Skandha 3, Adhyāya 21

व्यास उवाच ।सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा युक्तमुक्तं तया तदा ।चिन्ताविष्टो बभूवाशु किं कर्तव्यमतः परम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | subāhurapi tacchrutvā yuktamuktaṃ tayā tadā | cintāviṣṭo babhūvāśu kiṃ kartavyamataḥ param

सङ्गताः पृथिवीपालाः ससैन्याः सपरिग्रहाः ।उपविष्टाश्च मञ्चेषु योद्धुकामा महाबलाः॥ 2 ॥

saṅgatāḥ pṛthivīpālāḥ sasainyāḥ saparigrahāḥ | upaviṣṭāśca mañceṣu yoddhukāmā mahābalāḥ

यदि ब्रवीमि तान्सर्वान्सुता नायाति साम्प्रतम् ।तथापि कोपसंयुक्ता हन्युर्मा दुष्टबुद्धयः॥ 3 ॥

yadi bravīmi tānsarvānsutā nāyāti sāmpratam | tathāpi kopasaṃyuktā hanyurmā duṣṭabuddhayaḥ

न मे सैन्यबलं तादृङ्न दुर्गबलमद्भुतम् ।येनाहं नृपतीन्सर्वान् प्रत्यादेष्टुमिहोत्सहे॥ 4 ॥

na me sainyabalaṃ tādṛṅna durgabalamadbhutam | yenāhaṃ nṛpatīnsarvān pratyādeṣṭumihotsahe

सुदर्शनस्तथैकाकी ह्यसहायोऽधनः शिशुः ।किं कर्तव्यं निमग्नोऽहं सर्वथा दुःखसागरे॥ 5 ॥

sudarśanastathaikākī hyasahāyo'dhanaḥ śiśuḥ | kiṃ kartavyaṃ nimagno'haṃ sarvathā duḥkhasāgare

इति चिन्तापरो राजा जगाम नृपसन्निधौ ।प्रणम्य तानुवाचाथ प्रश्रयावनतो नृपः॥ 6 ॥

iti cintāparo rājā jagāma nṛpasannidhau | praṇamya tānuvācātha praśrayāvanato nṛpaḥ

किं कर्तव्यं नृपाः कामं नैति मे मण्डपे सुता ।बहुशः प्रेर्यमाणाऽपि सा मात्राऽपि मयाऽपि च॥ 7 ॥

kiṃ kartavyaṃ nṛpāḥ kāmaṃ naiti me maṇḍape sutā | bahuśaḥ preryamāṇā'pi sā mātrā'pi mayā'pi ca

मूर्घ्ना पतामि पादेषु राज्ञां दासोऽस्मि साम्प्रतम् ।पूजादिकं गृहीत्वाऽद्य व्रजन्तु सदनानि वः॥ 8 ॥

mūrghnā patāmi pādeṣu rājñāṃ dāso'smi sāmpratam | pūjādikaṃ gṛhītvā'dya vrajantu sadanāni vaḥ

ददामि बहुरत्नानि वस्त्राणि च गजान् रथान् ।गृहीत्वाऽद्य कृपां कृत्वा व्रजन्तु भवनान्युत॥ 9 ॥

dadāmi bahuratnāni vastrāṇi ca gajān rathān | gṛhītvā'dya kṛpāṃ kṛtvā vrajantu bhavanānyuta

न वशे मे सुता बाला म्रियते यदि खेदिता ।तदा मे स्यान्महद्दुःखं तेन चिन्तातुरोऽस्म्यहम्॥ 10 ॥

na vaśe me sutā bālā mriyate yadi kheditā | tadā me syānmahadduḥkhaṃ tena cintāturo'smyaham

भवन्तः करुणावन्तो महाभाग्या महौजसः ।किं मे तया दुहित्रा तु मन्दया दुर्विनीतया॥ 11 ॥

bhavantaḥ karuṇāvanto mahābhāgyā mahaujasaḥ | kiṃ me tayā duhitrā tu mandayā durvinītayā

अनुग्राह्योऽस्मि वः कामं दासोऽहमिति सर्वथा ।सुता सुतेव मन्तव्या भवद्भिः सर्वथा मम॥ 12 ॥

anugrāhyo'smi vaḥ kāmaṃ dāso'hamiti sarvathā | sutā suteva mantavyā bhavadbhiḥ sarvathā mama

व्यास उवाच ।श्रुत्वा सुबाहुवचनं नोचुः केचन भूमिपाः ।युधाजित्क्रोधताम्राक्षस्तमुवाच रुषान्वितः॥ 13 ॥

vyāsa uvāca | śrutvā subāhuvacanaṃ nocuḥ kecana bhūmipāḥ | yudhājitkrodhatāmrākṣastamuvāca ruṣānvitaḥ

राजन्मूर्खोऽसि किं ब्रूषे कृत्वा कार्य सुनिन्दितम् ।स्वयंवरः कथं मोहाद्रचितः संशये सति॥ 14 ॥

rājanmūrkho'si kiṃ brūṣe kṛtvā kārya suninditam | svayaṃvaraḥ kathaṃ mohādracitaḥ saṃśaye sati

मिलिता भूभुजः सर्वे त्वयाहूताः स्वयंवरे ।कथमद्य नृपा गन्तुं योग्यास्ते स्वगृहान्प्रति॥ 15 ॥

militā bhūbhujaḥ sarve tvayāhūtāḥ svayaṃvare | kathamadya nṛpā gantuṃ yogyāste svagṛhānprati

अवमान्य नृपान्सर्वांस्त्वं किं सुदर्शनाय वै ।दातुमिच्छसि पुत्रीञ्च किमनार्यमतः परम्॥ 16 ॥

avamānya nṛpānsarvāṃstvaṃ kiṃ sudarśanāya vai | dātumicchasi putrīñca kimanāryamataḥ param

विचार्य पुरुषेणादौ कार्यं वै शुभमिच्छता ।आरब्धव्यं त्वया तत्तु कृतं राजन्नजानता॥ 17 ॥

vicārya puruṣeṇādau kāryaṃ vai śubhamicchatā | ārabdhavyaṃ tvayā tattu kṛtaṃ rājannajānatā

एतान्विहाय नृपतीन्बलवाहनसंयुतान् ।वरं सुदर्शनं कर्तुं कथमिच्छसि साम्प्रतम्॥ 18 ॥

etānvihāya nṛpatīnbalavāhanasaṃyutān | varaṃ sudarśanaṃ kartuṃ kathamicchasi sāmpratam

अहं त्वां हन्मि पापिष्ठं तथा पश्चात्सुदर्शनम् ।दौहित्रायाद्य ते कन्यां दास्यामीति विनिश्चयः॥ 19 ॥

ahaṃ tvāṃ hanmi pāpiṣṭhaṃ tathā paścātsudarśanam | dauhitrāyādya te kanyāṃ dāsyāmīti viniścayaḥ

मयि तिष्ठति कोऽन्योस्ति यः कन्यां हर्तुमिच्छति ।सुदर्शनः कियानद्य निर्धनो निर्बलः शिशुः॥ 20 ॥

mayi tiṣṭhati ko'nyosti yaḥ kanyāṃ hartumicchati | sudarśanaḥ kiyānadya nirdhano nirbalaḥ śiśuḥ

भारद्वाजाश्रमे पूर्वं मुक्तो मुनिकृते मया ।नाद्याहं मोचयिष्यामि सर्वथा जीवितं शिशोः॥ 21 ॥

bhāradvājāśrame pūrvaṃ mukto munikṛte mayā | nādyāhaṃ mocayiṣyāmi sarvathā jīvitaṃ śiśoḥ

तस्माद्विचार्य सम्यक्त्वं पुत्र्या च भार्यया सह ।दौहित्राय प्रियां कन्यां देहि मे सुभ्रुवं किल॥ 22 ॥

tasmādvicārya samyaktvaṃ putryā ca bhāryayā saha | dauhitrāya priyāṃ kanyāṃ dehi me subhruvaṃ kila

सम्बन्धी भव दत्त्वा त्वं पुत्रीमेतां मनोरमाम् ।उच्चाश्रयः प्रकर्तव्यः सर्वदा शुभमिच्छता॥ 23 ॥

sambandhī bhava dattvā tvaṃ putrīmetāṃ manoramām | uccāśrayaḥ prakartavyaḥ sarvadā śubhamicchatā

सुदर्शनाय दत्त्वा त्वं पुत्रीं प्राणप्रियां शुभाम् ।एकाकिनेऽप्यराज्याय किं सुखं प्राप्तुमिच्छसि॥ 24 ॥

sudarśanāya dattvā tvaṃ putrīṃ prāṇapriyāṃ śubhām | ekākine'pyarājyāya kiṃ sukhaṃ prāptumicchasi

॥ परिचिन्तय धर्मं त्वं राजनीतिञ्च शाश्वतीम् ।कुरु कार्यं यथायोग्यं मा कृथा मतिमन्यथा॥ 25 ॥

|| paricintaya dharmaṃ tvaṃ rājanītiñca śāśvatīm | kuru kāryaṃ yathāyogyaṃ mā kṛthā matimanyathā

सुहृदसि ममात्यर्थं हितं ते प्रब्रवीम्यहम् ।समानय सुतां राजन् मण्डपे तां सखीवृताम्॥ 26 ॥

suhṛdasi mamātyarthaṃ hitaṃ te prabravīmyaham | samānaya sutāṃ rājan maṇḍape tāṃ sakhīvṛtām

सुदर्शनमृते चेयं वरिष्यति यदाऽप्यसौ ।विग्रहो मे तदा न स्याद्विवाहोऽस्तु तवेप्सितः॥ 27 ॥

sudarśanamṛte ceyaṃ variṣyati yadā'pyasau | vigraho me tadā na syādvivāho'stu tavepsitaḥ

अन्ये नृपतयः सर्वे कुलीनाः सबलाः समाः ।विरोधः कीदृशस्त्वेनं वृणोद्यदि नृपोत्तम॥ 28 ॥

anye nṛpatayaḥ sarve kulīnāḥ sabalāḥ samāḥ | virodhaḥ kīdṛśastvenaṃ vṛṇodyadi nṛpottama

अन्यथाऽहं हरिष्येऽद्य बलात्कन्यामिमां शुभाम् ।मा विरोधं सुदुःसाध्यं गच्छ पार्थिवसत्तम॥ 29 ॥

anyathā'haṃ hariṣye'dya balātkanyāmimāṃ śubhām | mā virodhaṃ suduḥsādhyaṃ gaccha pārthivasattama

व्यास उवाच ।युधाजिता समादिष्टः सुबाहुः शोकसंयुतः ।निःश्वसन्भवनं गत्वा भार्यां प्राह शुचावृतः॥ 30 ॥

vyāsa uvāca | yudhājitā samādiṣṭaḥ subāhuḥ śokasaṃyutaḥ | niḥśvasanbhavanaṃ gatvā bhāryāṃ prāha śucāvṛtaḥ

पुत्रीं ब्रूहि सुधर्मज्ञे कलहे समुपस्थिते ।किं कर्त्तव्यं मया शक्यं त्वद्वशोऽस्मि सुलोचने॥ 31 ॥

putrīṃ brūhi sudharmajñe kalahe samupasthite | kiṃ karttavyaṃ mayā śakyaṃ tvadvaśo'smi sulocane

व्यास उवाच ।सा श्रुत्वा पतिवाक्यं तु गत्वा प्राह सुतान्तिकम् ।वत्से राजातिदुःखार्तः पिता तेऽद्यापि वर्तते॥ 32 ॥

vyāsa uvāca | sā śrutvā pativākyaṃ tu gatvā prāha sutāntikam | vatse rājātiduḥkhārtaḥ pitā te'dyāpi vartate

त्वदर्थे विग्रहः कामं समुत्पन्नोऽद्य भूभृताम् ।अन्यं वरय सुश्रोणि सुदर्शनमृते नृपम्॥ 33 ॥

tvadarthe vigrahaḥ kāmaṃ samutpanno'dya bhūbhṛtām | anyaṃ varaya suśroṇi sudarśanamṛte nṛpam

यदि सुदर्शनं वत्से हठात्त्वं वै वरिष्यसि ।युधाजित्त्वां च मां चैव हनिष्यति बलान्वितः॥ 34 ॥

yadi sudarśanaṃ vatse haṭhāttvaṃ vai variṣyasi | yudhājittvāṃ ca māṃ caiva haniṣyati balānvitaḥ

सुदर्शनं च राजाऽसौ बलमत्तः प्रतापवान् ।द्वितीयस्ते पतिः पश्चाद्भविता कलहे सति॥ 35 ॥

sudarśanaṃ ca rājā'sau balamattaḥ pratāpavān | dvitīyaste patiḥ paścādbhavitā kalahe sati

तस्मात्सुदर्शनं त्यक्त्वा वरयान्यं नृपोत्तमम् ।सुखमिच्छसि चेन्मह्यं तुभ्यं वा मृगलोचने ।इति मात्रा बोधितां तां पश्चाद्राजाप्यबोधयत्॥ 36 ॥

tasmātsudarśanaṃ tyaktvā varayānyaṃ nṛpottamam | sukhamicchasi cenmahyaṃ tubhyaṃ vā mṛgalocane | iti mātrā bodhitāṃ tāṃ paścādrājāpyabodhayat

उभयोर्वचनं श्रुत्वा निर्भयोवाच कन्यका कन्योवाच ।सत्यमुक्तं नृपश्रेष्ठ जानासि च व्रतं मम॥ 37 ॥

ubhayorvacanaṃ śrutvā nirbhayovāca kanyakā kanyovāca | satyamuktaṃ nṛpaśreṣṭha jānāsi ca vrataṃ mama

नान्यं वृणोमि भूपाल सुदर्शनमृते क्वचित् ।बिभेषि यदि राजेन्द्र नृपेभ्यः किल कातरः॥ 38 ॥

nānyaṃ vṛṇomi bhūpāla sudarśanamṛte kvacit | bibheṣi yadi rājendra nṛpebhyaḥ kila kātaraḥ

सुदर्शनाय दत्त्वा मां विसर्जय पुराद्बहिः ।स मां रथे सामारोप्य निर्गमिष्यति ते पुरात्॥ 39 ॥

sudarśanāya dattvā māṃ visarjaya purādbahiḥ | sa māṃ rathe sāmāropya nirgamiṣyati te purāt

भवितव्यं तु पश्चाद्वै भविष्यति न चान्यथा ।नात्र चिन्ता त्वया कार्या भवितव्ये नृपोत्तम॥ 40 ॥

bhavitavyaṃ tu paścādvai bhaviṣyati na cānyathā | nātra cintā tvayā kāryā bhavitavye nṛpottama

यद्भावि तद्भवत्येव सर्वथात्र न संशयः ।राजोवाच ।न पुत्रि साहसं कार्यं मतिमद्भिः कदाचन॥ 41 ॥

yadbhāvi tadbhavatyeva sarvathātra na saṃśayaḥ | rājovāca | na putri sāhasaṃ kāryaṃ matimadbhiḥ kadācana

बहुभिर्न विरोद्धव्यमिति वेदविदो विदुः ।विस्रक्ष्यामि कथं कन्यां दत्त्वा राजसुताय च॥ 42 ॥

bahubhirna viroddhavyamiti vedavido viduḥ | visrakṣyāmi kathaṃ kanyāṃ dattvā rājasutāya ca

राजानो वरसंयुक्ताः किं न कुर्युरसाम्प्रतम् ।यदि ते रोचते वत्से पणं संविदधाम्यहम्॥ 43 ॥

rājāno varasaṃyuktāḥ kiṃ na kuryurasāmpratam | yadi te rocate vatse paṇaṃ saṃvidadhāmyaham

जनकेन यथा पूर्वं कृतः सीतास्वयंवरे ।शैवं धनुर्यथा तेन धृतं कृत्वा पणं तथा॥ 44 ॥

janakena yathā pūrvaṃ kṛtaḥ sītāsvayaṃvare | śaivaṃ dhanuryathā tena dhṛtaṃ kṛtvā paṇaṃ tathā

तथाहमपि तन्वङ्गि करोम्यद्य दुरासदम् ।विवादो येन राज्ञां वै कृते सति शमं व्रजेत्॥ 45 ॥

tathāhamapi tanvaṅgi karomyadya durāsadam | vivādo yena rājñāṃ vai kṛte sati śamaṃ vrajet

पालयिष्यति यः कामं स ते भर्ता भविष्यति ।सुदर्शनस्तथाऽन्यो वा यः कश्चिद्बलवत्तरः॥ 46 ॥

pālayiṣyati yaḥ kāmaṃ sa te bhartā bhaviṣyati | sudarśanastathā'nyo vā yaḥ kaścidbalavattaraḥ

पालयित्वा पणं त्वां वै वरयिष्यति सर्वथा ।एवं कृते नृपाणां तु विवादः शमितो भवेत्॥ 47 ॥

pālayitvā paṇaṃ tvāṃ vai varayiṣyati sarvathā | evaṃ kṛte nṛpāṇāṃ tu vivādaḥ śamito bhavet

सुखेनाहं विवाहं ते करिष्यामि ततः परम् ।कन्योवाच ।सन्देहे नैव मज्जामि मूर्खकृत्यमिदं यतः॥ 48 ॥

sukhenāhaṃ vivāhaṃ te kariṣyāmi tataḥ param | kanyovāca | sandehe naiva majjāmi mūrkhakṛtyamidaṃ yataḥ

मया सुदर्शनः पूर्वं धृतश्चेतसि नान्यथा ।कारणं पुण्यपापानां मन एव महीपते॥ 49 ॥

mayā sudarśanaḥ pūrvaṃ dhṛtaścetasi nānyathā | kāraṇaṃ puṇyapāpānāṃ mana eva mahīpate

मनसा विधृतं त्यक्त्वा कथमन्यं वृणे पितः ।कृते पणे महाराज सर्वेषां वशगा ह्यहम्॥ 50 ॥

manasā vidhṛtaṃ tyaktvā kathamanyaṃ vṛṇe pitaḥ | kṛte paṇe mahārāja sarveṣāṃ vaśagā hyaham

एकः पालयिता द्वौ वा बहवो वा भवन्ति चेत् ।किं कर्तव्यं तदा तात विवादे समुपस्थिते॥ 51 ॥

ekaḥ pālayitā dvau vā bahavo vā bhavanti cet | kiṃ kartavyaṃ tadā tāta vivāde samupasthite

संशयाधिष्ठिते कार्ये मतिं नाहं करोम्यतः ।मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र देहि सुदर्शनाय माम्॥ 52 ॥

saṃśayādhiṣṭhite kārye matiṃ nāhaṃ karomyataḥ | mā cintāṃ kuru rājendra dehi sudarśanāya mām

विवाहं विधिना कृत्वा शं विधास्यति चण्डिका ।यन्नामकीर्तनादेव दुःखौघो विलयं व्रजेत्॥ 53 ॥

vivāhaṃ vidhinā kṛtvā śaṃ vidhāsyati caṇḍikā | yannāmakīrtanādeva duḥkhaugho vilayaṃ vrajet

तां स्मृत्वा परमां शक्तिं कुरु कार्यमतन्द्रितः ।गत्वा वद नृपेभ्यस्त्वं कृताञ्जलिपुटोऽद्य वै॥ 54 ॥

tāṃ smṛtvā paramāṃ śaktiṃ kuru kāryamatandritaḥ | gatvā vada nṛpebhyastvaṃ kṛtāñjalipuṭo'dya vai

आगन्तव्यञ्च श्वः सर्वैरिह भूपैः स्वयंवरे ।इत्युक्त्वा त्वं विसृज्याशु सर्वं नृपतिमण्डलम्॥ 55 ॥

āgantavyañca śvaḥ sarvairiha bhūpaiḥ svayaṃvare | ityuktvā tvaṃ visṛjyāśu sarvaṃ nṛpatimaṇḍalam

विवाहं कुरु रात्रौ मे वेदोक्तविधिना नृप ।पारिबर्हं यथायोग्यं दत्त्वा तस्मै विसर्जय॥ 56 ॥

vivāhaṃ kuru rātrau me vedoktavidhinā nṛpa | pāribarhaṃ yathāyogyaṃ dattvā tasmai visarjaya

गमिष्यति गृहीत्वा मां ध्रुवसन्धिसुतः किल ।कदाचित्ते नृपाः क्रुद्धाः सङ्ग्रामं कर्त्तुमुद्यताः॥ 57 ॥

gamiṣyati gṛhītvā māṃ dhruvasandhisutaḥ kila | kadācitte nṛpāḥ kruddhāḥ saṅgrāmaṃ karttumudyatāḥ

भविष्यति तदा देवी साहाय्यं नः करिष्यति ।सोऽपि राजसुतस्तैस्तु सङ्ग्रामं संविधास्यति॥ 58 ॥

bhaviṣyati tadā devī sāhāyyaṃ naḥ kariṣyati | so'pi rājasutastaistu saṅgrāmaṃ saṃvidhāsyati

दैवान्मृधे मृते तस्मिन्मरिष्याम्यहमप्युत ।स्वस्ति तेस्तु गृहे तिष्ठ दत्त्वा मां सहसैन्यकः॥ 59 ॥

daivānmṛdhe mṛte tasminmariṣyāmyahamapyuta | svasti testu gṛhe tiṣṭha dattvā māṃ sahasainyakaḥ

एकैवाहं गमिष्यामि तेन सार्धं रिरंसया ।व्यास उवाच ।इति तस्या वचः श्रुत्वा राजाऽसौ कृतनिश्चयः ।मतिं चक्रे तथा कर्तुं विश्वासं प्रतिपद्य च॥ 60 ॥

ekaivāhaṃ gamiṣyāmi tena sārdhaṃ riraṃsayā | vyāsa uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā'sau kṛtaniścayaḥ | matiṃ cakre tathā kartuṃ viśvāsaṃ pratipadya ca