Skandha 3, Adhyāya 15

व्यास उवाच ।संयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयोः ।क्रोधलोभवशयोः समं ततः सम्बभूव तुमुलस्तु विमर्दः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | saṃyuge ca sati tatra bhūpayorāhavāya samupāttaśastrayoḥ | krodhalobhavaśayoḥ samaṃ tataḥ sambabhūva tumulastu vimardaḥ

संस्थितः स समरे धृतचापः पार्थिवः पृथुलबाहुयुधाजित् ।संयुतः स्वबलवाहनादिकैराहवाय कृतनिश्चयो नृपः॥ 2 ॥

saṃsthitaḥ sa samare dhṛtacāpaḥ pārthivaḥ pṛthulabāhuyudhājit | saṃyutaḥ svabalavāhanādikairāhavāya kṛtaniścayo nṛpaḥ

वीरसेन इह सैन्यसंयुतः क्षात्रधर्ममनुसृत्य सङ्गरे ।पुत्रिकात्मजहिताय पार्थिवः संस्थितः सुरपतेः समतेजाः॥ 3 ॥

vīrasena iha sainyasaṃyutaḥ kṣātradharmamanusṛtya saṅgare | putrikātmajahitāya pārthivaḥ saṃsthitaḥ surapateḥ samatejāḥ

स बाणवृष्टिं विससर्ज पार्थिवो युधाजितं वीक्ष्य रणे स्थितञ्च ।गिरिं तडित्वानिव तोयवृष्टिभिः क्रोधान्वितः सत्यपराक्रमोऽसौ॥ 4 ॥

sa bāṇavṛṣṭiṃ visasarja pārthivo yudhājitaṃ vīkṣya raṇe sthitañca | giriṃ taḍitvāniva toyavṛṣṭibhiḥ krodhānvitaḥ satyaparākramo'sau

तं वीरसेनो विशिखैः शिलाशितैः समावृणोदाशुगमैरजिह्मगैः ।चिच्छेद बाणैश्च शिलीमुखानसौ तेनैव मुक्तानतिवेगपातिनः॥ 5 ॥

taṃ vīraseno viśikhaiḥ śilāśitaiḥ samāvṛṇodāśugamairajihmagaiḥ | ciccheda bāṇaiśca śilīmukhānasau tenaiva muktānativegapātinaḥ

गजरथतुरगाणां सम्बभूवातियुद्धं सुरनरमुनिसङ्घैर्वीक्षितञ्चातिघोरम् ।विततविहगवृन्दैरावृतं व्योम सद्यः पिशितमशितुकामैः कामगृध्रादिभिश्च॥ 6 ॥

gajarathaturagāṇāṃ sambabhūvātiyuddhaṃ suranaramunisaṅghairvīkṣitañcātighoram | vitatavihagavṛndairāvṛtaṃ vyoma sadyaḥ piśitamaśitukāmaiḥ kāmagṛdhrādibhiśca

तत्राद्भुता क्षतजसिन्धुरुवाह घोरा वृन्देभ्य एव गजवीरतुरङ्गमाणाम् ।त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव कामम्॥ 7 ॥

tatrādbhutā kṣatajasindhuruvāha ghorā vṛndebhya eva gajavīraturaṅgamāṇām | trāsāvahā nayanamārgagatā narāṇāṃ pāpātmanāṃ ravijamārgabhaveva kāmam

कीर्णानि भिन्नपुलिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभान्ति यथैव सिन्धौ ।तुम्बीफलानि विहितानि विहर्तुकामै- र्बालैर्यथा रविसुताप्रभवैश्च नूनम्॥ 8 ॥

kīrṇāni bhinnapuline naramastakāni keśāvṛtāni ca vibhānti yathaiva sindhau | tumbīphalāni vihitāni vihartukāmai- rbālairyathā ravisutāprabhavaiśca nūnam

वीरं मृतं भुवि गतं पतितं रथाद्वै गृध्रः पलार्थमुपरि भ्रमतीति मन्ये ।जीवोऽप्यसौ निजशरीरमवेक्ष्य कान्तं काङ्क्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुनः प्रवेष्टुम्॥ 9 ॥

vīraṃ mṛtaṃ bhuvi gataṃ patitaṃ rathādvai gṛdhraḥ palārthamupari bhramatīti manye | jīvo'pyasau nijaśarīramavekṣya kāntaṃ kāṅkṣatyaho'tivivaśo'pi punaḥ praveṣṭum

आजौ हतोऽपि नृवरः सुविमानरूढः स्वाङ्के स्थितां सुरवधूं प्रवदत्यभीष्टम् ।पश्याधुना मम शरीरमिदं पृथिव्यां बाणाहतं निपतितं करभोरु कान्तम्॥ 10 ॥

ājau hato'pi nṛvaraḥ suvimānarūḍhaḥ svāṅke sthitāṃ suravadhūṃ pravadatyabhīṣṭam | paśyādhunā mama śarīramidaṃ pṛthivyāṃ bāṇāhataṃ nipatitaṃ karabhoru kāntam

एको हतस्तु रिपुणैव गतोऽन्तरिक्षं देवाङ्गनां समधिगम्य युतो विमाने ।तावत्प्रिया हुतवहे सुसमर्प्य देहं जग्राह कान्तमबला सबला स्वकीया॥ 11 ॥

eko hatastu ripuṇaiva gato'ntarikṣaṃ devāṅganāṃ samadhigamya yuto vimāne | tāvatpriyā hutavahe susamarpya dehaṃ jagrāha kāntamabalā sabalā svakīyā

युद्धे मृतौ च सुभटौ दिवि सङ्गतौ ता- वन्योन्यशस्त्रनिहतौ सह सम्प्रयातौ ।तत्रैव जघ्नतुरलं परमाहितास्त्रा- वेकाप्सरोऽर्थविहतौ कलहाकुलौ च॥ 12 ॥

yuddhe mṛtau ca subhaṭau divi saṅgatau tā- vanyonyaśastranihatau saha samprayātau | tatraiva jaghnaturalaṃ paramāhitāstrā- vekāpsaro'rthavihatau kalahākulau ca

कश्चिद्युवा समधिगम्य सुराङ्गनां वै रूपाधिकां गुणवतीं किल भक्तियुक्तः ।स्वीयान् गुणान्प्रविततान्प्रवदंस्तदाऽसौ तां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः॥ 13 ॥

kaścidyuvā samadhigamya surāṅganāṃ vai rūpādhikāṃ guṇavatīṃ kila bhaktiyuktaḥ | svīyān guṇānpravitatānpravadaṃstadā'sau tāṃ premadāmanucakāra ca yogayuktaḥ

भौमं रजोऽतिविततं दिवि संस्थितञ्च रात्रिं चकार तरणिञ्च समावृणोद्यत् ।मग्नं तदेव रुधिराम्बुनिधावकस्मात् प्रादुर्बभूव रविरप्यतिकान्तियुक्तः॥ 14 ॥

bhaumaṃ rajo'tivitataṃ divi saṃsthitañca rātriṃ cakāra taraṇiñca samāvṛṇodyat | magnaṃ tadeva rudhirāmbunidhāvakasmāt prādurbabhūva ravirapyatikāntiyuktaḥ

कश्चिद्गतस्तु गगनं किल देवकन्यां सम्प्राप्य चारुवदनां किल भक्तियुक्ताम् ।नाङ्गीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्ययं मम वृथा ह्यनुकूलशब्दः॥ 15 ॥

kaścidgatastu gaganaṃ kila devakanyāṃ samprāpya cāruvadanāṃ kila bhaktiyuktām | nāṅgīcakāra caturo vratanāśabhīto yāsyatyayaṃ mama vṛthā hyanukūlaśabdaḥ

सङ्ग्रामे संवृते तत्र युधाजित्पृथिवीपतिः ।जघान वीरसेनं तं बाणैस्तीव्रैः सुदारुणैः॥ 16 ॥

saṅgrāme saṃvṛte tatra yudhājitpṛthivīpatiḥ | jaghāna vīrasenaṃ taṃ bāṇaistīvraiḥ sudāruṇaiḥ

निहतः स पपातोर्व्यां छिन्नमूर्धा महीपतिः ।प्रभग्नं तद्बलं सर्वं निर्गतं च चतुर्दिशम्॥ 17 ॥

nihataḥ sa papātorvyāṃ chinnamūrdhā mahīpatiḥ | prabhagnaṃ tadbalaṃ sarvaṃ nirgataṃ ca caturdiśam

मनोरमा हतं श्रुत्वा पितरं रणमूर्धनि ।भयत्रस्ताथ सञ्जाता पितुर्वैरमनुस्मरन्॥ 18 ॥

manoramā hataṃ śrutvā pitaraṃ raṇamūrdhani | bhayatrastātha sañjātā piturvairamanusmaran

हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्रं मम दुराशयः ।राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराभवत्॥ 19 ॥

haniṣyati yudhājidvai putraṃ mama durāśayaḥ | rājyalobhena pāpātmā seti cintāparābhavat

किं करोमि क्व गच्छामि पिता मे निहतो रणे ।भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽयं मम बालकः॥ 20 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi pitā me nihato raṇe | bhartā cāpi mṛto'dyaiva putro'yaṃ mama bālakaḥ

लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृतः ।किं न कुर्यात्तदाविष्टः पापं पार्थिवसत्तमः॥ 21 ॥

lobho'tīva ca pāpiṣṭhastena ko na vaśīkṛtaḥ | kiṃ na kuryāttadāviṣṭaḥ pāpaṃ pārthivasattamaḥ

पितरं मातरं भ्रातॄन्गुरून्स्वजनबान्धवान् ।हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा॥ 22 ॥

pitaraṃ mātaraṃ bhrātṝngurūnsvajanabāndhavān | hanti lobhasamāviṣṭo jano nātra vicāraṇā

अभक्ष्यभक्षणं लोभादगम्यागमनं तथा ।करोति किल तृष्णार्तो धर्मत्यागं तथा पुनः॥ 23 ॥

abhakṣyabhakṣaṇaṃ lobhādagamyāgamanaṃ tathā | karoti kila tṛṣṇārto dharmatyāgaṃ tathā punaḥ

न सहायोऽस्ति मे कश्चिन्नगरेऽत्र महाबलः ।यदाधारे स्थिता चाहं पालयामि सुतं शुभम्॥ 24 ॥

na sahāyo'sti me kaścinnagare'tra mahābalaḥ | yadādhāre sthitā cāhaṃ pālayāmi sutaṃ śubham

हते पुत्रे नृपेणाद्य किं करिष्याम्यहं पुनः ।न मे त्राताऽस्ति भुवने येन वै सुस्थिता ह्यहम्॥ 25 ॥

hate putre nṛpeṇādya kiṃ kariṣyāmyahaṃ punaḥ | na me trātā'sti bhuvane yena vai susthitā hyaham

सापि वैरयुता कामं सपत्नी सर्वदा भवेत् ।लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती॥ 26 ॥

sāpi vairayutā kāmaṃ sapatnī sarvadā bhavet | līlāvatī na me putre bhaviṣyati dayāvatī

युधाजिति समायाते न मे निःसरणं भवेत् ।ज्ञात्वा बालं सुतं सोऽद्य कारागारं नयिष्यति॥ 27 ॥

yudhājiti samāyāte na me niḥsaraṇaṃ bhavet | jñātvā bālaṃ sutaṃ so'dya kārāgāraṃ nayiṣyati

श्रूयते हि पुरेन्द्रेण मातुर्गर्भगतः शिशुः ।कृन्तितः सप्तधा पश्चात्कृतास्ते सप्त सप्तधा॥ 28 ॥

śrūyate hi purendreṇa māturgarbhagataḥ śiśuḥ | kṛntitaḥ saptadhā paścātkṛtāste sapta saptadhā

प्रविश्य चोदरं मातुः करे कृत्वाल्पकं पविम् ।एकोनपञ्चाशदपि तेऽभवन्मरुतो दिवि॥ 29 ॥

praviśya codaraṃ mātuḥ kare kṛtvālpakaṃ pavim | ekonapañcāśadapi te'bhavanmaruto divi

सपत्न्यै गरलं दत्तं सपत्न्या नृपभार्यया ।गर्भनाशार्थमुद्दिश्य पुरैतद्वै मया श्रुतम्॥ 30 ॥

sapatnyai garalaṃ dattaṃ sapatnyā nṛpabhāryayā | garbhanāśārthamuddiśya puraitadvai mayā śrutam

जातस्तु बालकः पश्चाद्देहे विषयुतः किल ।तेनासौ सगरो नाम विख्यातो भुवि मण्डले॥ 31 ॥

jātastu bālakaḥ paścāddehe viṣayutaḥ kila | tenāsau sagaro nāma vikhyāto bhuvi maṇḍale

जीवमानोऽथ भर्ता वै कैकेय्या नृपभार्यया ।रामः प्रव्राजितो ज्येष्ठो मृतो दशरथो नृपः॥ 32 ॥

jīvamāno'tha bhartā vai kaikeyyā nṛpabhāryayā | rāmaḥ pravrājito jyeṣṭho mṛto daśaratho nṛpaḥ

मन्त्रिणस्त्ववशाः कामं ये मे पुत्रं सुदर्शनम् ।राजानं कर्तुकामा वै युधाजिद्वशगाश्च ते॥ 33 ॥

mantriṇastvavaśāḥ kāmaṃ ye me putraṃ sudarśanam | rājānaṃ kartukāmā vai yudhājidvaśagāśca te

न मे भ्राता तथा शूरो यो मां बन्धात्प्रमोचयेत् ।महत्कष्टञ्च सम्प्राप्तं मया वै दैवयोगतः॥ 34 ॥

na me bhrātā tathā śūro yo māṃ bandhātpramocayet | mahatkaṣṭañca samprāptaṃ mayā vai daivayogataḥ

उद्यमः सर्वथा कार्यः सिद्धिर्दैवाद्धि जायते ।उपायं पुत्ररक्षार्थं करोम्यद्य त्वरान्विता॥ 35 ॥

udyamaḥ sarvathā kāryaḥ siddhirdaivāddhi jāyate | upāyaṃ putrarakṣārthaṃ karomyadya tvarānvitā

इति सञ्चिन्त्य सा बाला विदल्लं चातिमानिनम् ।निपुणं सर्वकार्येषु चिन्त्यं मन्त्रिवरोत्तमम्॥ 36 ॥

iti sañcintya sā bālā vidallaṃ cātimāninam | nipuṇaṃ sarvakāryeṣu cintyaṃ mantrivarottamam

समाहूय तमेकान्ते प्रोवाच बहुदुःखिता ।गृहीत्वा बालकं हस्ते रुदती दीनमानसा॥ 37 ॥

samāhūya tamekānte provāca bahuduḥkhitā | gṛhītvā bālakaṃ haste rudatī dīnamānasā

पिता मे निहतः सङ्ख्ये पुत्रोऽयं बालकस्तथा ।युधाजिद्बलवान् राजा किं विधेयं वदस्व मे॥ 38 ॥

pitā me nihataḥ saṅkhye putro'yaṃ bālakastathā | yudhājidbalavān rājā kiṃ vidheyaṃ vadasva me

तामुवाच विदल्लोऽसौ नात्र स्थातव्यमेव च ।गमिष्यामो वने कामं वाराणस्याः पुनः किल॥ 39 ॥

tāmuvāca vidallo'sau nātra sthātavyameva ca | gamiṣyāmo vane kāmaṃ vārāṇasyāḥ punaḥ kila

तत्र मे मातुलः श्रीमान्वर्तते बलवत्तरः ।सुबाहुरिति विख्यातो रक्षिता स भविष्यति॥ 40 ॥

tatra me mātulaḥ śrīmānvartate balavattaraḥ | subāhuriti vikhyāto rakṣitā sa bhaviṣyati

युधाजिद्दर्शनोत्कण्ठमनसा नगराद्बहिः ।निर्गत्य रथमारुह्य गन्तव्यं नात्र संशयः॥ 41 ॥

yudhājiddarśanotkaṇṭhamanasā nagarādbahiḥ | nirgatya rathamāruhya gantavyaṃ nātra saṃśayaḥ

इत्युक्ता तेन सा राज्ञी गत्वा लीलावतीं प्रति ।उवाच पितरं द्रष्टुं गच्छाम्यद्य सुलोचने॥ 42 ॥

ityuktā tena sā rājñī gatvā līlāvatīṃ prati | uvāca pitaraṃ draṣṭuṃ gacchāmyadya sulocane

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सैरन्ध्रीसंयुता तदा ।विदल्लेन च संयुक्ता निःसृता नगराद्बहिः॥ 43 ॥

ityuktvā rathamāruhya sairandhrīsaṃyutā tadā | vidallena ca saṃyuktā niḥsṛtā nagarādbahiḥ

त्रस्ता ह्यार्तातिकृपणा पितुः शोकसमाकुला ।दृष्ट्वा युधाजितं भूपं पितरं गतजीवितम्॥ 44 ॥

trastā hyārtātikṛpaṇā pituḥ śokasamākulā | dṛṣṭvā yudhājitaṃ bhūpaṃ pitaraṃ gatajīvitam

संस्कार्य च त्वरायुक्ता वेपमाना भयाकुला ।दिनद्वयेन सम्प्राप्ता राज्ञी भागीरथीतटम्॥ 45 ॥

saṃskārya ca tvarāyuktā vepamānā bhayākulā | dinadvayena samprāptā rājñī bhāgīrathītaṭam

निषादैलुण्ठिता तत्र गृहीतं सकलं वसु ।रथञ्चापि गृहीत्वा ते निर्गता दस्यवः शठाः॥ 46 ॥

niṣādailuṇṭhitā tatra gṛhītaṃ sakalaṃ vasu | rathañcāpi gṛhītvā te nirgatā dasyavaḥ śaṭhāḥ

रुदती सुतमादाय चारुवस्त्रा मनोरमा ।निर्ययौ जाह्नवीतीरे सैरन्ध्रीकरलम्बिता॥ 47 ॥

rudatī sutamādāya cāruvastrā manoramā | niryayau jāhnavītīre sairandhrīkaralambitā

आरुह्य च भयाच्छीघ्रमुडुपं सा भयाकुला ।तीर्त्वा भागीरथीं पुण्यां ययौ त्रिकूटपर्वतम्॥ 48 ॥

āruhya ca bhayācchīghramuḍupaṃ sā bhayākulā | tīrtvā bhāgīrathīṃ puṇyāṃ yayau trikūṭaparvatam

भारद्वाजाश्रमं प्राप्ता त्वरया च भयाकुला ।संवीक्ष्य तापसांस्तत्र सञ्जाता निर्भया तदा॥ 49 ॥

bhāradvājāśramaṃ prāptā tvarayā ca bhayākulā | saṃvīkṣya tāpasāṃstatra sañjātā nirbhayā tadā

मुनिना सा ततः पृष्टा काऽसि कस्य परिग्रहः ।कष्टेनात्र कथं प्राप्ता सत्यं ब्रूहि शुचिस्मिते॥ 50 ॥

muninā sā tataḥ pṛṣṭā kā'si kasya parigrahaḥ | kaṣṭenātra kathaṃ prāptā satyaṃ brūhi śucismite

देवी वा मानुषी वासि बालपुत्रा वने कथम् ।राज्यभ्रष्टेव वामोरु भासि त्वं कमलेक्षणे॥ 51 ॥

devī vā mānuṣī vāsi bālaputrā vane katham | rājyabhraṣṭeva vāmoru bhāsi tvaṃ kamalekṣaṇe

एवं सा मुनिना पृष्टा नोवाच वरवर्णिनी ।रुदती दुःखसन्तप्ता विदल्लं च समादिशत्॥ 52 ॥

evaṃ sā muninā pṛṣṭā novāca varavarṇinī | rudatī duḥkhasantaptā vidallaṃ ca samādiśat

विदल्लस्तमुवाचेदं ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः ।तस्य भार्या धर्मपत्नी नाम्ना चेयं मनोरमा॥ 53 ॥

vidallastamuvācedaṃ dhruvasandhirnṛpottamaḥ | tasya bhāryā dharmapatnī nāmnā ceyaṃ manoramā

सिंहेन निहतो राजा सूर्यवंशी महाबलः ।पुत्रोऽयं नृपतेस्तस्य नाम्ना चैव सुदर्शनः॥ 54 ॥

siṃhena nihato rājā sūryavaṃśī mahābalaḥ | putro'yaṃ nṛpatestasya nāmnā caiva sudarśanaḥ

अस्याः पितातिधर्मात्मा दौहित्रार्थं मृतो रणे ।युधाजिद्भयसन्त्रस्ता सम्प्राप्ता विजने वने॥ 55 ॥

asyāḥ pitātidharmātmā dauhitrārthaṃ mṛto raṇe | yudhājidbhayasantrastā samprāptā vijane vane

त्वामेव शरणं प्राप्ता बालपुत्रा नृपात्मजा ।त्राता भव महाभाग त्वमस्या मुनिसत्तम॥ 56 ॥

tvāmeva śaraṇaṃ prāptā bālaputrā nṛpātmajā | trātā bhava mahābhāga tvamasyā munisattama

आर्तस्य रक्षणे पुण्यं यज्ञाधिकमुदाहृतम् ।भयतस्तस्य दीनस्य विशेषफलदं स्मृतम्॥ 57 ॥

ārtasya rakṣaṇe puṇyaṃ yajñādhikamudāhṛtam | bhayatastasya dīnasya viśeṣaphaladaṃ smṛtam

ऋषिरुवाच ।निर्भया वस कल्याणि पुत्रं पालय सुव्रते ।न ते भयं विशालाक्षि कर्तव्यं शत्रुसम्भवम्॥ 58 ॥

ṛṣiruvāca | nirbhayā vasa kalyāṇi putraṃ pālaya suvrate | na te bhayaṃ viśālākṣi kartavyaṃ śatrusambhavam

पालयस्व सुतं कान्तं राजा तेऽयं भविष्यति ।नात्र दुःखं तथा शोकः कदाचित्सम्भविष्यति॥ 59 ॥

pālayasva sutaṃ kāntaṃ rājā te'yaṃ bhaviṣyati | nātra duḥkhaṃ tathā śokaḥ kadācitsambhaviṣyati

व्यास उवाच ।इत्युक्ता मुनिना राज्ञी स्वस्था सा सम्बभूव ह ।उटजे मुनिना दत्ते वीतशोका तदावसत्॥ 60 ॥

vyāsa uvāca | ityuktā muninā rājñī svasthā sā sambabhūva ha | uṭaje muninā datte vītaśokā tadāvasat

सैरन्ध्रीसहिता तत्र विदल्लेन च संयुता ।सुदर्शनं पालयाना न्यवसत्सा मनोरमा॥ 61 ॥

sairandhrīsahitā tatra vidallena ca saṃyutā | sudarśanaṃ pālayānā nyavasatsā manoramā