Skandha 3, Adhyāya 22

व्यास उवाच ।श्रुत्वा सुतावाक्यमनिन्दितात्मा नृपांश्च गत्वा नृपतिर्जगाद ।व्रजन्तु कामं शिविराणि भूपाः श्वो वा विवाहं किल संविधास्ये॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | śrutvā sutāvākyamaninditātmā nṛpāṃśca gatvā nṛpatirjagāda | vrajantu kāmaṃ śivirāṇi bhūpāḥ śvo vā vivāhaṃ kila saṃvidhāsye

भक्ष्याणि पेयानि मयाऽर्पितानि गृह्णन्तु सर्वे मयि सुप्रसन्नाः ।श्वो भावि कार्यं किल मण्डपेऽत्र समेत्य सर्वैरिह संविधेयम्॥ 2 ॥

bhakṣyāṇi peyāni mayā'rpitāni gṛhṇantu sarve mayi suprasannāḥ | śvo bhāvi kāryaṃ kila maṇḍape'tra sametya sarvairiha saṃvidheyam

नायाति पुत्री किल मण्डपेऽद्य करोमि किं भूपतयोऽत्र कामम् ।प्रातः समाश्वास्य सुतां नयिष्ये गच्छन्तु तस्माच्छिविराणि भूपाः॥ 3 ॥

nāyāti putrī kila maṇḍape'dya karomi kiṃ bhūpatayo'tra kāmam | prātaḥ samāśvāsya sutāṃ nayiṣye gacchantu tasmācchivirāṇi bhūpāḥ

न विग्रहो बुद्धिमतां निजाश्रिते कृपा विधेया सततं ह्यपत्ये ।विधाय तां प्रातारिहानयिष्ये सुतां तु गच्छन्तु नृपा यथेष्टम्॥ 4 ॥

na vigraho buddhimatāṃ nijāśrite kṛpā vidheyā satataṃ hyapatye | vidhāya tāṃ prātārihānayiṣye sutāṃ tu gacchantu nṛpā yatheṣṭam

इच्छापणं वा परिचिन्त्य चित्ते प्रातः करिष्याम्यथ संविवाहम् ।सर्वैः समेत्यात्र नृपैः समेतैः स्वयंवरः सर्वमतेन कार्यः॥ 5 ॥

icchāpaṇaṃ vā paricintya citte prātaḥ kariṣyāmyatha saṃvivāham | sarvaiḥ sametyātra nṛpaiḥ sametaiḥ svayaṃvaraḥ sarvamatena kāryaḥ

श्रुत्वा नृपास्तेऽवितथं विदित्वा वचो ययुः स्वानि निकेतनानि ।विधाय पार्श्वे नगरस्य रक्षां चक्रुः क्रिया मध्यदिनोदिताश्च॥ 6 ॥

śrutvā nṛpāste'vitathaṃ viditvā vaco yayuḥ svāni niketanāni | vidhāya pārśve nagarasya rakṣāṃ cakruḥ kriyā madhyadinoditāśca

सुबाहुरप्यार्यजनैः समेत- श्चकार कार्याणि विवाहकाले ।पुत्रीं समाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितैर्वेदविदां वरिष्ठैः॥ 7 ॥

subāhurapyāryajanaiḥ sameta- ścakāra kāryāṇi vivāhakāle | putrīṃ samāhūya gṛhe sugupte purohitairvedavidāṃ variṣṭhaiḥ

स्नानादिकं कर्म वरस्य कृत्वा विवाहभूषाकरणं तथैव ।आनाय्य वेदीरचिते गृहे वै तस्यार्हणां भूमिपतिश्चकार॥ 8 ॥

snānādikaṃ karma varasya kṛtvā vivāhabhūṣākaraṇaṃ tathaiva | ānāyya vedīracite gṛhe vai tasyārhaṇāṃ bhūmipatiścakāra

सविष्टरं चाचमनीयमर्घ्यं वस्त्रद्वयं गामथ कुण्डले द्वे ।समर्प्य तस्मै विधिवन्नरेन्द्र ऐच्छत्सुतादानमहीनसत्त्वः॥ 9 ॥

saviṣṭaraṃ cācamanīyamarghyaṃ vastradvayaṃ gāmatha kuṇḍale dve | samarpya tasmai vidhivannarendra aicchatsutādānamahīnasattvaḥ

सोऽप्यग्रहीत्सर्वमदीनचेताः शशाम चिन्ताऽथ मनोरमायाः ।कन्यां सुकेशीं निधिकन्यकासमां मेने तदाऽऽत्मानमनुत्तमञ्च॥ 10 ॥

so'pyagrahītsarvamadīnacetāḥ śaśāma cintā'tha manoramāyāḥ | kanyāṃ sukeśīṃ nidhikanyakāsamāṃ mene tadā''tmānamanuttamañca

सुपूजितं भूषणवस्त्रदानै- र्वरोत्तमं तं सचिवास्तदानीम् ।निन्युश्च ते कौतुकमण्डपान्त- र्मुदान्विता वीतभयाश्च सर्वे॥ 11 ॥

supūjitaṃ bhūṣaṇavastradānai- rvarottamaṃ taṃ sacivāstadānīm | ninyuśca te kautukamaṇḍapānta- rmudānvitā vītabhayāśca sarve

समाप्तभूषां विधिवद्विधिज्ञाः स्त्रियश्च तां राजसुतां सुयाने ।आरोप्य निन्युर्वरसन्निधानण् चतुष्कयुक्ते किल मण्डपे वै॥ 12 ॥

samāptabhūṣāṃ vidhivadvidhijñāḥ striyaśca tāṃ rājasutāṃ suyāne | āropya ninyurvarasannidhānaṇ catuṣkayukte kila maṇḍape vai

अग्निं समाधाय पुरोहितः स हुत्वा यथावच्च तदन्तराले ।आह्वाययत्तौ कृतकौतुकौ तु वधूवरौ प्रेमयुतौ निकामम्॥ 13 ॥

agniṃ samādhāya purohitaḥ sa hutvā yathāvacca tadantarāle | āhvāyayattau kṛtakautukau tu vadhūvarau premayutau nikāmam

लाजाविसर्गं विधिवद्विधाय कृत्वा हुताशस्य प्रदक्षिणाञ्च ।तौ चक्रतुस्तत्र यथोचित्तं तत् सर्वं विधानं कुलगोत्रजातम्॥ 14 ॥

lājāvisargaṃ vidhivadvidhāya kṛtvā hutāśasya pradakṣiṇāñca | tau cakratustatra yathocittaṃ tat sarvaṃ vidhānaṃ kulagotrajātam

शतद्वयं चाश्चयुजां रथानां सुभूषितं चापि शरौघसंयुतम् ।ददौ नृपेन्द्रस्तु सुदर्शनाय सुपूजितं पारिबर्हं विवाहे॥ 15 ॥

śatadvayaṃ cāścayujāṃ rathānāṃ subhūṣitaṃ cāpi śaraughasaṃyutam | dadau nṛpendrastu sudarśanāya supūjitaṃ pāribarhaṃ vivāhe

मदोत्कटान्हेमविभूषितांश्च गजान्गिरेः शृङ्गसमानदेहान् ।शतं सपादं नृपसूनवेऽसौ ददावथ प्रेमयुतो नृपेन्द्रः॥ 16 ॥

madotkaṭānhemavibhūṣitāṃśca gajāngireḥ śṛṅgasamānadehān | śataṃ sapādaṃ nṛpasūnave'sau dadāvatha premayuto nṛpendraḥ

दासीशतं काञ्चनभूषितं च करेणुकानां च शतं सुचारु ।समर्पयामास वराय राजा विवाहकाले मुदितोऽनुवेलम्॥ 17 ॥

dāsīśataṃ kāñcanabhūṣitaṃ ca kareṇukānāṃ ca śataṃ sucāru | samarpayāmāsa varāya rājā vivāhakāle mudito'nuvelam

अदात्पुनर्दाससहस्रमेकं सर्वायुधैः सम्भृतभूषितञ्च ।रत्नानि वासांसि यथोचितानि दिव्यानि चित्राणि तथाविकानि॥ 18 ॥

adātpunardāsasahasramekaṃ sarvāyudhaiḥ sambhṛtabhūṣitañca | ratnāni vāsāṃsi yathocitāni divyāni citrāṇi tathāvikāni

ददौ पुनर्वासगृहाणि तस्मै रम्याणि दीर्घाणि विचित्रितानि ।सिन्धूद्भवानां तुरगोत्तमाना- मदात्सहस्रद्वितयं सुरम्यम्॥ 19 ॥

dadau punarvāsagṛhāṇi tasmai ramyāṇi dīrghāṇi vicitritāni | sindhūdbhavānāṃ turagottamānā- madātsahasradvitayaṃ suramyam

क्रमेलकानाञ्च शतत्रयं वै प्रत्यादिशद्भारभृतां सुचारु ।शतद्वयं वै शकटोत्तमानां तस्मै ददौ धान्यरसैः प्रपूरितम्॥ 20 ॥

kramelakānāñca śatatrayaṃ vai pratyādiśadbhārabhṛtāṃ sucāru | śatadvayaṃ vai śakaṭottamānāṃ tasmai dadau dhānyarasaiḥ prapūritam

मनोरमां राजसुतां प्रणम्य जगाद वाक्यं विहिताञ्जलिः पुरः ।दासोऽस्मि ते राजसुते वरिष्ठे तद्ब्रूहि यत्स्यात्तु मनोगतं ते॥ 21 ॥

manoramāṃ rājasutāṃ praṇamya jagāda vākyaṃ vihitāñjaliḥ puraḥ | dāso'smi te rājasute variṣṭhe tadbrūhi yatsyāttu manogataṃ te

तं चारुवाक्यं निजगाद सापि स्वस्त्यस्तु ते भूप कुलस्य वृद्धिः ।सम्मानिताऽहं मम सूनवे त्वया दत्ता यतो रत्नवरा स्वकन्या॥ 22 ॥

taṃ cāruvākyaṃ nijagāda sāpi svastyastu te bhūpa kulasya vṛddhiḥ | sammānitā'haṃ mama sūnave tvayā dattā yato ratnavarā svakanyā

न बन्दिपुत्री नृप मागधी वा स्तौमीह किं त्वां स्वजनं महत्तरम् ।सुमेरुतुल्यस्तु कृतः सुतोऽद्य मे सम्बन्धिना भूपतिनोत्तमेन॥ 23 ॥

na bandiputrī nṛpa māgadhī vā staumīha kiṃ tvāṃ svajanaṃ mahattaram | sumerutulyastu kṛtaḥ suto'dya me sambandhinā bhūpatinottamena

अहोऽतिचित्रं नृपतेश्चरित्रं परं पवित्रं तव किं वदामि ।यद्भ्रष्टराज्याय सुताय मेऽद्य दत्ता त्वया पूज्यसुता वरिष्ठा॥ 24 ॥

aho'ticitraṃ nṛpateścaritraṃ paraṃ pavitraṃ tava kiṃ vadāmi | yadbhraṣṭarājyāya sutāya me'dya dattā tvayā pūjyasutā variṣṭhā

वनाधिवासाय किलाधनाय पित्रा विहीनाय विसैन्यकाय ।सर्वानिमान्भूमिपतीन्विहाय फलाशनायार्थविवर्जिताय॥ 25 ॥

vanādhivāsāya kilādhanāya pitrā vihīnāya visainyakāya | sarvānimānbhūmipatīnvihāya phalāśanāyārthavivarjitāya

समानवित्तेऽथ कुले बले च ददाति पुत्रीं नृपतिश्च भूयः ।न कोऽपि मे भूपसुतेऽर्थहीने गुणान्वितां रूपवतीञ्च दद्यात्॥ 26 ॥

samānavitte'tha kule bale ca dadāti putrīṃ nṛpatiśca bhūyaḥ | na ko'pi me bhūpasute'rthahīne guṇānvitāṃ rūpavatīñca dadyāt

वैरं तु सर्वैः सह संविधाय नृपैर्वरिष्ठैर्बलसंयुतैश्च ।सुदर्शनायाथ सुताऽर्पिता मे किं वर्णये धैर्यमिदं त्वदीयम्॥ 27 ॥

vairaṃ tu sarvaiḥ saha saṃvidhāya nṛpairvariṣṭhairbalasaṃyutaiśca | sudarśanāyātha sutā'rpitā me kiṃ varṇaye dhairyamidaṃ tvadīyam

निशम्य वाक्यानि नृपः प्रहृष्टः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच भूयः ।गृहाण राज्यं मम सुप्रसिद्धं भवामि सेनापतिरद्य चाहम्॥ 28 ॥

niśamya vākyāni nṛpaḥ prahṛṣṭaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca bhūyaḥ | gṛhāṇa rājyaṃ mama suprasiddhaṃ bhavāmi senāpatiradya cāham

नोचेत्तदर्धं प्रतिगृह्य चात्र सुतान्वितो राज्यफलानि भुङ्क्ष्व ।विहाय वाराणसिकानिवासं वने पुरे वासमतो न मेऽस्ति॥ 29 ॥

nocettadardhaṃ pratigṛhya cātra sutānvito rājyaphalāni bhuṅkṣva | vihāya vārāṇasikānivāsaṃ vane pure vāsamato na me'sti

नृपास्तु सन्त्येव रुषान्विता वै गत्वा करिष्ये प्रथमं तु सान्त्वनम् ।ततः परं द्वावपरावुपायौ नोचेत्ततो युद्धमहं करिष्ये॥ 30 ॥

nṛpāstu santyeva ruṣānvitā vai gatvā kariṣye prathamaṃ tu sāntvanam | tataḥ paraṃ dvāvaparāvupāyau nocettato yuddhamahaṃ kariṣye

जयाजयो दैववशो तथापि धर्मे जयो नैव कृतेऽप्यधर्मे ।तेषां किलाधर्मवतां नृपाणां कथं भविष्यत्यनुचिन्तितं वै॥ 31 ॥

jayājayo daivavaśo tathāpi dharme jayo naiva kṛte'pyadharme | teṣāṃ kilādharmavatāṃ nṛpāṇāṃ kathaṃ bhaviṣyatyanucintitaṃ vai

आकर्ण्य तद्भाषितमर्थवच्च जगाद वाक्यं हितकारकं तम् ।मनोरमा मानमवाप्य तस्मात् सर्वात्मना मोदयुता प्रसन्ना॥ 32 ॥

ākarṇya tadbhāṣitamarthavacca jagāda vākyaṃ hitakārakaṃ tam | manoramā mānamavāpya tasmāt sarvātmanā modayutā prasannā

राजञ्छिवं तेऽस्तु कुरुष्व राज्यं त्यक्त्वा भयं त्वं स्वसुतैः समेतः ।सुतोऽपि मे नूनमवाप्य राज्यं साकेतपुर्यां प्रचरिष्यतीह॥ 33 ॥

rājañchivaṃ te'stu kuruṣva rājyaṃ tyaktvā bhayaṃ tvaṃ svasutaiḥ sametaḥ | suto'pi me nūnamavāpya rājyaṃ sāketapuryāṃ pracariṣyatīha

विसर्जयास्मान्निजसद्म गन्तुं शिवं भवानी तव संविधास्यति ।न काऽपि चिन्ता मम भूप वर्तते सञ्चिन्तयन्त्या परमाम्बिकां वै॥ 34 ॥

visarjayāsmānnijasadma gantuṃ śivaṃ bhavānī tava saṃvidhāsyati | na kā'pi cintā mama bhūpa vartate sañcintayantyā paramāmbikāṃ vai

दोषा गता विविधवाक्यपदै रसालै- रन्योन्यभाषणपदैरमृतोपमैश्च ।प्रातर्नृपाः समधिगम्य कृतं विवाहं रोषान्विता नगरबाह्यगतास्तथोचुः॥ 35 ॥

doṣā gatā vividhavākyapadai rasālai- ranyonyabhāṣaṇapadairamṛtopamaiśca | prātarnṛpāḥ samadhigamya kṛtaṃ vivāhaṃ roṣānvitā nagarabāhyagatāstathocuḥ

अद्यैव तं नृपकलङ्कधरञ्च हत्वा बालं तथैव किल तं न विवाहयोग्यम् ।गृह्णीम तां शशिकलां नृपतेश्च लक्ष्मीं लज्जामवाप्य निजसद्म कथं व्रजेम॥ 36 ॥

adyaiva taṃ nṛpakalaṅkadharañca hatvā bālaṃ tathaiva kila taṃ na vivāhayogyam | gṛhṇīma tāṃ śaśikalāṃ nṛpateśca lakṣmīṃ lajjāmavāpya nijasadma kathaṃ vrajema

शृण्वन्तु तूर्यनिनदान्किल वाद्यमाना- ञ्छङ्खस्वनानभिभवन्ति मृदङ्गशब्दाः ।गीतध्वनिं च विविधं निगमस्वनञ्च मन्यामहे नृपतिनाऽत्र कृतो विवाहः॥ 37 ॥

śṛṇvantu tūryaninadānkila vādyamānā- ñchaṅkhasvanānabhibhavanti mṛdaṅgaśabdāḥ | gītadhvaniṃ ca vividhaṃ nigamasvanañca manyāmahe nṛpatinā'tra kṛto vivāhaḥ

अस्मान्प्रतार्य वचनैर्विधिवच्चकार वैवाहिकेन विधिना करपीडनं वै ।कर्तव्यमद्य किमहो प्रविचिन्तयन्तु भूपाः परस्परमतिं च समर्थयन्तु॥ 38 ॥

asmānpratārya vacanairvidhivaccakāra vaivāhikena vidhinā karapīḍanaṃ vai | kartavyamadya kimaho pravicintayantu bhūpāḥ parasparamatiṃ ca samarthayantu

एवं वदत्सु नृपतिष्वथ कन्याकायाः कृत्वा विवाहविधिमप्रतिमप्रभावः ।भूपान्निमन्त्रयितुमाशु जगाम राजा काशीपतिः स्वसुहृदैः प्रथितप्रभावैः॥ 39 ॥

evaṃ vadatsu nṛpatiṣvatha kanyākāyāḥ kṛtvā vivāhavidhimapratimaprabhāvaḥ | bhūpānnimantrayitumāśu jagāma rājā kāśīpatiḥ svasuhṛdaiḥ prathitaprabhāvaiḥ

आगच्छन्तं च तं दृष्ट्वा नृपाः काशीपतिं तदा ।नोचुः किञ्चिदपि क्रोधान्मौनमाधाय संस्थिताः॥ 40 ॥

āgacchantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā nṛpāḥ kāśīpatiṃ tadā | nocuḥ kiñcidapi krodhānmaunamādhāya saṃsthitāḥ

स गत्वा प्रणिपत्याह कृताञ्जलिरभाषत ।आगन्तव्यं नृपैः सर्वैर्भोजनार्थं गृहे मम॥ 41 ॥

sa gatvā praṇipatyāha kṛtāñjalirabhāṣata | āgantavyaṃ nṛpaiḥ sarvairbhojanārthaṃ gṛhe mama

कन्ययाऽसौ वृतो भूपः किं करोमि हिताहितम् ।भवद्भिस्तु शुभः कार्यो महान्तो हि दयालवः॥ 42 ॥

kanyayā'sau vṛto bhūpaḥ kiṃ karomi hitāhitam | bhavadbhistu śubhaḥ kāryo mahānto hi dayālavaḥ

तन्निशम्य वचस्तस्य नृपाः क्रोधपरिप्लुताः ।प्रत्यूचुर्भुक्तमस्माभिः स्वगृहं नृपते व्रज॥ 43 ॥

tanniśamya vacastasya nṛpāḥ krodhapariplutāḥ | pratyūcurbhuktamasmābhiḥ svagṛhaṃ nṛpate vraja

कुरु कार्याण्यशेषाणि यथेष्टं सुकृतं कृतम् ।नृपाः सर्वे प्रयान्त्वद्य स्वानि स्वानि गृहाणि वै॥ 44 ॥

kuru kāryāṇyaśeṣāṇi yatheṣṭaṃ sukṛtaṃ kṛtam | nṛpāḥ sarve prayāntvadya svāni svāni gṛhāṇi vai

सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा जगाम शङ्कितो गृहम् ।किं करिष्यन्ति संविग्नाः क्रोधयुक्ता नृपोत्तमाः॥ 45 ॥

subāhurapi tacchrutvā jagāma śaṅkito gṛham | kiṃ kariṣyanti saṃvignāḥ krodhayuktā nṛpottamāḥ

गते तस्मिन्महीपालाश्चक्रुश्च समयं पुनः ।रुद्ध्वा मार्गं ग्रहीष्यामः कन्यां हत्वा सुदर्शनम्॥ 46 ॥

gate tasminmahīpālāścakruśca samayaṃ punaḥ | ruddhvā mārgaṃ grahīṣyāmaḥ kanyāṃ hatvā sudarśanam

केचनोचुः किमस्माकं हन्त तेन नृपेण वै ।दृष्ट्वा तु कौतुकं सर्वं गमिष्यामो यथागतम्॥ 47 ॥

kecanocuḥ kimasmākaṃ hanta tena nṛpeṇa vai | dṛṣṭvā tu kautukaṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāgatam

इत्युक्त्वा ते नृपाः सर्वे मार्गमाक्रम्य संस्थिताः ।चकारोत्तरकार्याणि सुबाहुः स्वगृहं गतः॥ 48 ॥

ityuktvā te nṛpāḥ sarve mārgamākramya saṃsthitāḥ | cakārottarakāryāṇi subāhuḥ svagṛhaṃ gataḥ