Skandha 3, Adhyāya 17

व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तत्रावनीपतिः ।मन्त्रिवृद्धं समाहूय पप्रच्छ तमतन्द्रितः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityākarṇya vacastasya munestatrāvanīpatiḥ | mantrivṛddhaṃ samāhūya papraccha tamatandritaḥ

किं कर्तव्यं सुबुद्धेऽत्र मयाऽद्य वद सुव्रत ।बलान्नयामि तां कामं सपुत्राञ्च सुभाषिणीम्॥ 2 ॥

kiṃ kartavyaṃ subuddhe'tra mayā'dya vada suvrata | balānnayāmi tāṃ kāmaṃ saputrāñca subhāṣiṇīm

रिपुरल्पोऽपि नोपेक्ष्यः सर्वथा शुभमिच्छता ।राजयक्ष्मेव संवृद्धो मृत्यवे परिकल्पयेत्॥ 3 ॥

ripuralpo'pi nopekṣyaḥ sarvathā śubhamicchatā | rājayakṣmeva saṃvṛddho mṛtyave parikalpayet

नात्र सैन्यं न योद्धास्ति यो मामत्र निवारयेत् ।गृहीत्वा हन्मि तं तत्र दौहित्रस्य रिपुं किल॥ 4 ॥

nātra sainyaṃ na yoddhāsti yo māmatra nivārayet | gṛhītvā hanmi taṃ tatra dauhitrasya ripuṃ kila

निष्कण्टकं भवेद्राज्यं यताम्यद्य बलादहम् ।हते सुदर्शने नूनं निर्भयोऽसौ भवेदिति॥ 5 ॥

niṣkaṇṭakaṃ bhavedrājyaṃ yatāmyadya balādaham | hate sudarśane nūnaṃ nirbhayo'sau bhavediti

प्रधान उवाच ।साहसं न हि कर्तव्यं श्रुतं राजन् मुनेर्वचः ।विश्वामित्रस्य दृष्टान्तः कथितस्तेन मारिष॥ 6 ॥

pradhāna uvāca | sāhasaṃ na hi kartavyaṃ śrutaṃ rājan munervacaḥ | viśvāmitrasya dṛṣṭāntaḥ kathitastena māriṣa

पुरा गाधिसुतः श्रीमान्विश्वामित्रोऽतिविश्रुतः ।विचरन्स नृपश्रेष्ठो वसिष्ठाश्रममभ्यगात्॥ 7 ॥

purā gādhisutaḥ śrīmānviśvāmitro'tiviśrutaḥ | vicaransa nṛpaśreṣṭho vasiṣṭhāśramamabhyagāt

नमस्कृत्य च तं राजा विश्वामित्रः प्रतापवान् ।उपविष्टो नृपश्रेष्ठो मुनिना दत्तविष्टरः॥ 8 ॥

namaskṛtya ca taṃ rājā viśvāmitraḥ pratāpavān | upaviṣṭo nṛpaśreṣṭho muninā dattaviṣṭaraḥ

निमन्त्रितो वसिष्ठेन भोजनाय महात्मना ।ससैन्यश्च स्थितो राजा गाधिपुत्रो महायशाः॥ 9 ॥

nimantrito vasiṣṭhena bhojanāya mahātmanā | sasainyaśca sthito rājā gādhiputro mahāyaśāḥ

नन्दिन्याऽऽसादितं सर्वं भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् ।भुक्त्वा राजा ससैन्यश्च वाञ्छितं तत्र भोजनम्॥ 10 ॥

nandinyā''sāditaṃ sarvaṃ bhakṣyabhojyādikaṃ ca yat | bhuktvā rājā sasainyaśca vāñchitaṃ tatra bhojanam

प्रतापं तञ्च नन्दिन्याः परिज्ञाय स पार्थिवः ।ययाचे नन्दिनीं राजा वसिष्ठं मुनिसत्तमम्॥ 11 ॥

pratāpaṃ tañca nandinyāḥ parijñāya sa pārthivaḥ | yayāce nandinīṃ rājā vasiṣṭhaṃ munisattamam

विश्वामित्र उवाच ।मुने धेनुसहस्रं ते घटोध्नीनां ददाम्यहम् ।नन्दिनीं देहि मे धेनुं प्रार्थयामि परन्तप॥ 12 ॥

viśvāmitra uvāca | mune dhenusahasraṃ te ghaṭodhnīnāṃ dadāmyaham | nandinīṃ dehi me dhenuṃ prārthayāmi parantapa

वसिष्ठ उवाच ।होमधेनुरियं राजन्न ददामि कथञ्चन ।सहस्रञ्चापि धेनूनां तवेदं तव तिष्ठतु॥ 13 ॥

vasiṣṭha uvāca | homadhenuriyaṃ rājanna dadāmi kathañcana | sahasrañcāpi dhenūnāṃ tavedaṃ tava tiṣṭhatu

विश्वामित्र उवाच ।अयुतं वाथ लक्ष्यं वा ददामि मनसेप्सितम् ।द्देहि मे नन्दिनीं साधो ग्रहीष्यामि बलादथ॥ 14 ॥

viśvāmitra uvāca | ayutaṃ vātha lakṣyaṃ vā dadāmi manasepsitam | ddehi me nandinīṃ sādho grahīṣyāmi balādatha

वसिष्ठ उवाच ।कामं गृहाण नृपते बलादद्य यथारुचि ।नाहं ददामि ते राजन्स्वेच्छया नन्दिनीं गृहात्॥ 15 ॥

vasiṣṭha uvāca | kāmaṃ gṛhāṇa nṛpate balādadya yathāruci | nāhaṃ dadāmi te rājansvecchayā nandinīṃ gṛhāt

तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भृत्यानादिदेश महाबलान् ।नयघ्वं नन्दिनीं धेनुं बलदर्पसुसंस्थिताः॥ 16 ॥

tacchrutvā nṛpatirbhṛtyānādideśa mahābalān | nayaghvaṃ nandinīṃ dhenuṃ baladarpasusaṃsthitāḥ

ते भृत्या जगृहुस्तां तु हठादाक्रम्य यन्त्रिताम् ।वेपमाना मुनिं प्राह सुरभिः साश्रुलोचना॥ 17 ॥

te bhṛtyā jagṛhustāṃ tu haṭhādākramya yantritām | vepamānā muniṃ prāha surabhiḥ sāśrulocanā

मुने त्यजसि मां कस्मात्कर्षयन्ति सुयन्त्रिताम् ।मुनिस्तां प्रत्युवाचेदं त्यजे नाहं सुदुग्धदे॥ 18 ॥

mune tyajasi māṃ kasmātkarṣayanti suyantritām | munistāṃ pratyuvācedaṃ tyaje nāhaṃ sudugdhade

बलान्नयति राजाऽसौ पूजितोऽद्य मया शुभे ।किं करोमि न चेच्छामि त्यक्तुं त्वां मनसा किल॥ 19 ॥

balānnayati rājā'sau pūjito'dya mayā śubhe | kiṃ karomi na cecchāmi tyaktuṃ tvāṃ manasā kila

इत्युक्ता मुनिना धेनुः क्रोधयुक्ता बभूव ह ।हम्भारवं चकाराशु क्रूरशब्दं सुदारुणम्॥ 20 ॥

ityuktā muninā dhenuḥ krodhayuktā babhūva ha | hambhāravaṃ cakārāśu krūraśabdaṃ sudāruṇam

उद्गतास्तत्र देहात्तु दैत्या घोरतरास्तदा ।सायुधास्तिष्ठ तिष्ठेति ब्रुवन्तः कवचावृताः॥ 21 ॥

udgatāstatra dehāttu daityā ghoratarāstadā | sāyudhāstiṣṭha tiṣṭheti bruvantaḥ kavacāvṛtāḥ

सैन्यं सर्वं हतं तैस्तु नन्दिनी प्रतिमोचिता ।एकाकी निर्गतो राजा विश्वामित्रोऽतिदुःखितः॥ 22 ॥

sainyaṃ sarvaṃ hataṃ taistu nandinī pratimocitā | ekākī nirgato rājā viśvāmitro'tiduḥkhitaḥ

हन्त पापोऽतिदीनात्मा निन्दन् क्षात्रबलं महत् ।ब्राह्मं बलं दुराराध्यं मत्वा तपसि संस्थितः॥ 23 ॥

hanta pāpo'tidīnātmā nindan kṣātrabalaṃ mahat | brāhmaṃ balaṃ durārādhyaṃ matvā tapasi saṃsthitaḥ

तप्त्वा बहूनि वर्षाणि तपो घोरं महावने ।ऋषित्वं प्राप गाधेयस्त्यक्त्वा क्षात्रं विधिं पुनः॥ 24 ॥

taptvā bahūni varṣāṇi tapo ghoraṃ mahāvane | ṛṣitvaṃ prāpa gādheyastyaktvā kṣātraṃ vidhiṃ punaḥ

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मा कृथा वैरमद्भुतम् ।कुलनाशकरं नूनं तापसैः सह संयुगम्॥ 25 ॥

tasmāttvamapi rājendra mā kṛthā vairamadbhutam | kulanāśakaraṃ nūnaṃ tāpasaiḥ saha saṃyugam

मुनिवर्यं व्रजाद्य त्वं समाश्वास्य तपोनिधिम् ।सुदर्शनोऽपि राजेन्द्र तिष्ठत्वत्र यथासुखम्॥ 26 ॥

munivaryaṃ vrajādya tvaṃ samāśvāsya taponidhim | sudarśano'pi rājendra tiṣṭhatvatra yathāsukham

बालोऽयं निर्धनः किं ते करिष्यति नृपाहितम् ।वृथा ते वैरभावोऽयमनाथे दुर्बले शिशौ॥ 27 ॥

bālo'yaṃ nirdhanaḥ kiṃ te kariṣyati nṛpāhitam | vṛthā te vairabhāvo'yamanāthe durbale śiśau

दया सर्वत्र कर्तव्या दैवाधीनमिदं जगत् ।ईर्ष्यया किं नृपश्रेष्ठ यद्भाव्यं तद्भविष्यति॥ 28 ॥

dayā sarvatra kartavyā daivādhīnamidaṃ jagat | īrṣyayā kiṃ nṛpaśreṣṭha yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

वज्रं तृणायते राजन् दैवयोगान्न संशयः ।तृणं वज्रायते क्वापि समये दैवयोगतः॥ 29 ॥

vajraṃ tṛṇāyate rājan daivayogānna saṃśayaḥ | tṛṇaṃ vajrāyate kvāpi samaye daivayogataḥ

शशको हन्ति शार्दूलं मशको वै तथा गजम् ।साहसं मुञ्च मेधाविन् कुरु मे वचनं हितम्॥ 30 ॥

śaśako hanti śārdūlaṃ maśako vai tathā gajam | sāhasaṃ muñca medhāvin kuru me vacanaṃ hitam

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य युधाजिन्नृपसत्तमः ।प्रणम्य तं मुनिं मूर्घ्ना जगाम स्वपुरं नृपः॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya yudhājinnṛpasattamaḥ | praṇamya taṃ muniṃ mūrghnā jagāma svapuraṃ nṛpaḥ

मनोरमाऽपि स्वस्थाऽभूदाश्रमे तत्र संस्थिता ।पालयामास पुत्रं तं सुदर्शनमृतव्रतम्॥ 32 ॥

manoramā'pi svasthā'bhūdāśrame tatra saṃsthitā | pālayāmāsa putraṃ taṃ sudarśanamṛtavratam

दिने दिने कुमारोऽसौ जगामोपचयं ततः ।मुनिबालगतः क्रीडन्निर्भयः सर्वतः शुभः॥ 33 ॥

dine dine kumāro'sau jagāmopacayaṃ tataḥ | munibālagataḥ krīḍannirbhayaḥ sarvataḥ śubhaḥ

एकस्मिन्समये तत्र विदल्लं समुपागतम् ।क्लीबेति मुनिपुत्रस्तमामन्त्रयत्तदन्तिके॥ 34 ॥

ekasminsamaye tatra vidallaṃ samupāgatam | klībeti muniputrastamāmantrayattadantike

सुदर्शनस्तु तच्छ्रुत्वा दधारैकाक्षरं स्फुटम् ।अनुस्वारयुतं तच्च प्रोवाचापि पुनः पुनः॥ 35 ॥

sudarśanastu tacchrutvā dadhāraikākṣaraṃ sphuṭam | anusvārayutaṃ tacca provācāpi punaḥ punaḥ

बीजं वै कामराजाख्यं गृहीतं मनसा तदा ।जजाप बालकोऽत्यर्थं धृत्वा चेतसि सादरम्॥ 36 ॥

bījaṃ vai kāmarājākhyaṃ gṛhītaṃ manasā tadā | jajāpa bālako'tyarthaṃ dhṛtvā cetasi sādaram

भावियोगान्महाराज कामराजाख्यमद्भुतम् ।स्वभावेनैव तेनेत्थं गृहीतं बालकेन वै॥ 37 ॥

bhāviyogānmahārāja kāmarājākhyamadbhutam | svabhāvenaiva tenetthaṃ gṛhītaṃ bālakena vai

तदाऽसौ पञ्चमे वर्षे प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् ।ऋषिच्छन्दोविहीनञ्च ध्यानन्यासविवर्जितम्॥ 38 ॥

tadā'sau pañcame varṣe prāpya mantramanuttamam | ṛṣicchandovihīnañca dhyānanyāsavivarjitam

प्रजपन्मनसा नित्यं क्रीडत्यपि स्वपित्यपि ।विसस्मार न तं मन्त्रं ज्ञात्वा सारमिति स्वयम्॥ 39 ॥

prajapanmanasā nityaṃ krīḍatyapi svapityapi | visasmāra na taṃ mantraṃ jñātvā sāramiti svayam

वर्षे चैकादशे प्राप्ते कुमारोऽसौ नृपात्मजः ।मुनिना चोपनीतोऽथ वेदमध्यापितस्तथा॥ 40 ॥

varṣe caikādaśe prāpte kumāro'sau nṛpātmajaḥ | muninā copanīto'tha vedamadhyāpitastathā

धनुर्वेदं तथा साङ्गं नीतिशास्त्रं विधानतः ।अभ्यस्ताः सकला विद्यास्तेन मन्त्रबलादिना॥ 41 ॥

dhanurvedaṃ tathā sāṅgaṃ nītiśāstraṃ vidhānataḥ | abhyastāḥ sakalā vidyāstena mantrabalādinā

कदाचित्सोऽपि प्रत्यक्षं देवीरूपं ददर्श ह ।रक्ताम्बरं रक्तवर्णं रक्तसर्वाङ्गभूषणम्॥ 42 ॥

kadācitso'pi pratyakṣaṃ devīrūpaṃ dadarśa ha | raktāmbaraṃ raktavarṇaṃ raktasarvāṅgabhūṣaṇam

गरुडे वाहने संस्थां वैष्णवीं शक्तिमद्भुताम् ।दृष्ट्वा प्रसन्नवदनः स बभूव नृपात्मजः॥ 43 ॥

garuḍe vāhane saṃsthāṃ vaiṣṇavīṃ śaktimadbhutām | dṛṣṭvā prasannavadanaḥ sa babhūva nṛpātmajaḥ

वने तस्मिंस्थितः सोऽथ सर्वविद्यार्थतत्त्ववित् ।मातरं सेवमानस्तु विजहार नदीतटे॥ 44 ॥

vane tasmiṃsthitaḥ so'tha sarvavidyārthatattvavit | mātaraṃ sevamānastu vijahāra nadītaṭe

शरासनञ्च सम्प्राप्तं विशिखाश्च शिलाशिताः ।तूणीरकवचं तस्मै दत्तं चाम्बिकया वने॥ 45 ॥

śarāsanañca samprāptaṃ viśikhāśca śilāśitāḥ | tūṇīrakavacaṃ tasmai dattaṃ cāmbikayā vane

एतस्मिन्समये पुत्री काशिराजस्य सुप्रिया ।नाम्ना शशिकला दिव्या सर्वलक्षणसंयुता॥ 46 ॥

etasminsamaye putrī kāśirājasya supriyā | nāmnā śaśikalā divyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

शुश्राव नृपपुत्रं तं वनस्थञ्च सुदर्शनम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं शूरं काममिवापरम्॥ 47 ॥

śuśrāva nṛpaputraṃ taṃ vanasthañca sudarśanam | sarvalakṣaṇasampannaṃ śūraṃ kāmamivāparam

बन्दीजनमुखाच्छ्रुत्वा राजपुत्रं सुसङ्गतम् ।चकमे मनसा तं वै वरं वरयितुं धिया॥ 48 ॥

bandījanamukhācchrutvā rājaputraṃ susaṅgatam | cakame manasā taṃ vai varaṃ varayituṃ dhiyā

स्वप्ने तस्याः समागम्य जगदम्बा निशान्तरे ।उवाच वचनं चेदं समाश्वास्य सुसंस्थिता॥ 49 ॥

svapne tasyāḥ samāgamya jagadambā niśāntare | uvāca vacanaṃ cedaṃ samāśvāsya susaṃsthitā

वरं वरय सुश्रोणि मम भक्तः सुदर्शनः ।सर्वकामप्रदस्तेऽस्तु वचनान्मम भामिनि॥ 50 ॥

varaṃ varaya suśroṇi mama bhaktaḥ sudarśanaḥ | sarvakāmapradaste'stu vacanānmama bhāmini

एवं शशिकला दृष्टा स्वप्ने रूपं मनोहरम् ।अम्बाया वचनं स्मृत्वा जहर्ष भृशभामिनी॥ 51 ॥

evaṃ śaśikalā dṛṣṭā svapne rūpaṃ manoharam | ambāyā vacanaṃ smṛtvā jaharṣa bhṛśabhāminī

उत्थिता सा मुदा युक्ता पृष्टा मात्रा पुनः पुनः ।प्रमोदे कारणं बाला नोवाचातित्रपान्विता॥ 52 ॥

utthitā sā mudā yuktā pṛṣṭā mātrā punaḥ punaḥ | pramode kāraṇaṃ bālā novācātitrapānvitā

जहास मुदमापन्ना स्मृत्वा स्वप्नं मुहुर्मुहुः ।सखीं प्राह तदान्यां वै स्वप्नवृत्तं सविस्तरम्॥ 53 ॥

jahāsa mudamāpannā smṛtvā svapnaṃ muhurmuhuḥ | sakhīṃ prāha tadānyāṃ vai svapnavṛttaṃ savistaram

कदाचित्सा विहारार्थमवापोपवनं शुभम् ।सखीयुक्ता विशालाक्षी चम्पकैरुपशोभितम्॥ 54 ॥

kadācitsā vihārārthamavāpopavanaṃ śubham | sakhīyuktā viśālākṣī campakairupaśobhitam

पुष्पाणि चिन्वती बाला चम्पकाधःस्थिताबला ।अपश्यद्ब्राह्मणं मार्गे आगच्छन्तं त्वरान्वितम्॥ 55 ॥

puṣpāṇi cinvatī bālā campakādhaḥsthitābalā | apaśyadbrāhmaṇaṃ mārge āgacchantaṃ tvarānvitam

तं प्रणम्य द्विजं श्यामा बभाषे मधुरं वचः ।कुतो देशान्महाभाग कृतमागमनं त्वया॥ 56 ॥

taṃ praṇamya dvijaṃ śyāmā babhāṣe madhuraṃ vacaḥ | kuto deśānmahābhāga kṛtamāgamanaṃ tvayā

द्विज उवाच ।भारद्वाजाश्रमाद्बाले नूनमागमनं मम ।जातं वै कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदस्व मे॥ 57 ॥

dvija uvāca | bhāradvājāśramādbāle nūnamāgamanaṃ mama | jātaṃ vai kāryayogena kiṃ pṛcchasi vadasva me

शशिकलोवाच ।तत्राश्रमे महाभाग वर्णनीयं किमस्ति वै ।लोकातिगं विशेषेण प्रेक्षणीयतमं किल॥ 58 ॥

śaśikalovāca | tatrāśrame mahābhāga varṇanīyaṃ kimasti vai | lokātigaṃ viśeṣeṇa prekṣaṇīyatamaṃ kila

ब्राह्मण उवाच ।ध्रुवसन्धिसुतः श्रीमानास्ते सुदर्शनो नृपः ।यथार्थनामा सुश्रोणि वर्तते पुरुषोत्तमः॥ 59 ॥

brāhmaṇa uvāca | dhruvasandhisutaḥ śrīmānāste sudarśano nṛpaḥ | yathārthanāmā suśroṇi vartate puruṣottamaḥ

तस्य लोचनमत्यन्तं निष्फलं प्रतिभाति मे ।येन दृष्टो न वामोरु कुमारस्तु सुदर्शनः॥ 60 ॥

tasya locanamatyantaṃ niṣphalaṃ pratibhāti me | yena dṛṣṭo na vāmoru kumārastu sudarśanaḥ

एकत्र निहिता धात्रा गुणाः सर्वे सिसृक्षुणा ।गुणानामाकरं द्रष्टुं मन्ये तेनैव कौतुकात्॥ 61 ॥

ekatra nihitā dhātrā guṇāḥ sarve sisṛkṣuṇā | guṇānāmākaraṃ draṣṭuṃ manye tenaiva kautukāt

तव योग्यः कुमारोऽसौ भर्ता भवितुमर्हति ।योगोऽयं विहितोऽप्यासीन्मणिकाञ्चनयोरिव॥ 62 ॥

tava yogyaḥ kumāro'sau bhartā bhavitumarhati | yogo'yaṃ vihito'pyāsīnmaṇikāñcanayoriva