Skandha 3, Adhyāya 14

जनमेजय उवाच ।श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज ।महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | śruto vai hariṇā klṛpto yajño vistarato dvija | mahimānaṃ tathāmbāyā vada vistarato mama

श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् ।प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः॥ 2 ॥

śrutvā devyāścaritraṃ vai kurve makhamanuttamam | prasādāttava viprendra bhaviṣyāmi ca pāvanaḥ

व्यास उवाच ।शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् ।इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi devyāścaritamuttamam | itihāsaṃ purāṇañca kathayāmi suvistaram

कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः ।पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः॥ 4 ॥

kosaleṣu nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ | puṣyaputro mahātejā dhruvasandhiriti smṛtaḥ

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वर्णाश्रमहिते रतः ।अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः॥ 5 ॥

dharmātmā satyasandhaśca varṇāśramahite rataḥ | ayodhyāyāṃ samṛddhāyāṃ rājyaṃ cakre śucivrataḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजाः ।स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन्॥ 6 ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānye tathā dvijāḥ | svāṃ svāṃ vṛttiṃ samāsthāya tadrājye dharmato'bhavan

न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् ।दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्च वसन्ति किल मानवाः॥ 7 ॥

na caurāḥ piśunā dhūrtāstasya rājye ca kutracit | dambhāḥ kṛtaghnā mūrkhāśca vasanti kila mānavāḥ

एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम ।द्वे पत्न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे॥ 8 ॥

evaṃ vai vartamānasya nṛpasya kurusattama | dve patnyau rūpasampanne hyāsatuḥ kāmabhogade

मनोरमा धर्मपत्नी सुरूपाऽतिविचक्षणा ।लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता॥ 9 ॥

manoramā dharmapatnī surūpā'tivicakṣaṇā | līlāvatī dvitīyā ca sā'pi rūpaguṇānvitā

विजहार सपत्नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च ।क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च॥ 10 ॥

vijahāra sapatnībhyāṃ gṛheṣūpavaneṣu ca | krīḍāgirau dīrghikāsu saudheṣu vividheṣu ca

मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् ।सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम्॥ 11 ॥

manoramā śubhe kāle suṣuve putramuttamam | sudarśanābhidhaṃ putraṃ rājalakṣaṇasaṃyutam

लीलावत्यपि तत्पत्नी मासेनैकेन भामिनी ।सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा॥ 12 ॥

līlāvatyapi tatpatnī māsenaikena bhāminī | suṣuve sundaraṃ putraṃ śubhe pakṣe dine tathā

चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः ।ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः॥ 13 ॥

cakāra nṛpatistatra jātakarmādikaṃ dvayoḥ | dadau dānāni viprebhyaḥ putrajanmapramoditaḥ

प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप ।नृपश्चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन॥ 14 ॥

prītiṃ tayoḥ samāṃ rājā cakāra sutayornṛpa | nṛpaścakāra sauhārdeṣvantaraṃ na kadācana

चूडाकर्म तयोश्चक्रे विधिना नृपसत्तमः ।यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः॥ 15 ॥

cūḍākarma tayoścakre vidhinā nṛpasattamaḥ | yathāvibhavamevāsau prītiyuktaḥ parantapaḥ

कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः ।क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ॥ 16 ॥

kṛtacūḍau sutau kāmaṃ jahraturnṛpatermanaḥ | krīḍamānāvubhau kāntau lokānāmanurañjakau

तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः ।शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह॥ 17 ॥

tayoḥ sudarśano jyeṣṭho līlāvatyāḥ sutaḥ śubhaḥ | śatrujitsaṃjñakaḥ kāmaṃ cāṭuvākyo babhūva ha

नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः ।प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै॥ 18 ॥

nṛpateḥ prītijanako mañjuvākcārudarśanaḥ | prajānāṃ vallabhaḥ so'bhūttathā mantrijanasya vai

तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः ।मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने॥ 19 ॥

tathā tasminnṛpaḥ prītiñcakāra guṇayogataḥ | mandabhāgyānmandabhāvo na tathā vai sudarśane

एवं गच्छति काले तु ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः ।जगाम वनमध्येऽसौ मृगयाभिरतः सदा॥ 20 ॥

evaṃ gacchati kāle tu dhruvasandhirnṛpottamaḥ | jagāma vanamadhye'sau mṛgayābhirataḥ sadā

निघ्नन्मृगान् रुरून्कम्बून्सूकरान्गवयाञ्छशान् ।महिषाञ्छरभान्खड्गांश्चिक्रीड नृपतिर्वने॥ 21 ॥

nighnanmṛgān rurūnkambūnsūkarāngavayāñchaśān | mahiṣāñcharabhānkhaḍgāṃścikrīḍa nṛpatirvane

क्रीडमाने नृपे तत्र वने घोरेऽतिदारुणे ।उदतिष्ठन्निकुञ्जात्तु सिंहः परमकोपनः॥ 22 ॥

krīḍamāne nṛpe tatra vane ghore'tidāruṇe | udatiṣṭhannikuñjāttu siṃhaḥ paramakopanaḥ

राज्ञा शिलीमुखेनादौ विद्धः क्रोधवशं गतः ।दृष्ट्वाग्रे नृपतिं सिंहो ननाद मेघनिःस्वनः॥ 23 ॥

rājñā śilīmukhenādau viddhaḥ krodhavaśaṃ gataḥ | dṛṣṭvāgre nṛpatiṃ siṃho nanāda meghaniḥsvanaḥ

कृत्वा चोर्ध्वं स लाङ्गूलं प्रसारितबृहत्सटः ।हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पपातातिकोपनः॥ 24 ॥

kṛtvā cordhvaṃ sa lāṅgūlaṃ prasāritabṛhatsaṭaḥ | hantuṃ nṛpatimākāśādutpapātātikopanaḥ

नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा ।वामे चर्म समादाय स्थितः सिंह इवापरः॥ 25 ॥

nṛpatistarasā vīkṣya dadhārāsiṃ kare tadā | vāme carma samādāya sthitaḥ siṃha ivāparaḥ

सेवकास्तस्य ये सर्वे तेऽपि बाणान्पृथक्पृथक् ।अमुञ्चन्कुपिताः कामं सिंहोपरि रुषान्विताः॥ 26 ॥

sevakāstasya ye sarve te'pi bāṇānpṛthakpṛthak | amuñcankupitāḥ kāmaṃ siṃhopari ruṣānvitāḥ

हाहाकारो महानासीत्सम्प्रहारश्च दारुणः ।उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः॥ 27 ॥

hāhākāro mahānāsītsamprahāraśca dāruṇaḥ | utpapāta tataḥ siṃho nṛpasyopari dāruṇaḥ

तं पतन्तं समालोक्य खड्गेनाभ्यहनन्नृपः ।सोऽपि क्रूरैर्नखाग्रैश्च तत्रागत्य विदारितः॥ 28 ॥

taṃ patantaṃ samālokya khaḍgenābhyahanannṛpaḥ | so'pi krūrairnakhāgraiśca tatrāgatya vidāritaḥ

स नखैराहतो राजा पपात च ममार वै ।चुक्रुशुः सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखैस्तदा॥ 29 ॥

sa nakhairāhato rājā papāta ca mamāra vai | cukruśuḥ sainikāste tu nirjaghnurviśikhaistadā

मृतः सिंहोऽपि तत्रैव भूपतिश्च तथा मृतः ।सैनिकैर्मन्त्रिमुख्याश्च तत्रागत्य निवेदिताः॥ 30 ॥

mṛtaḥ siṃho'pi tatraiva bhūpatiśca tathā mṛtaḥ | sainikairmantrimukhyāśca tatrāgatya niveditāḥ

परलोकगतं भूपं श्रुत्वा ते मन्त्रिसत्तमाः ।संस्कारं कारयामासुर्गत्वा तत्र वनान्तिके॥ 31 ॥

paralokagataṃ bhūpaṃ śrutvā te mantrisattamāḥ | saṃskāraṃ kārayāmāsurgatvā tatra vanāntike

परलोकक्रियां सर्वां वसिष्ठो विधिपूर्वकम् ।कारयामास तत्रैव परलोकसुखावहम्॥ 32 ॥

paralokakriyāṃ sarvāṃ vasiṣṭho vidhipūrvakam | kārayāmāsa tatraiva paralokasukhāvaham

प्रजाः प्रकृतयश्चैव वसिष्ठश्च महामुनिः ।सुदर्शनं नृपं कर्तुं मन्त्रं चक्रुः परस्परम्॥ 33 ॥

prajāḥ prakṛtayaścaiva vasiṣṭhaśca mahāmuniḥ | sudarśanaṃ nṛpaṃ kartuṃ mantraṃ cakruḥ parasparam

धर्मपत्नीसुतः शान्तः पुरुषश्च सुलक्षणः ।अयं नृपासनार्हश्च ह्यब्रुवन्मन्त्रिसत्तमाः॥ 34 ॥

dharmapatnīsutaḥ śāntaḥ puruṣaśca sulakṣaṇaḥ | ayaṃ nṛpāsanārhaśca hyabruvanmantrisattamāḥ

वसिष्ठोऽपि तथैवाह योग्योऽयं नृपतेः सुतः ।बालोऽपि धर्मवान् राजा नृपासनमिहार्हति॥ 35 ॥

vasiṣṭho'pi tathaivāha yogyo'yaṃ nṛpateḥ sutaḥ | bālo'pi dharmavān rājā nṛpāsanamihārhati

कृते मन्त्रे मन्त्रिवृद्धैर्युधाजिन्नाम पार्थिवः ।तत्राजगाम तरसा श्रुत्वा तूज्जयिनीपतिः॥ 36 ॥

kṛte mantre mantrivṛddhairyudhājinnāma pārthivaḥ | tatrājagāma tarasā śrutvā tūjjayinīpatiḥ

मृतं जामातरं श्रुत्वा लीलावत्याः पिता तदा ।तत्राजगाम त्वरितो दौहित्रप्रियकाम्यया॥ 37 ॥

mṛtaṃ jāmātaraṃ śrutvā līlāvatyāḥ pitā tadā | tatrājagāma tvarito dauhitrapriyakāmyayā

वीरसेनस्तथाऽऽयातः सुदर्शनहितेच्छया ।कलिङ्गाधिपतिश्चैव मनोरमापिता नृपः॥ 38 ॥

vīrasenastathā''yātaḥ sudarśanahitecchayā | kaliṅgādhipatiścaiva manoramāpitā nṛpaḥ

उभौ तौ सैन्यसंयुक्तौ नृपौ साध्वससंस्थितौ ।चक्रतुर्मन्त्रिमुख्यैस्तैर्मन्त्रं राज्यस्य कारणात्॥ 39 ॥

ubhau tau sainyasaṃyuktau nṛpau sādhvasasaṃsthitau | cakraturmantrimukhyaistairmantraṃ rājyasya kāraṇāt

युधाजित्तु तदाऽपृच्छज्ज्येष्ठः कः सुततोर्द्वयोः ।राज्यं प्राप्नोति ज्येष्ठो वै न कनीयान्कदाचन॥ 40 ॥

yudhājittu tadā'pṛcchajjyeṣṭhaḥ kaḥ sutatordvayoḥ | rājyaṃ prāpnoti jyeṣṭho vai na kanīyānkadācana

वीरसेनोऽपि तत्राह धर्मपत्नीसुतः किल ।राज्यार्हः स यथा राजन् शास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतम्॥ 41 ॥

vīraseno'pi tatrāha dharmapatnīsutaḥ kila | rājyārhaḥ sa yathā rājan śāstrajñebhyo mayā śrutam

युधाजित्पुनराहेदं ज्येष्ठोऽयं च यथा गुणैः ।राजलक्षणसंयुक्तो न तथायं सुदर्शनः॥ 42 ॥

yudhājitpunarāhedaṃ jyeṣṭho'yaṃ ca yathā guṇaiḥ | rājalakṣaṇasaṃyukto na tathāyaṃ sudarśanaḥ

विवादोऽत्र सुसम्पन्नो नृपयोस्तत्र लुब्धयोः ।कः सन्देहमपाकर्तुं क्षमः स्यादतिसङ्कटे॥ 43 ॥

vivādo'tra susampanno nṛpayostatra lubdhayoḥ | kaḥ sandehamapākartuṃ kṣamaḥ syādatisaṅkaṭe

युधाजिन्मन्त्रिणः प्राह यूयं स्वार्थपराः किल ।सुदर्शनं नृपं कृत्वा धनं भोक्तुं किलेच्छथ॥ 44 ॥

yudhājinmantriṇaḥ prāha yūyaṃ svārthaparāḥ kila | sudarśanaṃ nṛpaṃ kṛtvā dhanaṃ bhoktuṃ kilecchatha

युष्माकं तु विचारोऽयं मया ज्ञातस्तथेङ्गितैः ।शत्रुजित्सबलस्तस्मात्सम्मतो वो नृपासने॥ 45 ॥

yuṣmākaṃ tu vicāro'yaṃ mayā jñātastatheṅgitaiḥ | śatrujitsabalastasmātsammato vo nṛpāsane

मयि जीवति कः कुर्यात्कनीयांसं नृपं किल ।त्यक्त्वा ज्येष्ठं गुणार्हञ्च सेनया च समन्वितम्॥ 46 ॥

mayi jīvati kaḥ kuryātkanīyāṃsaṃ nṛpaṃ kila | tyaktvā jyeṣṭhaṃ guṇārhañca senayā ca samanvitam

नूनं युद्धं करिष्यामि तस्मिन्खड्गस्य मेदिनी ।धारया च द्विधा भूयाद्युष्माकं तत्र का कथा॥ 47 ॥

nūnaṃ yuddhaṃ kariṣyāmi tasminkhaḍgasya medinī | dhārayā ca dvidhā bhūyādyuṣmākaṃ tatra kā kathā

वीरसेनस्तु तच्छ्रुत्वा युधाजितमभाषत ।बालौ द्वौ सदृशप्रज्ञौ को भेदोऽत्र विचक्षण॥ 48 ॥

vīrasenastu tacchrutvā yudhājitamabhāṣata | bālau dvau sadṛśaprajñau ko bhedo'tra vicakṣaṇa

एवं विवदमानौ तौ संस्थितौ नृपती तदा ।प्रजाश्च ऋषयश्चैव बभूवुर्व्यग्रमानसाः॥ 49 ॥

evaṃ vivadamānau tau saṃsthitau nṛpatī tadā | prajāśca ṛṣayaścaiva babhūvurvyagramānasāḥ

समाजग्मुश्च सामन्ताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः ।विग्रहञ्चाभिकाङ्क्षन्तः परस्परमतन्द्रिताः॥ 50 ॥

samājagmuśca sāmantāḥ sasainyāḥ kleśatatparāḥ | vigrahañcābhikāṅkṣantaḥ parasparamatandritāḥ

निषादा ह्याययुस्तत्र शृङ्गवेरपुराश्रयाः ।राजद्रव्यमपाहर्तुं मृतं श्रुत्वा महीपतिम्॥ 51 ॥

niṣādā hyāyayustatra śṛṅgaverapurāśrayāḥ | rājadravyamapāhartuṃ mṛtaṃ śrutvā mahīpatim

पुत्रौ च बालकौ श्रुत्वा विग्रहं च परस्परम् ।चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि॥ 52 ॥

putrau ca bālakau śrutvā vigrahaṃ ca parasparam | caurāstatra samājagmurdeśadeśāntarādapi

सम्मर्दस्तत्र सञ्जातः कलहे समुपस्थिते ।युधाजिद्वीरसेनश्च युद्धकामौ बभूवतुः॥ 53 ॥

sammardastatra sañjātaḥ kalahe samupasthite | yudhājidvīrasenaśca yuddhakāmau babhūvatuḥ