Skandha 3, Adhyāya 18

व्यास उवाच ।श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह ।प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | śrutvā tadvacanaṃ śyāmā premayuktā babhūva ha | pratasthe brāhmaṇastasmātsthānāduktvā samāhitaḥ

सा तु पूर्वानुरागाद्वै मग्ना प्रेम्णाऽतिचञ्चला ।कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे॥ 2 ॥

sā tu pūrvānurāgādvai magnā premṇā'ticañcalā | kāmabāṇahatevāsa gate tasmindvijottame

अथ कामार्दिता प्राह सखीं छन्दोऽनुवर्तिनीम् ।विकारश्च समुत्पन्नो देहे यच्छ्रवणादनु॥ 3 ॥

atha kāmārditā prāha sakhīṃ chando'nuvartinīm | vikāraśca samutpanno dehe yacchravaṇādanu

अज्ञातरसविज्ञानं कुमारं कुलसम्भवम् ।दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्व यामि च॥ 4 ॥

ajñātarasavijñānaṃ kumāraṃ kulasambhavam | dunoti madanaḥ pāpaḥ kiṃ karomi kva yāmi ca

स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चबाण इवापरः ।तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलितं मृदु॥ 5 ॥

svapneṣu vā mayā dṛṣṭaḥ pañcabāṇa ivāparaḥ | tapate me mano'tyarthaṃ virahākulitaṃ mṛdu

चन्दनं देहलग्नं मे विषवद्भाति भामिनि ।स्रगियं सर्पवच्चैव चन्द्रपादाश्च वह्निवत्॥ 6 ॥

candanaṃ dehalagnaṃ me viṣavadbhāti bhāmini | sragiyaṃ sarpavaccaiva candrapādāśca vahnivat

न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिकायां न पर्वते ।न दिवा न निशायां वा न सुखं सुखसाधनैः॥ 7 ॥

na ca harmye vane śaṃ me dīrghikāyāṃ na parvate | na divā na niśāyāṃ vā na sukhaṃ sukhasādhanaiḥ

न शय्या न च ताम्बूलं न गीतं न च वादनम् ।प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने॥ 8 ॥

na śayyā na ca tāmbūlaṃ na gītaṃ na ca vādanam | prīṇayanti mano me'dya na tṛpte mama locane

प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासौ वर्तते शठः ।भीतास्मि कुललज्जायाः परतन्त्रा पितुस्तथा॥ 9 ॥

prayāmyadya vane tatra yatrāsau vartate śaṭhaḥ | bhītāsmi kulalajjāyāḥ paratantrā pitustathā

स्वयंवरं पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम् ।दास्यामि राजपुत्राय कामं सुदर्शनाय वै॥ 10 ॥

svayaṃvaraṃ pitā me'dya na karoti karomi kim | dāsyāmi rājaputrāya kāmaṃ sudarśanāya vai

सन्त्यन्ये पृथिवीपालाः शतशः सम्भृतर्द्धयः ।रमणीया न मे तेऽद्य राज्यहीनोऽप्यसौ मतः॥ 11 ॥

santyanye pṛthivīpālāḥ śataśaḥ sambhṛtarddhayaḥ | ramaṇīyā na me te'dya rājyahīno'pyasau mataḥ

व्यास उवाच ।एकाकी निर्धनश्चैव बलहीनः सुदर्शनः ।वनवासी फलाहारस्तस्याश्चित्ते सुसंस्थिता॥ 12 ॥

vyāsa uvāca | ekākī nirdhanaścaiva balahīnaḥ sudarśanaḥ | vanavāsī phalāhārastasyāścitte susaṃsthitā

वाग्बीजस्य जपात्सिद्धिस्तस्या एषाप्युपस्थिता ।सोपि ध्यानपरोऽत्यन्तं जजाप मन्त्रमुत्तमम्॥ 13 ॥

vāgbījasya japātsiddhistasyā eṣāpyupasthitā | sopi dhyānaparo'tyantaṃ jajāpa mantramuttamam

स्वप्ने पश्यत्यसौ देवीं विष्णुमायामखण्डिताम् ।विश्वमातरमव्यक्तां सर्वसम्पत्कराम्बिकाम्॥ 14 ॥

svapne paśyatyasau devīṃ viṣṇumāyāmakhaṇḍitām | viśvamātaramavyaktāṃ sarvasampatkarāmbikām

शृङ्गवेरपुराध्यक्षो निषादः समुपेत्य तम् ।ददौ रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुतम्॥ 15 ॥

śṛṅgaverapurādhyakṣo niṣādaḥ samupetya tam | dadau rathavaraṃ tasmai sarvopaskarasaṃyutam

चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं पताकावरमण्डितम् ।जैत्रं राजसुतं ज्ञात्वा ददौ चोपायनं तदा॥ 16 ॥

caturbhisturagairyuktaṃ patākāvaramaṇḍitam | jaitraṃ rājasutaṃ jñātvā dadau copāyanaṃ tadā

सोऽपि जग्राह तं प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितम् ।वन्यैर्मूलफलैः सम्यगर्चयामास शम्बरम्॥ 17 ॥

so'pi jagrāha taṃ prītyā mitratvena susaṃsthitam | vanyairmūlaphalaiḥ samyagarcayāmāsa śambaram

कृतातिथ्ये गते तस्मिन्निषादाधिपतौ तदा ।मुनयः प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मिथः॥ 18 ॥

kṛtātithye gate tasminniṣādādhipatau tadā | munayaḥ prītiyuktāste tamūcustāpasā mithaḥ

राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्स्यसि त्वं च सर्वथा ।स्वल्पैरहोभिरव्यग्रः प्रतापान्नात्र संशयः॥ 19 ॥

rājaputra dhruvaṃ rājyaṃ prāpsyasi tvaṃ ca sarvathā | svalpairahobhiravyagraḥ pratāpānnātra saṃśayaḥ

प्रसन्ना तेऽम्बिका देवी वरदा विश्वमोहिनी ।सहायस्तु सुसम्पन्नो न चिन्तां कुरु सुव्रत॥ 20 ॥

prasannā te'mbikā devī varadā viśvamohinī | sahāyastu susampanno na cintāṃ kuru suvrata

मनोरमां तथोचुस्ते मुनयः संशितव्रताः ।पुत्रस्तेऽद्य धराधीशो भविष्यति शुचिस्मिते॥ 21 ॥

manoramāṃ tathocuste munayaḥ saṃśitavratāḥ | putraste'dya dharādhīśo bhaviṣyati śucismite

सा तानुवाच तन्वङ्गी वचनं वोऽस्तु सत्फलम् ।दासोऽयं भवतां विप्राः किं चित्रं सदुपासनात्॥ 22 ॥

sā tānuvāca tanvaṅgī vacanaṃ vo'stu satphalam | dāso'yaṃ bhavatāṃ viprāḥ kiṃ citraṃ sadupāsanāt

न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायश्च कश्चन ।केन योगेन पुत्रो मे राज्यं प्राप्तुमिहार्हति॥ 23 ॥

na sainyaṃ sacivāḥ kośo na sahāyaśca kaścana | kena yogena putro me rājyaṃ prāptumihārhati

आशीर्वादैश्च वो नूनं पुत्रोऽयं मे महीपतिः ।भविष्यति न सन्देहो भवन्तो मन्त्रवित्तमाः॥ 24 ॥

āśīrvādaiśca vo nūnaṃ putro'yaṃ me mahīpatiḥ | bhaviṣyati na sandeho bhavanto mantravittamāḥ

व्यास उवाच ।रथारूढः स मेधावी यत्र याति सुदर्शनः ।अक्षौहिणीसमावृत्त इवाभाति स तेजसा॥ 25 ॥

vyāsa uvāca | rathārūḍhaḥ sa medhāvī yatra yāti sudarśanaḥ | akṣauhiṇīsamāvṛtta ivābhāti sa tejasā

प्रतापो मन्त्रबीजस्य नान्यः कश्चन भूपते ।एवं वै जपतस्तस्य प्रीतियुक्तस्य सर्वथा॥ 26 ॥

pratāpo mantrabījasya nānyaḥ kaścana bhūpate | evaṃ vai japatastasya prītiyuktasya sarvathā

सम्प्राप्य सद्गुरोर्बीजं कामराजाख्यमद्भुतम् ।जपेद्यस्तु शुचिः शान्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ 27 ॥

samprāpya sadgurorbījaṃ kāmarājākhyamadbhutam | japedyastu śuciḥ śāntaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वापि सुदुर्लभम् ।प्रसन्नायाः शिवायाश्च यदप्राप्यं नृपोत्तम॥ 28 ॥

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi vāpi sudurlabham | prasannāyāḥ śivāyāśca yadaprāpyaṃ nṛpottama

ते मन्दास्तेऽतिदुर्भाग्या रोगैस्ते समभिद्रुताः ।येषां चित्ते न विश्वासो भवेदम्बार्चनादिषु॥ 29 ॥

te mandāste'tidurbhāgyā rogaiste samabhidrutāḥ | yeṣāṃ citte na viśvāso bhavedambārcanādiṣu

या माता सर्वदेवानां युगादौ परिकीर्तिता ।आदिमातेति विख्याता नाम्ना तेन कुरूद्वह॥ 30 ॥

yā mātā sarvadevānāṃ yugādau parikīrtitā | ādimāteti vikhyātā nāmnā tena kurūdvaha

बुद्धिः कीर्तिर्धृतिर्लक्ष्मीः शक्तिः श्रद्धा मतिः स्मृतिः ।सर्वेषां प्राणिनां सा वै प्रत्यक्षं वै विभासते॥ 31 ॥

buddhiḥ kīrtirdhṛtirlakṣmīḥ śaktiḥ śraddhā matiḥ smṛtiḥ | sarveṣāṃ prāṇināṃ sā vai pratyakṣaṃ vai vibhāsate

न जानन्ति नरा ये वै मोहिता मायया किल ।न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम्॥ 32 ॥

na jānanti narā ye vai mohitā māyayā kila | na bhajanti kutarkajñā devīṃ viśveśvarīṃ śivām

ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्वासवो वरुणो यमः ।वायुरग्निः कुबेरश्च त्वष्टा पूषाश्विनौ भगः॥ 33 ॥

brahmā viṣṇustathā śambhurvāsavo varuṇo yamaḥ | vāyuragniḥ kuberaśca tvaṣṭā pūṣāśvinau bhagaḥ

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।सर्वे ध्यायन्ति तां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम्॥ 34 ॥

ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ | sarve dhyāyanti tāṃ devīṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm

को न सेवेत विद्वान्वै तां शक्तिं परमात्मिकाम् ।सुदर्शनेन सा ज्ञाता देवी सर्वार्थदा शिवा॥ 35 ॥

ko na seveta vidvānvai tāṃ śaktiṃ paramātmikām | sudarśanena sā jñātā devī sarvārthadā śivā

ब्रह्मैव साऽतिदुष्प्राप्या विद्याविद्यास्वरूपिणी ।योगगम्या परा शक्तिर्मुमुक्षूणां च वल्लभा॥ 36 ॥

brahmaiva sā'tiduṣprāpyā vidyāvidyāsvarūpiṇī | yogagamyā parā śaktirmumukṣūṇāṃ ca vallabhā

परमात्मस्वरूपं को वेत्तुमर्हति तां विना ।या सृष्टिं त्रिविधां कृत्वा दर्शयत्यखिलात्मने॥ 37 ॥

paramātmasvarūpaṃ ko vettumarhati tāṃ vinā | yā sṛṣṭiṃ trividhāṃ kṛtvā darśayatyakhilātmane

सुदर्शनस्तु तां देवीं मनसा परिचिन्तयन् ।राज्यलाभात्परं प्राप्य सुखं वै कानने स्थितः॥ 38 ॥

sudarśanastu tāṃ devīṃ manasā paricintayan | rājyalābhātparaṃ prāpya sukhaṃ vai kānane sthitaḥ

सापि चन्द्रकलात्यर्थं कामबाणप्रपीडिता ।नानोपचारैरनिशं दधार दुःखितं वपुः॥ 39 ॥

sāpi candrakalātyarthaṃ kāmabāṇaprapīḍitā | nānopacārairaniśaṃ dadhāra duḥkhitaṃ vapuḥ

तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्यां पुत्रवरार्थिनीम् ।सुबाहुः कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः॥ 40 ॥

tāvattasyāḥ pitā jñātvā kanyāṃ putravarārthinīm | subāhuḥ kārayāmāsa svayaṃvaramatandritaḥ

स्वयंवरस्तु त्रिविधो विद्वद्भिः परिकीर्तितः ।राज्ञां विवाहयोग्यौ वै नान्येषां कथितः किल॥ 41 ॥

svayaṃvarastu trividho vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ | rājñāṃ vivāhayogyau vai nānyeṣāṃ kathitaḥ kila

इच्छास्वयंवरश्चैको द्वितीयश्च पणाभिधः ।यथा रामेण भग्नं वै त्र्यम्बकस्य शरासनम्॥ 42 ॥

icchāsvayaṃvaraścaiko dvitīyaśca paṇābhidhaḥ | yathā rāmeṇa bhagnaṃ vai tryambakasya śarāsanam

तृतीयः शौर्यशुल्कश्च शूराणां परिकीर्तितः ।इच्छास्वयंवरं तत्र चकार नृपसत्तमः॥ 43 ॥

tṛtīyaḥ śauryaśulkaśca śūrāṇāṃ parikīrtitaḥ | icchāsvayaṃvaraṃ tatra cakāra nṛpasattamaḥ

शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्तरणैर्युताः ।ततश्च विविधाकाराः सुक्लृप्ताः सभ्यमण्डपाः॥ 44 ॥

śilpibhiḥ kāritā mañcāḥ śubhairāstaraṇairyutāḥ | tataśca vividhākārāḥ suklṛptāḥ sabhyamaṇḍapāḥ

एवं कृतेऽतिसम्भारे विवाहार्थं सुविस्तरे ।सखीं शशिकला प्राह दुःखिता चारुलोचना॥ 45 ॥

evaṃ kṛte'tisambhāre vivāhārthaṃ suvistare | sakhīṃ śaśikalā prāha duḥkhitā cārulocanā

इदं मे मातरं ब्रूहि त्वमेकान्ते वचो मम ।मया वृतः पतिश्चित्ते ध्रुवसन्धिसुतः शुभः॥ 46 ॥

idaṃ me mātaraṃ brūhi tvamekānte vaco mama | mayā vṛtaḥ patiścitte dhruvasandhisutaḥ śubhaḥ

नान्यं वरं वरिष्यामि तमृते वै सुदर्शनम् ।स मे भर्ता नृपसुतो भगवत्या प्रतिष्ठितः॥ 47 ॥

nānyaṃ varaṃ variṣyāmi tamṛte vai sudarśanam | sa me bhartā nṛpasuto bhagavatyā pratiṣṭhitaḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्ता सा सखी गत्वा मातरं प्राह सत्वरा ।वैदर्भीं विजने वाक्यं मधुरं मञ्जुभाषिणी॥ 48 ॥

vyāsa uvāca | ityuktā sā sakhī gatvā mātaraṃ prāha satvarā | vaidarbhīṃ vijane vākyaṃ madhuraṃ mañjubhāṣiṇī

पुत्री ते दुःखिता प्राह साध्वी त्वां मन्मुखेन यत् ।शृणु त्वं कुरु कल्याणि तद्धितं त्वरिताऽधुना॥ 49 ॥

putrī te duḥkhitā prāha sādhvī tvāṃ manmukhena yat | śṛṇu tvaṃ kuru kalyāṇi taddhitaṃ tvaritā'dhunā

भारद्वाजाश्रमे पुण्ये ध्रुवसन्धिसुतोऽस्ति यः ।स मे भर्ता वृतश्चित्ते नान्यं भूपं वृणोम्यहम्॥ 50 ॥

bhāradvājāśrame puṇye dhruvasandhisuto'sti yaḥ | sa me bhartā vṛtaścitte nānyaṃ bhūpaṃ vṛṇomyaham

व्यास उवाच ।राज्ञी तद्वचनं श्रुत्वा स्वपतौ गृहमागते ।निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथम्॥ 51 ॥

vyāsa uvāca | rājñī tadvacanaṃ śrutvā svapatau gṛhamāgate | nivedayāmāsa tadā putrīvākyaṃ yathātatham

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विस्मितः प्रहसन्मुहुः ।भार्यामुवाच वैदर्भीं सुबाहुस्तु ऋतं वचः॥ 52 ॥

tacchrutvā vacanaṃ rājā vismitaḥ prahasanmuhuḥ | bhāryāmuvāca vaidarbhīṃ subāhustu ṛtaṃ vacaḥ

सुभ्रु जानासि बालोऽसौ राज्यान्निष्कासितो वने ।एकाकी सह मात्रा वै वसते निर्जने वने॥ 53 ॥

subhru jānāsi bālo'sau rājyānniṣkāsito vane | ekākī saha mātrā vai vasate nirjane vane

तत्कृते निहतो राजा वीरसेनो युधाजिता ।स कथं निर्धनो भर्ता योग्यः स्याच्चारुलोचने॥ 54 ॥

tatkṛte nihato rājā vīraseno yudhājitā | sa kathaṃ nirdhano bhartā yogyaḥ syāccārulocane

ब्रूहि पुत्रीं ततो वाक्यं कदाचिदपि विप्रियम् ।आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमन्तः स्वयंवरे॥ 55 ॥

brūhi putrīṃ tato vākyaṃ kadācidapi vipriyam | āgamiṣyanti rājānaḥ sthitimantaḥ svayaṃvare