Skandha 3, Adhyāya 19

व्यास उवाच ।भर्त्रा साऽभिहिता बालां पुत्रीं कृत्वाङ्कसंस्थिताम् ।उवाच वचनं श्लक्ष्णं समाश्वास्य शुचिस्मिताम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | bhartrā sā'bhihitā bālāṃ putrīṃ kṛtvāṅkasaṃsthitām | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ samāśvāsya śucismitām

किं वृथा सुदति त्वं हि विप्रियं मम भाषसे ।पिता ते दुःखमाप्नोति वाक्येनानेन सुव्रते॥ 2 ॥

kiṃ vṛthā sudati tvaṃ hi vipriyaṃ mama bhāṣase | pitā te duḥkhamāpnoti vākyenānena suvrate

सुदर्शनोऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रयः ।बलकोशविहीनश्च परित्यक्तस्तु बान्धवैः॥ 3 ॥

sudarśano'tidurbhāgyo rājyabhraṣṭo nirāśrayaḥ | balakośavihīnaśca parityaktastu bāndhavaiḥ

मात्रा सह वनं प्राप्तः फलमूलाशनः कृशः ।न ते योग्यो वरोऽयं वै वनवासी च दुर्भगः॥ 4 ॥

mātrā saha vanaṃ prāptaḥ phalamūlāśanaḥ kṛśaḥ | na te yogyo varo'yaṃ vai vanavāsī ca durbhagaḥ

राजपुत्राः कृतप्रज्ञा रूपवन्तः सुसम्मताः ।तवार्हाः पुत्रि सन्त्यन्ये राजचिह्नैरलङ्कृताः॥ 5 ॥

rājaputrāḥ kṛtaprajñā rūpavantaḥ susammatāḥ | tavārhāḥ putri santyanye rājacihnairalaṅkṛtāḥ

भ्राताऽस्य वर्तते कान्तः स राज्यं कोसलेषु वै ।करोति रूपसम्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः॥ 6 ॥

bhrātā'sya vartate kāntaḥ sa rājyaṃ kosaleṣu vai | karoti rūpasampannaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

अन्यच्च कारणं सुभ्रु शृणु यच्च यथा श्रुतम् ।युधाजित्सततं तस्य वधकामोऽस्ति भूमिपः॥ 7 ॥

anyacca kāraṇaṃ subhru śṛṇu yacca yathā śrutam | yudhājitsatataṃ tasya vadhakāmo'sti bhūmipaḥ

दौहित्रः स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिसङ्गरम् ।वीरसेनं नृपं हत्वा सम्मन्त्र्य सचिवैः सह॥ 8 ॥

dauhitraḥ sthāpitastena rājye kṛtvā'tisaṅgaram | vīrasenaṃ nṛpaṃ hatvā sammantrya sacivaiḥ saha

भारद्वाजाश्रमं प्राप्तं हन्तुकामः सुदर्शनम् ।मुनिना वारितः पश्चाज्जगाम निजमन्दिरम्॥ 9 ॥

bhāradvājāśramaṃ prāptaṃ hantukāmaḥ sudarśanam | muninā vāritaḥ paścājjagāma nijamandiram

शशिकलोवाच ।मातर्ममेप्सितः कामं वनस्थोऽपि नृपात्मजः ।शर्यातिवचनेनैव सुकन्या च पतिव्रता॥ 10 ॥

śaśikalovāca | mātarmamepsitaḥ kāmaṃ vanastho'pi nṛpātmajaḥ | śaryātivacanenaiva sukanyā ca pativratā

च्यवनञ्च यथा प्राप्य पतिशुश्रूषणे रता ।भर्तृशुश्रूषणं स्त्रीणां स्वर्गदं मोक्षदं तथा॥ 11 ॥

cyavanañca yathā prāpya patiśuśrūṣaṇe ratā | bhartṛśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ svargadaṃ mokṣadaṃ tathā

अकैतवकृतं नूनं सुखदं भवति स्त्रियाः ।भगवत्या समादिष्टं स्वप्ने वरमनुत्तमम्॥ 12 ॥

akaitavakṛtaṃ nūnaṃ sukhadaṃ bhavati striyāḥ | bhagavatyā samādiṣṭaṃ svapne varamanuttamam

तमृतेऽहं कथं चान्यं संश्रयामि नृपात्मजम् ।मच्चित्तभित्तौ लिखितो भगवत्या सुदर्शनः॥ 13 ॥

tamṛte'haṃ kathaṃ cānyaṃ saṃśrayāmi nṛpātmajam | maccittabhittau likhito bhagavatyā sudarśanaḥ

तं विहाय प्रियं कान्तं करिष्येऽहं न चापरम् ।व्यास उवाच ।प्रत्यादिष्टाऽथ वैदर्भी तया बहुनिदर्शनैः॥ 14 ॥

taṃ vihāya priyaṃ kāntaṃ kariṣye'haṃ na cāparam | vyāsa uvāca | pratyādiṣṭā'tha vaidarbhī tayā bahunidarśanaiḥ

भर्तारं सर्वमाचष्ट पुत्र्योक्तं वचनं भृशम् ।विवाहस्य दिनादर्वागाप्तं श्रुतसमन्वितम्॥ 15 ॥

bhartāraṃ sarvamācaṣṭa putryoktaṃ vacanaṃ bhṛśam | vivāhasya dinādarvāgāptaṃ śrutasamanvitam

द्विजं शशिकला तत्र प्रेषयामास सत्वरम् ।यथा न वेद मे तातस्तथा गच्छ सुदर्शनम्॥ 16 ॥

dvijaṃ śaśikalā tatra preṣayāmāsa satvaram | yathā na veda me tātastathā gaccha sudarśanam

भारद्वाजाश्रमे ब्रूहि मद्वाक्यात्तरसा विभो ।पित्रा मे सम्भृतः कामं मदर्थेन स्वयंवरः॥ 17 ॥

bhāradvājāśrame brūhi madvākyāttarasā vibho | pitrā me sambhṛtaḥ kāmaṃ madarthena svayaṃvaraḥ

आगमिष्यन्ति राजानो बलयुक्ता ह्यनेकशः ।मया त्वं वै वृतश्चित्ते सर्वथा प्रीतिपूर्वकम्॥ 18 ॥

āgamiṣyanti rājāno balayuktā hyanekaśaḥ | mayā tvaṃ vai vṛtaścitte sarvathā prītipūrvakam

भगवत्या समादिष्टः स्वप्ने मम सुरोपम ।विषमद्मि हुताशे वा प्रपतामि प्रदीपिते॥ 19 ॥

bhagavatyā samādiṣṭaḥ svapne mama suropama | viṣamadmi hutāśe vā prapatāmi pradīpite

वरये त्वदृते नान्यं पितृभ्यां प्रेरिताऽपि वा ।मनसा कर्मणा वाचा संवृतस्त्वं मया वरः॥ 20 ॥

varaye tvadṛte nānyaṃ pitṛbhyāṃ preritā'pi vā | manasā karmaṇā vācā saṃvṛtastvaṃ mayā varaḥ

भगवत्याः प्रसादेन शर्मावाभ्यां भविष्यति ।आगन्तव्यं त्वयात्रैव दैवं कृत्वा परं बलम्॥ 21 ॥

bhagavatyāḥ prasādena śarmāvābhyāṃ bhaviṣyati | āgantavyaṃ tvayātraiva daivaṃ kṛtvā paraṃ balam

यदधीनं जगत्सर्वं वर्तते सचराचरम् ।भगवत्या यदादिष्टं न तन्मिथ्या भविष्यति॥ 22 ॥

yadadhīnaṃ jagatsarvaṃ vartate sacarācaram | bhagavatyā yadādiṣṭaṃ na tanmithyā bhaviṣyati

यद्वशे देवताः सर्वा वर्तन्ते शङ्करादयः ।वक्तव्योऽसौ त्वया ब्रह्मन्नेकान्ते वै नृपात्मजः॥ 23 ॥

yadvaśe devatāḥ sarvā vartante śaṅkarādayaḥ | vaktavyo'sau tvayā brahmannekānte vai nṛpātmajaḥ

यथा भवति मे कार्यं तत्कर्तव्यं त्वयानघ ।इत्युक्त्वा दक्षिणां दत्त्वा मुनिर्व्यापारितस्तया॥ 24 ॥

yathā bhavati me kāryaṃ tatkartavyaṃ tvayānagha | ityuktvā dakṣiṇāṃ dattvā munirvyāpāritastayā

गत्वा सर्वं निवेद्याशु तत्र प्रत्यागतो द्विजः ।सुदर्शनस्तु तज्ज्ञात्वा निश्चयं गमने तदा॥ 25 ॥

gatvā sarvaṃ nivedyāśu tatra pratyāgato dvijaḥ | sudarśanastu tajjñātvā niścayaṃ gamane tadā

चकार मुनिना तेन प्रेरितः परमादरात् ।व्यास उवाच ।गमनायोद्यतं पुत्रं तमुवाच मनोरमा॥ 26 ॥

cakāra muninā tena preritaḥ paramādarāt | vyāsa uvāca | gamanāyodyataṃ putraṃ tamuvāca manoramā

वेपमानाऽतिदुःखार्ता जातत्रासाऽश्रुलोचना ।कुत्र गच्छसि पुत्राद्य समाजे भूभृतां किल॥ 27 ॥

vepamānā'tiduḥkhārtā jātatrāsā'śrulocanā | kutra gacchasi putrādya samāje bhūbhṛtāṃ kila

एकाकी कृतवैरश्च किं विचिन्त्य स्वयंवरे ।युधाजिद्धन्तुकामस्त्वां समेष्यति महीपतिः॥ 28 ॥

ekākī kṛtavairaśca kiṃ vicintya svayaṃvare | yudhājiddhantukāmastvāṃ sameṣyati mahīpatiḥ

न तेऽन्योऽस्ति सहायश्च तस्मान्मा व्रज पुत्रक ।एकपुत्रातिदीनास्मि तवाधारा निराश्रया॥ 29 ॥

na te'nyo'sti sahāyaśca tasmānmā vraja putraka | ekaputrātidīnāsmi tavādhārā nirāśrayā

नार्हसि त्वं महाभाग निराशां कर्तुम्मद्य माम् ।पिता ते निहतो येन सोऽपि तत्रागतो नृपः॥ 30 ॥

nārhasi tvaṃ mahābhāga nirāśāṃ kartummadya mām | pitā te nihato yena so'pi tatrāgato nṛpaḥ

एकाकिनं गतं तत्र युधाजित्त्वां हनिष्यति ।सुदर्शन उवाच ।भवितव्यं भवत्येव नात्र कार्या विचारणा॥ 31 ॥

ekākinaṃ gataṃ tatra yudhājittvāṃ haniṣyati | sudarśana uvāca | bhavitavyaṃ bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā

आदेशाच्च जगन्मातुर्गच्छाम्यद्य स्वयंवरे ।मा शोकं कुरु कल्याणि क्षत्रियाऽसि वरानने॥ 32 ॥

ādeśācca jaganmāturgacchāmyadya svayaṃvare | mā śokaṃ kuru kalyāṇi kṣatriyā'si varānane

न बिभेमि प्रसादेन भगवत्या निरन्तरम् ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा रथमारुह्य गन्तुकामं सुदर्शनम्॥ 33 ॥

na bibhemi prasādena bhagavatyā nirantaram | vyāsa uvāca | ityuktvā rathamāruhya gantukāmaṃ sudarśanam

दृष्ट्वा मनोरमा पुत्रमाशीर्भिश्चान्वमोदयत् ।अग्रतस्तेऽम्बिका पातु पार्वती पातु पृष्ठतः॥ 34 ॥

dṛṣṭvā manoramā putramāśīrbhiścānvamodayat | agrataste'mbikā pātu pārvatī pātu pṛṣṭhataḥ

पार्वती पार्श्वयोः पातु शिवा सर्वत्र साम्प्रतम् ।वाराही विषमे मार्गे दुर्गा दुर्गेषु कर्हिचित् ।कालिका कलहे घोरे पातु त्वां परमेश्वरी॥ 35 ॥

pārvatī pārśvayoḥ pātu śivā sarvatra sāmpratam | vārāhī viṣame mārge durgā durgeṣu karhicit | kālikā kalahe ghore pātu tvāṃ parameśvarī

मण्डपे तत्र मातङ्गी तथा सौम्या स्वयंवरे ।भवानी भूपमध्ये तु पातु त्वां भवमोचनी॥ 36 ॥

maṇḍape tatra mātaṅgī tathā saumyā svayaṃvare | bhavānī bhūpamadhye tu pātu tvāṃ bhavamocanī

गिरिजा गिरिदुर्गेषु चामुण्डा चत्वरेषु च ।कामगा काननेष्वेवं रक्षतु त्वां सनातनी॥ 37 ॥

girijā giridurgeṣu cāmuṇḍā catvareṣu ca | kāmagā kānaneṣvevaṃ rakṣatu tvāṃ sanātanī

विवादे वैष्णवी शक्तिरवतात्त्वां रघूद्वह ।भैरवी चरणे सौम्य शत्रूणां वै समागमे॥ 38 ॥

vivāde vaiṣṇavī śaktiravatāttvāṃ raghūdvaha | bhairavī caraṇe saumya śatrūṇāṃ vai samāgame

सर्वदा सर्वदेशेषु पातु त्वां भुवनेश्वरी ।महामाया जगद्धात्री सच्चिदानन्दरूपिणी॥ 39 ॥

sarvadā sarvadeśeṣu pātu tvāṃ bhuvaneśvarī | mahāmāyā jagaddhātrī saccidānandarūpiṇī

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा तं तदा माता वेपमाना भयाकुला ।उवाचाहं त्वया सार्धमागमिष्यामि सर्वथा॥ 40 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā taṃ tadā mātā vepamānā bhayākulā | uvācāhaṃ tvayā sārdhamāgamiṣyāmi sarvathā

निमिषार्धं विना त्वां वै नाहं स्थातुमिहोत्सहे ।सहैव नय मां वत्स यत्र ते गमने मतिः॥ 41 ॥

nimiṣārdhaṃ vinā tvāṃ vai nāhaṃ sthātumihotsahe | sahaiva naya māṃ vatsa yatra te gamane matiḥ

इत्युक्त्वा निःसृता माता धात्रेयीसंयुता तदा ।विप्रैर्दत्ताशिषः सर्वे निर्ययुर्हर्षसंयुताः॥ 42 ॥

ityuktvā niḥsṛtā mātā dhātreyīsaṃyutā tadā | viprairdattāśiṣaḥ sarve niryayurharṣasaṃyutāḥ

वाराणस्यां ततः प्राप्तो रथेनैकेन राघवः ।ज्ञातः सुबाहुना तत्र पूजितश्चार्हणादिभिः॥ 43 ॥

vārāṇasyāṃ tataḥ prāpto rathenaikena rāghavaḥ | jñātaḥ subāhunā tatra pūjitaścārhaṇādibhiḥ

निवेशार्थं गृहं दत्तमन्नपानादिकं तथा ।सेवकं समनुज्ञाप्य परिचर्यार्थमेव च॥ 44 ॥

niveśārthaṃ gṛhaṃ dattamannapānādikaṃ tathā | sevakaṃ samanujñāpya paricaryārthameva ca

मिलितास्त्वथ राजानो नानादेशाधिपाः किल ।युधाजिदपि सम्प्राप्तो दौहित्रेण समन्वितः॥ 45 ॥

militāstvatha rājāno nānādeśādhipāḥ kila | yudhājidapi samprāpto dauhitreṇa samanvitaḥ

करूषाधिपतिश्चैव तथा मद्रेश्वरो नृपः ।सिन्धुराजस्तथा वीरो योद्धा माहिष्मतीपतिः॥ 46 ॥

karūṣādhipatiścaiva tathā madreśvaro nṛpaḥ | sindhurājastathā vīro yoddhā māhiṣmatīpatiḥ

पाञ्चालः पर्वतीयश्च कामरूपोऽतिवीर्यवान् ।कार्णाटश्चोलदेशीयो वैदर्भश्च महाबलः॥ 47 ॥

pāñcālaḥ parvatīyaśca kāmarūpo'tivīryavān | kārṇāṭaścoladeśīyo vaidarbhaśca mahābalaḥ

अक्षौहिणी त्रिषष्टिश्च मिलिता सङ्ख्यया तदा ।वेष्टिता नगरी सा तु सैन्यैः सर्वत्र संस्थितैः॥ 48 ॥

akṣauhiṇī triṣaṣṭiśca militā saṅkhyayā tadā | veṣṭitā nagarī sā tu sainyaiḥ sarvatra saṃsthitaiḥ

एते चान्ये च बहवः स्वयंवरदिदृक्षया ।मिलितास्तत्र राजानो वरवारणसंयुताः॥ 49 ॥

ete cānye ca bahavaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā | militāstatra rājāno varavāraṇasaṃyutāḥ

अन्योन्यं नृपपुत्रास्त इत्यूचुर्मिलितास्तदा ।सुदर्शनो नृपसुतो ह्यागतोऽस्ति निराकुलः॥ 50 ॥

anyonyaṃ nṛpaputrāsta ityūcurmilitāstadā | sudarśano nṛpasuto hyāgato'sti nirākulaḥ

एकाकी रथमारुह्य मात्रा सह महामतिः ।विवाहार्थमिहायातः काकुत्स्थः किं नु साम्प्रतम्॥ 51 ॥

ekākī rathamāruhya mātrā saha mahāmatiḥ | vivāhārthamihāyātaḥ kākutsthaḥ kiṃ nu sāmpratam

एतान् राजसुतांस्त्यक्त्वा ससैन्यान्सायुधानथ ।किमेनं राजपुत्री सा वरिष्यति महाभुजम्॥ 52 ॥

etān rājasutāṃstyaktvā sasainyānsāyudhānatha | kimenaṃ rājaputrī sā variṣyati mahābhujam

युधाजिदथ राजेशस्तानुवाच महीपतीन् ।अहमेनं हनिष्यामि कन्यार्थे नात्र संशयः॥ 53 ॥

yudhājidatha rājeśastānuvāca mahīpatīn | ahamenaṃ haniṣyāmi kanyārthe nātra saṃśayaḥ

केरलाधिपतिः प्राह तं तदा नीतिसत्तमः ।नात्र युद्धं प्रकर्तव्यं राजन्निच्छास्वयंवरे॥ 54 ॥

keralādhipatiḥ prāha taṃ tadā nītisattamaḥ | nātra yuddhaṃ prakartavyaṃ rājannicchāsvayaṃvare

बलेन हरणं नास्ति नात्र शुल्कस्वयंवरः ।कन्येच्छयाऽत्र वरणं विवादः कीदृशस्त्विह॥ 55 ॥

balena haraṇaṃ nāsti nātra śulkasvayaṃvaraḥ | kanyecchayā'tra varaṇaṃ vivādaḥ kīdṛśastviha

अन्यायेन त्वया पूर्वमसौ राज्यात्प्रवासितः ।दौहित्रायार्पितं राज्यं बलवन्नृपसत्तम॥ 56 ॥

anyāyena tvayā pūrvamasau rājyātpravāsitaḥ | dauhitrāyārpitaṃ rājyaṃ balavannṛpasattama

काकुत्स्थोऽयं महाभाग कोसलाधिपतेः सुतः ।कथमेनं राजपुत्रं हनिष्यसि निरागसम्॥ 57 ॥

kākutstho'yaṃ mahābhāga kosalādhipateḥ sutaḥ | kathamenaṃ rājaputraṃ haniṣyasi nirāgasam

लप्स्यसे तत्फलं नूनमनयस्य नृपोत्तम ।शास्तास्ति कश्चिदायुष्मञ्जगतोऽस्य जगत्पतिः॥ 58 ॥

lapsyase tatphalaṃ nūnamanayasya nṛpottama | śāstāsti kaścidāyuṣmañjagato'sya jagatpatiḥ

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।मानयं कुरु राजेन्द्र त्यज पापमतिं किल॥ 59 ॥

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam | mānayaṃ kuru rājendra tyaja pāpamatiṃ kila

दौहित्रस्तव सम्प्राप्तः सोऽपि रूपसमन्वितः ।राज्ययुक्तस्तथा श्रीमान्कथं तं न वरिष्यति॥ 60 ॥

dauhitrastava samprāptaḥ so'pi rūpasamanvitaḥ | rājyayuktastathā śrīmānkathaṃ taṃ na variṣyati

अन्ये राजसुताः कामं वर्तन्ते बलवत्तराः ।कन्यास्वयंवरे कन्या स्वीकरिष्यति साम्प्रतम्॥ 61 ॥

anye rājasutāḥ kāmaṃ vartante balavattarāḥ | kanyāsvayaṃvare kanyā svīkariṣyati sāmpratam

वृते तथा विवादः कः प्रवदन्तु महीभुजः ।परस्परं विरोधोऽत्र न कर्तव्यो विजानता॥ 62 ॥

vṛte tathā vivādaḥ kaḥ pravadantu mahībhujaḥ | parasparaṃ virodho'tra na kartavyo vijānatā