāni punasteṣāṃ śṛṇu putra bravīmyaham | laghuprakāśakaṃ sattvaṃ nirmalaṃ viśadaṃ sadā

यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च ।निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान्॥ 21 ॥

yadāṅgāni laghūnyeva netrādīnīndriyāṇi ca | nirmalaṃ ca tathā ceto gṛhṇāti viṣayānna tān

तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् ।जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः॥ 22 ॥

tadā sattvaṃ śarīre vai mantavyañca samutkaṭam | jṛmbhāṃ stambhaṃ ca tandrāṃ ca calañcaiva rajaḥ punaḥ

यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् ।कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा॥ 23 ॥

yadā tadutkaṭaṃ jātaṃ dehe yasya ca kasyacit | kaliṃ mṛgayate kartuṃ gantuṃ grāmāntaraṃ tathā

चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा ।गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा॥ 24 ॥

calacittasya so'tyarthaṃ vivāde codyatastathā | gurumāvaraṇaṃ kāmaṃ tamo bhavati tadyadā

तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च ।इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति॥ 25 ॥

tadāṅgāni gurūṇyāśu prabhavantyāvṛtāni ca | indriyāṇi manaḥ śūnyaṃ nidrāṃ naivābhivāñchati

गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद ।नारद उवाच ।विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः॥ 26 ॥

guṇānāṃ lakṣaṇānyevaṃ vijñeyānīha nārada | nārada uvāca | vibhinnalakṣaṇāḥ proktāḥ pitāmaha guṇāstrayaḥ

कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् ।परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल॥ 27 ॥

kathamekatra saṃsthāne kāryaṃ kurvanti śāśvatam | parasparaṃ militvā hi vibhinnāḥ śatravaḥ kila

एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे ।ब्रह्मोवाच ।शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः॥ 28 ॥

ekatrasthāḥ kathaṃ kāryaṃ kurvantīti vadasva me | brahmovāca | śṛṇu putra pravakṣyāmi guṇāste dīpavṛttayaḥ

प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् ।वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्॥ 29 ॥

pradīpaśca yathā kāryaṃ prakarotyarthadarśanam | vartistailaṃ yathārciśca viruddhāśca parasparam

विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् ।तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्॥ 30 ॥

viruddhaṃ hi tathā tailamagninā saha saṅgatam | tailaṃ vartivirodhyeva pāvako'pi parasparam

एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् ।नारद उवाच ।एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत॥ 31 ॥

ekatrasthāḥ padārthānāṃ prakurvanti pradarśanam | nārada uvāca | evaṃ prakṛtijāḥ proktā guṇāḥ satyavatīsuta

विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् ।व्यास उवाच ।इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्॥ 32 ॥

viśvasya kāraṇaṃ te vai mayā pūrvaṃ yathā śrutam | vyāsa uvāca | ityuktaṃ nāradenātha mama sarvaṃ savistaram

गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः ।आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्॥ 33 ॥

guṇānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ kāryaṃ caiva vibhāgaśaḥ | ārādhyā paramā śaktiryayā sarvamidaṃ tatam

सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि ।अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः॥ 34 ॥

saguṇā nirguṇā caiva kāryabhede sadaiva hi | akartā puruṣaḥ pūrṇo nirīhaḥ paramo'vyayaḥ

करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् ।ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः॥ 35 ॥

karotyeṣā mahāmāyā viśvaṃ sadasadātmakam | brahmā viṣṇustathā rudraḥsūryaścandraḥ śacīpatiḥ

अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः ।वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः॥ 36 ॥

aśvinau vasavastvaṣṭā kubero yādasāṃ patiḥ | vahnirvāyustathā pūṣā senānīśca vināyakaḥ

सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च ।अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः॥ 37 ॥

sarve śaktiyutāḥ śaktāḥ kartuṃ kāryāṇi svāni ca | anyathā te'pyaśaktā vai praspanditumanīśvarāḥ

सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी ।समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप॥ 38 ॥

sā caiva kāraṇaṃ rājan jagataḥ parameśvarī | samārādhaya tāṃ bhūpa kuru yajñaṃ janādhipa

पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः ।महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती॥ 39 ॥

pūjanaṃ parayā bhaktyā tasyā eva vidhānataḥ | mahālakṣmīrmahākālī tathā mahāsarasvatī

ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् ।सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता॥ 40 ॥

īśvarī sarvabhūtānāṃ sarvakāraṇakāraṇam | sarvakāmārthadā śāntā sukhasevyā dayānvitā

नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा ।देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः॥ 41 ॥

nāmoccāraṇamātreṇa vāñchitārthaphalapradā | devairārādhitā pūrvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ

मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः ।अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम्॥ 42 ॥

mokṣakāmaiśca vividhaistāpasairvijitātmabhiḥ | aspaṣṭamapi yannāma prasaṅgenāpi bhāṣitam

ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा ।ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने॥ 43 ॥

dadāti vāñchitānarthāndurlabhānapi sarvathā | ai ai iti bhayārtena dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ vane

बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै ।तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम॥ 44 ॥

binduhīnamapītyuktaṃ vāñchitaṃ pradadāti vai | tatra satyavratasyaiva dṛṣṭānto nṛpasattama

प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् ।ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः॥ 45 ॥

pratyakṣa eva cāsmākaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | brāhmaṇānāṃ samājeṣu tasyodāharaṇaṃ budhaiḥ

कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् ।अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः॥ 46 ॥

kathyamānaṃ mayā rājañchrutaṃ sarvaṃ savistaram | anakṣaro mahāmūrkho nāmnā satyavrato dvijaḥ

श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः ।बिन्दुहीनं प्रसङ्गेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः॥ 47 ॥

śrutvā'kṣaraṃ kolamukhātsamuccārya svayaṃ tataḥ | binduhīnaṃ prasaṅgena jāto'sau vibudhottamaḥ

ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा ।चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी॥ 48 ॥

aikāroccāraṇāddevī tuṣṭā bhagavatī tadā | cakāra kavirājaṃ taṃ dayārdrā parameśvarī