Skandha 3, Adhyāya 16

व्यास उवाच ।युधाजित्त्वथ सङ्ग्रामाद्गत्वाऽयोध्यां महाबलः ।मनोरमां च पप्रच्छ सुदर्शनजिघांसया॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | yudhājittvatha saṅgrāmādgatvā'yodhyāṃ mahābalaḥ | manoramāṃ ca papraccha sudarśanajighāṃsayā

सेवकान् प्रेषयामास क्व गतेति मुहुर्वदन् ।शुभे दिनेऽथ दौहित्रं स्थापयामास चासने॥ 2 ॥

sevakān preṣayāmāsa kva gateti muhurvadan | śubhe dine'tha dauhitraṃ sthāpayāmāsa cāsane

मन्त्रिभिश्च वसिष्ठेन मन्त्रैराथर्वणैः शुभैः ।अभिषिक्तश्च सम्पूर्णैः कलशैर्जलपूरितैः॥ 3 ॥

mantribhiśca vasiṣṭhena mantrairātharvaṇaiḥ śubhaiḥ | abhiṣiktaśca sampūrṇaiḥ kalaśairjalapūritaiḥ

भेरीशङ्खनिनादैश्च तूर्याणां चाथ निःस्वनैः ।उत्सवस्तु नगर्या वै सम्बभूव कुरूद्वह॥ 4 ॥

bherīśaṅkhaninādaiśca tūryāṇāṃ cātha niḥsvanaiḥ | utsavastu nagaryā vai sambabhūva kurūdvaha

विप्राणां वेदपाठैश्च बन्दिनां स्तुतिभिस्तथा ।अयोध्या मुदितेवासीज्जयशब्दैः सुमङ्गलैः॥ 5 ॥

viprāṇāṃ vedapāṭhaiśca bandināṃ stutibhistathā | ayodhyā muditevāsījjayaśabdaiḥ sumaṅgalaiḥ

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा स्तुतिवादित्रनिःस्वना ।नवे तस्मिन्महीपाले पूर्बभौ नूतनेव सा॥ 6 ॥

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā stutivāditraniḥsvanā | nave tasminmahīpāle pūrbabhau nūtaneva sā

केचित्साधुजना ये वै चक्रुः शोकं गृहे स्थिताः ।सुदर्शनं विचिन्त्याद्य क्व गतोऽसौ नृपात्मजः॥ 7 ॥

kecitsādhujanā ye vai cakruḥ śokaṃ gṛhe sthitāḥ | sudarśanaṃ vicintyādya kva gato'sau nṛpātmajaḥ

मनोरमातिसाध्वी सा क्व गता सुतसंयुता ।पिताऽस्या निहतः सङ्ख्ये राज्यलोभेन वैरिणा॥ 8 ॥

manoramātisādhvī sā kva gatā sutasaṃyutā | pitā'syā nihataḥ saṅkhye rājyalobhena vairiṇā

इत्येवं चिन्त्यमानास्ते साधवः समबुद्धयः ।अतिष्ठन्दुःखितास्तत्र शत्रुजिद्वशवर्तिनः॥ 9 ॥

ityevaṃ cintyamānāste sādhavaḥ samabuddhayaḥ | atiṣṭhanduḥkhitāstatra śatrujidvaśavartinaḥ

युधाजिदपि दौहित्रं स्थापयित्वा विधानतः ।राज्यञ्च मन्त्रिसात्कृत्वा चलितः स्वां पुरीं प्रति॥ 10 ॥

yudhājidapi dauhitraṃ sthāpayitvā vidhānataḥ | rājyañca mantrisātkṛtvā calitaḥ svāṃ purīṃ prati

श्रुत्वा सुदर्शनं तत्र मुनीनामाश्रमे स्थितम् ।हन्तुकामो जगामाशु चित्रकूटं स पर्वतम्॥ 11 ॥

śrutvā sudarśanaṃ tatra munīnāmāśrame sthitam | hantukāmo jagāmāśu citrakūṭaṃ sa parvatam

निषादाधिपतिं शूरं पुरस्कृत्य बलाभिधम् ।दुर्दर्शाख्यमगादाशु शृङ्गवेरपुराधिपम्॥ 12 ॥

niṣādādhipatiṃ śūraṃ puraskṛtya balābhidham | durdarśākhyamagādāśu śṛṅgaverapurādhipam

श्रुत्वा मनोरमा तत्र बभूवातिसुदुःखिता ।आगच्छन्तं बालपुत्रा भयार्ता सैन्यसंयुतम्॥ 13 ॥

śrutvā manoramā tatra babhūvātisuduḥkhitā | āgacchantaṃ bālaputrā bhayārtā sainyasaṃyutam

तमुवाचातिशोकार्ता मुनिं साश्रुविलोचना ।किं करोमि क्व गच्छामि युधाजित्समुपस्थितः॥ 14 ॥

tamuvācātiśokārtā muniṃ sāśruvilocanā | kiṃ karomi kva gacchāmi yudhājitsamupasthitaḥ

पिता मे निहतोऽनेन दौहित्रो भूपतिः कृतः ।सुतं मे हन्तुकामोऽत्र समायाति बलान्वितः॥ 15 ॥

pitā me nihato'nena dauhitro bhūpatiḥ kṛtaḥ | sutaṃ me hantukāmo'tra samāyāti balānvitaḥ

पुरा श्रुतं मया स्वामिन्पाण्डवा वै वने स्थिताः ।मुनीनामाश्रमे पुण्ये पाञ्चाल्या सहितास्तदा॥ 16 ॥

purā śrutaṃ mayā svāminpāṇḍavā vai vane sthitāḥ | munīnāmāśrame puṇye pāñcālyā sahitāstadā

गतास्ते मृगयां पार्था भ्रातरः पञ्च एव ते ।द्रौपदी संस्थिता तत्र मुनीनामाश्रमे शुभे॥ 17 ॥

gatāste mṛgayāṃ pārthā bhrātaraḥ pañca eva te | draupadī saṃsthitā tatra munīnāmāśrame śubhe

धौम्योऽत्रिर्गालवः पैलो जावालिर्गौतमो भृगुः ।च्यवनश्चात्रिगोत्रश्च कण्वश्चैव जतुः क्रतुः॥ 18 ॥

dhaumyo'trirgālavaḥ pailo jāvālirgautamo bhṛguḥ | cyavanaścātrigotraśca kaṇvaścaiva jatuḥ kratuḥ

वीतिहोत्रः सुमन्तुश्च यज्ञदत्तोऽथ वत्सलः ।राशासनः कहोडश्च यवक्रीर्यज्ञकृत्क्रतुः॥ 19 ॥

vītihotraḥ sumantuśca yajñadatto'tha vatsalaḥ | rāśāsanaḥ kahoḍaśca yavakrīryajñakṛtkratuḥ

एते चान्ये च मुनयो भारद्वाजादयः शुभाः ।वेदपाठयुताः सर्वे संस्थिताश्चाश्रमे स्थिताः॥ 20 ॥

ete cānye ca munayo bhāradvājādayaḥ śubhāḥ | vedapāṭhayutāḥ sarve saṃsthitāścāśrame sthitāḥ

दासीभिः सहिता तत्र याज्ञसेनी स्थिता मुने ।आश्रमे चारुसर्वाङ्गी निर्भया मुनिसंवृते॥ 21 ॥

dāsībhiḥ sahitā tatra yājñasenī sthitā mune | āśrame cārusarvāṅgī nirbhayā munisaṃvṛte

पार्था मृगानुगास्तावत्प्रयाताश्च वनाद्वनम् ।धनुर्बाणधरा वीराः पञ्च वै शत्रुतापनाः॥ 22 ॥

pārthā mṛgānugāstāvatprayātāśca vanādvanam | dhanurbāṇadharā vīrāḥ pañca vai śatrutāpanāḥ

तावत्सिन्धुपतिः श्रीमान्मार्गस्थो बलसंयुतः ।आगतश्चाश्रमाभ्याशे श्रुत्वा तु निगमन्ध्वनिम्॥ 23 ॥

tāvatsindhupatiḥ śrīmānmārgastho balasaṃyutaḥ | āgataścāśramābhyāśe śrutvā tu nigamandhvanim

श्रुत्वा वेदध्वनिं राजा मुनीनां भावितात्मनाम् ।उत्ततार रथात्तूर्णं दर्शनाकाङ्क्षया नृपः॥ 24 ॥

śrutvā vedadhvaniṃ rājā munīnāṃ bhāvitātmanām | uttatāra rathāttūrṇaṃ darśanākāṅkṣayā nṛpaḥ

यदा निरगमत्तत्र भृत्यद्वयसमन्वितः ।वेदपाठयुतान्वीक्ष्य मुनीनुद्यमसंस्थितः॥ 25 ॥

yadā niragamattatra bhṛtyadvayasamanvitaḥ | vedapāṭhayutānvīkṣya munīnudyamasaṃsthitaḥ

कृताञ्जलिपुटः स्वामिन्संस्थितोऽथ जयद्रथः ।आश्रमे मुनिभिर्जुष्टे भूपतिः संविवेश ह॥ 26 ॥

kṛtāñjalipuṭaḥ svāminsaṃsthito'tha jayadrathaḥ | āśrame munibhirjuṣṭe bhūpatiḥ saṃviveśa ha

तत्रोपविष्टं राजानं द्रष्टुकामाः स्त्रियस्तदा ।आययुर्मुनिभार्याश्च कोऽयमित्यब्रुवन्नृपम्॥ 27 ॥

tatropaviṣṭaṃ rājānaṃ draṣṭukāmāḥ striyastadā | āyayurmunibhāryāśca ko'yamityabruvannṛpam

तासां मध्ये वरारोहा याज्ञसेनी समागता ।जयद्रथेन दृष्टा सा रूपेण श्रीरिवापरा॥ 28 ॥

tāsāṃ madhye varārohā yājñasenī samāgatā | jayadrathena dṛṣṭā sā rūpeṇa śrīrivāparā

तां विलोक्यासितापाङ्गीं देवकन्यामिवापराम् ।पप्रच्छ नृपतिर्धौम्यं केयं श्यामा वरानना॥ 29 ॥

tāṃ vilokyāsitāpāṅgīṃ devakanyāmivāparām | papraccha nṛpatirdhaumyaṃ keyaṃ śyāmā varānanā

भार्या कस्य सुता कस्य नाम्ना का वरवर्णिनी ।रूपलावण्यसंयुक्ता शचीव वसुधाङ्गता॥ 30 ॥

bhāryā kasya sutā kasya nāmnā kā varavarṇinī | rūpalāvaṇyasaṃyuktā śacīva vasudhāṅgatā

बर्बूलवनमध्यस्था लवङ्गलतिका यथा ।राक्षसीवृन्दगा नूनं रम्भेवाभाति भामिनी॥ 31 ॥

barbūlavanamadhyasthā lavaṅgalatikā yathā | rākṣasīvṛndagā nūnaṃ rambhevābhāti bhāminī

सत्यं वद महाभाग कस्येयं वल्लभाबला ।राजपत्नीव चाभाति नैषा मुनिवधूर्द्विज॥ 32 ॥

satyaṃ vada mahābhāga kasyeyaṃ vallabhābalā | rājapatnīva cābhāti naiṣā munivadhūrdvija

धौम्य उवाच ।पाण्डवानां प्रिया भार्या द्रौपदी शुभलक्षणा ।पाञ्चाली सिन्धुराजेन्द्र वसत्यत्र वराश्रमे॥ 33 ॥

dhaumya uvāca | pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā draupadī śubhalakṣaṇā | pāñcālī sindhurājendra vasatyatra varāśrame

जयद्रथ उवाच ।क्व गताः पाण्डवाः पञ्च शूराः सम्प्रति विश्रुताः ।वसन्त्यत्र वने वीरा वीतशोका महाबलाः॥ 34 ॥

jayadratha uvāca | kva gatāḥ pāṇḍavāḥ pañca śūrāḥ samprati viśrutāḥ | vasantyatra vane vīrā vītaśokā mahābalāḥ

धौम्य उवाच ।मृगयार्थं गताः पञ्च पाण्डवा रथसंस्थिताः ।आगमिष्यन्ति मध्यान्हे मृगानादाय पार्थिवाः॥ 35 ॥

dhaumya uvāca | mṛgayārthaṃ gatāḥ pañca pāṇḍavā rathasaṃsthitāḥ | āgamiṣyanti madhyānhe mṛgānādāya pārthivāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य उदतिष्ठदसौ नृपः ।द्रौपदीसन्निधौ गत्वा प्रगम्येदमुवाच ह॥ 36 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya udatiṣṭhadasau nṛpaḥ | draupadīsannidhau gatvā pragamyedamuvāca ha

कुशलं ते वरारोहे क्व गताः पतयश्च ते ।एकादश गतान्यद्य वर्षाणि च वने किल॥ 37 ॥

kuśalaṃ te varārohe kva gatāḥ patayaśca te | ekādaśa gatānyadya varṣāṇi ca vane kila

द्रौपदी तु तदोवाच स्वस्ति तेऽस्तु नृपात्मज ।विश्रमस्वाश्रमाभ्याशे क्षणादायान्ति पाण्डवाः॥ 38 ॥

draupadī tu tadovāca svasti te'stu nṛpātmaja | viśramasvāśramābhyāśe kṣaṇādāyānti pāṇḍavāḥ

एवं ब्रुवन्त्यां तस्यां तु लोभाविष्टः स भूपतिः ।जहार द्रौपदीं वीरोऽनादृत्य मुनिसत्तमान्॥ 39 ॥

evaṃ bruvantyāṃ tasyāṃ tu lobhāviṣṭaḥ sa bhūpatiḥ | jahāra draupadīṃ vīro'nādṛtya munisattamān

कस्यचिन्नैव विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ।कुर्वन्दुःखमवाप्नोति दृष्टान्तस्त्वत्र वै बलिः॥ 40 ॥

kasyacinnaiva viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ | kurvanduḥkhamavāpnoti dṛṣṭāntastvatra vai baliḥ

वैरोचनसुतः श्रीमान्धर्मिष्ठः सत्यसङ्गरः ।यज्ञकर्ता च दाता च शरण्यः साधुसम्मतः॥ 41 ॥

vairocanasutaḥ śrīmāndharmiṣṭhaḥ satyasaṅgaraḥ | yajñakartā ca dātā ca śaraṇyaḥ sādhusammataḥ

नाधर्मे निरतः क्वापि प्रल्हादस्य च पौत्रकः ।एकोनशतयज्ञान्वै स चकार सदक्षिणान्॥ 42 ॥

nādharme nirataḥ kvāpi pralhādasya ca pautrakaḥ | ekonaśatayajñānvai sa cakāra sadakṣiṇān

सत्त्वमूर्त्तिः सदा विष्णुः सेव्यः स योगिनामपि ।निर्विकारोऽपि भगवान्देवकार्यार्थसिद्धये॥ 43 ॥

sattvamūrttiḥ sadā viṣṇuḥ sevyaḥ sa yogināmapi | nirvikāro'pi bhagavāndevakāryārthasiddhaye

कश्यपाच्च समुद्भूतो विष्णुः कपटवामनः ।राज्यं छलेन हृतवान्महीं चैव ससागराम्॥ 44 ॥

kaśyapācca samudbhūto viṣṇuḥ kapaṭavāmanaḥ | rājyaṃ chalena hṛtavānmahīṃ caiva sasāgarām

सोऽभवत्सत्यवाग्राजा बलिर्वैरोचनिस्तदा ।कपटं कृतवान्विष्णुरिन्द्रार्थे तु मया श्रुतम्॥ 45 ॥

so'bhavatsatyavāgrājā balirvairocanistadā | kapaṭaṃ kṛtavānviṣṇurindrārthe tu mayā śrutam

अन्यः किं न करोत्येवं कृतं वै सत्त्वमूर्तिना ।वामनं रूपमास्थाय यज्ञपातं चिकीर्षता॥ 46 ॥

anyaḥ kiṃ na karotyevaṃ kṛtaṃ vai sattvamūrtinā | vāmanaṃ rūpamāsthāya yajñapātaṃ cikīrṣatā

न च विश्वसितव्यं वै कदाचित्केनचित्तथा ।लोभश्चेतसि चेत्स्वामिन्कीदृक्पापकृतं भयम्॥ 47 ॥

na ca viśvasitavyaṃ vai kadācitkenacittathā | lobhaścetasi cetsvāminkīdṛkpāpakṛtaṃ bhayam

लोभाहताः प्रकुर्वन्ति पापानि प्राणिनः किल ।परलोकाद्भयं नास्ति कस्यचित्कर्हिचिन्मुने॥ 48 ॥

lobhāhatāḥ prakurvanti pāpāni prāṇinaḥ kila | paralokādbhayaṃ nāsti kasyacitkarhicinmune

मनसा कर्मणा वाचा परस्वादानहेतुतः ।प्रपतन्ति नराः सम्यग्लोभोपहतचेतसः॥ 49 ॥

manasā karmaṇā vācā parasvādānahetutaḥ | prapatanti narāḥ samyaglobhopahatacetasaḥ

देवानाराध्य सततं वाञ्छन्ति च धनं नराः ।न देवास्तत्करे कृत्वा समर्था दातुमञ्जसा॥ 50 ॥

devānārādhya satataṃ vāñchanti ca dhanaṃ narāḥ | na devāstatkare kṛtvā samarthā dātumañjasā

अन्यस्यानीयते वित्तं प्रयच्छन्ति मनीषितम् ।वाणिज्येनाथ दानेन चौर्येणापि बलेन वा॥ 51 ॥

anyasyānīyate vittaṃ prayacchanti manīṣitam | vāṇijyenātha dānena cauryeṇāpi balena vā

विक्रयार्थं गृहीत्वा च धान्यवस्त्रादिकं बहु ।देवानर्चयते वैश्यो महर्द्धिर्मे भवेदिति॥ 52 ॥

vikrayārthaṃ gṛhītvā ca dhānyavastrādikaṃ bahu | devānarcayate vaiśyo maharddhirme bhavediti

नात्र किं परवित्तेच्छा वाणिज्येन परन्तप ।ग्रहणकाले तु सम्प्राप्ते महर्घञ्चापि काङ्क्षति॥ 53 ॥

nātra kiṃ paravittecchā vāṇijyena parantapa | grahaṇakāle tu samprāpte maharghañcāpi kāṅkṣati

एवं हि प्राणिनः सर्वे परस्वादानतत्पराः ।वर्तन्ते सततं ब्रह्मन् विश्वासः कीदृशः पुनः॥ 54 ॥

evaṃ hi prāṇinaḥ sarve parasvādānatatparāḥ | vartante satataṃ brahman viśvāsaḥ kīdṛśaḥ punaḥ

वृथा तीर्थं वृथा दानं वृथाऽध्ययनमेव च ।लोभमोहावृतानां वै कृतं तदकृतं भवेत्॥ 55 ॥

vṛthā tīrthaṃ vṛthā dānaṃ vṛthā'dhyayanameva ca | lobhamohāvṛtānāṃ vai kṛtaṃ tadakṛtaṃ bhavet

तस्मादेनं महाभाग विसर्जय गृहं प्रति ।सपुत्राऽहं वसिष्यामि जानकीवद्द्विजोत्तम॥ 56 ॥

tasmādenaṃ mahābhāga visarjaya gṛhaṃ prati | saputrā'haṃ vasiṣyāmi jānakīvaddvijottama

इत्युक्तोऽसौ मुनिस्तावद्गत्वा युधाजितं नृपम् ।उवाच वचनं राज्ञे भारद्वाजः प्रतापवान्॥ 57 ॥

ityukto'sau munistāvadgatvā yudhājitaṃ nṛpam | uvāca vacanaṃ rājñe bhāradvājaḥ pratāpavān

गच्छ राजन् यथाकामं स्वपुरं नृपसत्तम ।नेयं मनोरमाभ्येति बालपुत्रा सुदुःखिता॥ 58 ॥

gaccha rājan yathākāmaṃ svapuraṃ nṛpasattama | neyaṃ manoramābhyeti bālaputrā suduḥkhitā

युधाजिदुवाच ।मुने मुञ्च हठं सौम्य विसर्जय मनोरमाम् ।न च यास्याम्यहं मुक्त्वा नेष्याम्यद्य बलात्पुनः॥ 59 ॥

yudhājiduvāca | mune muñca haṭhaṃ saumya visarjaya manoramām | na ca yāsyāmyahaṃ muktvā neṣyāmyadya balātpunaḥ

ऋषिरुवाच ।नयस्व यदि शक्तिस्ते बलेनाद्य ममाश्रमात् ।विश्वामित्रो यथा धेनुं वसिष्ठस्य मुनेः पुरा॥ 60 ॥

ṛṣiruvāca | nayasva yadi śaktiste balenādya mamāśramāt | viśvāmitro yathā dhenuṃ vasiṣṭhasya muneḥ purā