Skandha 3, Adhyāya 24

व्यास उवाच ।तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भवान्याः स नृपोत्तमः ।प्रोवाच वचनं तत्र सुबाहुर्भक्तिसंयुतः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhavānyāḥ sa nṛpottamaḥ | provāca vacanaṃ tatra subāhurbhaktisaṃyutaḥ

सुबाहुरुवाच ।एकतो देवलोकस्य राज्यं भूमण्डलस्य च ।एकतो दर्शनं ते वै न च तुल्यं कदाचन॥ 2 ॥

subāhuruvāca | ekato devalokasya rājyaṃ bhūmaṇḍalasya ca | ekato darśanaṃ te vai na ca tulyaṃ kadācana

दर्शनात्सदृशं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु नास्ति मे ।कं वरं देवि याचेऽहं कृतार्थोऽस्मि धरातले॥ 3 ॥

darśanātsadṛśaṃ kiñcittriṣu lokeṣu nāsti me | kaṃ varaṃ devi yāce'haṃ kṛtārtho'smi dharātale

एतदिच्छाम्यहं मातर्याचितुं वाञ्छितं वरम् ।तव भक्तिः सदा मेऽस्तु निश्चला ह्यनपायिनी॥ 4 ॥

etadicchāmyahaṃ mātaryācituṃ vāñchitaṃ varam | tava bhaktiḥ sadā me'stu niścalā hyanapāyinī

नगरेऽत्र त्वया मातः स्थातव्यं मम सर्वदा ।दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्वं शक्तिरिह संस्थिता॥ 5 ॥

nagare'tra tvayā mātaḥ sthātavyaṃ mama sarvadā | durgādevīti nāmnā vai tvaṃ śaktiriha saṃsthitā

रक्षा त्वया च कर्तव्या सर्वदा नगरस्य ह ।यथा सुदर्शनस्त्रातो रिपुसङ्घादनामयः॥ 6 ॥

rakṣā tvayā ca kartavyā sarvadā nagarasya ha | yathā sudarśanastrāto ripusaṅghādanāmayaḥ

तथाऽत्र रक्षा कर्तव्या वाराणस्यास्त्वयाम्बिके ।यावत्पुरी भवेद्भूमौ सुप्रतिष्ठा सुसंस्थिता॥ 7 ॥

tathā'tra rakṣā kartavyā vārāṇasyāstvayāmbike | yāvatpurī bhavedbhūmau supratiṣṭhā susaṃsthitā

तावत्त्वयाऽत्र स्थातव्यं दुर्गे देवि कृपानिधे ।वरोऽयं मम ते देयः किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम्॥ 8 ॥

tāvattvayā'tra sthātavyaṃ durge devi kṛpānidhe | varo'yaṃ mama te deyaḥ kimanyatprārthayāmyaham

विविधान्सकलान्कामान्देहि मे विद्विषो जहि ।अभद्राणां विनाशञ्च कुरु लोकस्य सर्वदा॥ 9 ॥

vividhānsakalānkāmāndehi me vidviṣo jahi | abhadrāṇāṃ vināśañca kuru lokasya sarvadā

व्यास उवाच ।इति सम्प्रार्थिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।तमुवाच नृपं तत्र स्तुत्वा वै संस्थितं पुरः॥ 10 ॥

vyāsa uvāca | iti samprārthitā devī durgā durgārtināśinī | tamuvāca nṛpaṃ tatra stutvā vai saṃsthitaṃ puraḥ

दुर्गोवाच ।राजन्सदा निवासो मे मुक्तिपुर्यां भविष्यति ।रक्षार्थं सर्वलोकानां यावत्तिष्ठति मेदिनी॥ 11 ॥

durgovāca | rājansadā nivāso me muktipuryāṃ bhaviṣyati | rakṣārthaṃ sarvalokānāṃ yāvattiṣṭhati medinī

अथो सुदर्शनस्तत्र समागत्य मुदान्वितः ।प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्॥ 12 ॥

atho sudarśanastatra samāgatya mudānvitaḥ | praṇamya parayā bhaktyā tuṣṭāva jagadambikām

अहो कृपा ये कथयाम्यहं किं त्रातस्त्वया यत्किल भक्तिहीनः ।भक्तानुकम्पी सकलो जनोऽस्ति विमुक्तभक्तेरवनं व्रतं ते॥ 13 ॥

aho kṛpā ye kathayāmyahaṃ kiṃ trātastvayā yatkila bhaktihīnaḥ | bhaktānukampī sakalo jano'sti vimuktabhakteravanaṃ vrataṃ te

त्वं देवि सर्वं सृजसि प्रपञ्चं श्रुतं मया पालयसि स्वसृष्टम् ।त्वमत्सि संहारपरे च काले न तेऽत्र चित्रं मम रक्षणं वै॥ 14 ॥

tvaṃ devi sarvaṃ sṛjasi prapañcaṃ śrutaṃ mayā pālayasi svasṛṣṭam | tvamatsi saṃhārapare ca kāle na te'tra citraṃ mama rakṣaṇaṃ vai

करोमि किं ते वद देवि कार्यं क्व वा व्रजामीत्यनुमोदयाशु ।कार्ये विमूढोऽस्मि तवाज्ञयाऽहं गच्छामि तिष्ठे विहरामि मातः॥ 15 ॥

karomi kiṃ te vada devi kāryaṃ kva vā vrajāmītyanumodayāśu | kārye vimūḍho'smi tavājñayā'haṃ gacchāmi tiṣṭhe viharāmi mātaḥ

व्यास उवाच ।तं तथा भाषमाणं तु देवी प्राह दयान्विता ।गच्छायोध्यां महाभाग कुरु राज्यं कुलोचितम्॥ 16 ॥

vyāsa uvāca | taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu devī prāha dayānvitā | gacchāyodhyāṃ mahābhāga kuru rājyaṃ kulocitam

स्मरणीया सदाऽहं ते पूजनीया प्रयत्नतः ।शं विधास्याम्यहं नित्यं राज्यं ते नृपसत्तम॥ 17 ॥

smaraṇīyā sadā'haṃ te pūjanīyā prayatnataḥ | śaṃ vidhāsyāmyahaṃ nityaṃ rājyaṃ te nṛpasattama

अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां नवम्याञ्च विशेषतः ।मम पूजा प्रकर्तव्या बलिदानविधानतः॥ 18 ॥

aṣṭamyāñca caturdaśyāṃ navamyāñca viśeṣataḥ | mama pūjā prakartavyā balidānavidhānataḥ

अर्चा मदीया नगरे स्थापनीया त्वयाऽनघ ।पूजनीया प्रयत्नेन त्रिकालं भक्तिपूर्वकम्॥ 19 ॥

arcā madīyā nagare sthāpanīyā tvayā'nagha | pūjanīyā prayatnena trikālaṃ bhaktipūrvakam

शरत्काले महापूजा कर्तव्या मम सर्वदा ।नवरात्रविधानेन भक्तिभावयुतेन च॥ 20 ॥

śaratkāle mahāpūjā kartavyā mama sarvadā | navarātravidhānena bhaktibhāvayutena ca

चैत्रेऽश्विने तथाऽऽषाढे माघे कार्यो महोत्सवः ।नवरात्रे महाराज पूजा कार्या विशेषतः॥ 21 ॥

caitre'śvine tathā''ṣāḍhe māghe kāryo mahotsavaḥ | navarātre mahārāja pūjā kāryā viśeṣataḥ

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मम भक्तिसमन्वितैः ।कर्तव्या नृपशार्दूल तथाऽष्टम्यां सदा बुधैः॥ 22 ॥

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ mama bhaktisamanvitaiḥ | kartavyā nṛpaśārdūla tathā'ṣṭamyāṃ sadā budhaiḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।नता सुदर्शनेनाथ स्तुता च बहुविस्तरम्॥ 23 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvāntarhitā devī durgā durgārtināśinī | natā sudarśanenātha stutā ca bahuvistaram

अन्तर्हितां तु तां दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ।प्रणेमुस्तं समागम्य यथा शक्रं सुरास्तथा॥ 24 ॥

antarhitāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te | praṇemustaṃ samāgamya yathā śakraṃ surāstathā

सुबाहुरपि तं नत्वा स्थितश्चाग्रे मुदान्वितः ।ऊचुः सर्वे महीपाला अयोध्याधिपतिं तदा॥ 25 ॥

subāhurapi taṃ natvā sthitaścāgre mudānvitaḥ | ūcuḥ sarve mahīpālā ayodhyādhipatiṃ tadā

त्वमस्माकं प्रभुः शास्ता सेवकास्ते वयं सदा ।कुरु राज्यमयोध्यायां पालयास्मान्नृपोत्तम॥ 26 ॥

tvamasmākaṃ prabhuḥ śāstā sevakāste vayaṃ sadā | kuru rājyamayodhyāyāṃ pālayāsmānnṛpottama

त्वत्प्रसादान्महाराज दृष्टा विश्वेश्वरी शिवा ।आदिशक्तिर्भवानी सा चतुर्वर्गफलप्रदा॥ 27 ॥

tvatprasādānmahārāja dṛṣṭā viśveśvarī śivā | ādiśaktirbhavānī sā caturvargaphalapradā

धन्यस्त्वं कृतकृत्योऽसि बहुपुण्यो धरातले ।यस्माच्च त्वत्कृते देवी प्रादुर्भूता सनातनी॥ 28 ॥

dhanyastvaṃ kṛtakṛtyo'si bahupuṇyo dharātale | yasmācca tvatkṛte devī prādurbhūtā sanātanī

न जानीमो वयं सर्वे प्रभावं नृपसत्तम ।चण्डिकायास्तमोयुक्ता मायया मोहिताः सदा॥ 29 ॥

na jānīmo vayaṃ sarve prabhāvaṃ nṛpasattama | caṇḍikāyāstamoyuktā māyayā mohitāḥ sadā

धनदारसुतानां च चिन्तनेऽभिरताः सदा ।मग्ना महार्वणे घोरे कामक्रोधझषाकुले॥ 30 ॥

dhanadārasutānāṃ ca cintane'bhiratāḥ sadā | magnā mahārvaṇe ghore kāmakrodhajhaṣākule

पृच्छामस्त्वां महाभाग सर्वज्ञोऽसि महामते ।केयं शक्तिः कुतो जाता किं प्रभावा वदस्व तत्॥ 31 ॥

pṛcchāmastvāṃ mahābhāga sarvajño'si mahāmate | keyaṃ śaktiḥ kuto jātā kiṃ prabhāvā vadasva tat

भव त्वं नौश्च संसारे साधवोऽति दयापराः ।तस्मान्नो वद काकुत्स्थ देवीमाहात्म्यमुत्तमम्॥ 32 ॥

bhava tvaṃ nauśca saṃsāre sādhavo'ti dayāparāḥ | tasmānno vada kākutstha devīmāhātmyamuttamam

यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरुपा यदुद्भवा ।सत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वं ब्रूहि नृवरोत्तम॥ 33 ॥

yatprabhāvā ca sā devī yatsvarupā yadudbhavā | satsarvaṃ śrotumicchāmastvaṃ brūhi nṛvarottama

व्यास उवाच ।इति पृष्टस्तदा तैस्तु ध्रुवसन्धिसुतो नृपः ।विचिन्त्य मनसा देवीं तानुवाच मुदान्वितः॥ 34 ॥

vyāsa uvāca | iti pṛṣṭastadā taistu dhruvasandhisuto nṛpaḥ | vicintya manasā devīṃ tānuvāca mudānvitaḥ

सुदर्शन उवाच ।किं ब्रवीमि महीपालास्तस्याश्चरितमुत्तमम् ।ब्रह्मादयो न जानन्ति सेशाः सुरगणास्तथा॥ 35 ॥

sudarśana uvāca | kiṃ bravīmi mahīpālāstasyāścaritamuttamam | brahmādayo na jānanti seśāḥ suragaṇāstathā

सर्वस्याद्या महालक्ष्मीर्वरेण्या शक्तिरुत्तमा ।सात्त्विकीयं महीपाला जगत्पालनतत्परा॥ 36 ॥

sarvasyādyā mahālakṣmīrvareṇyā śaktiruttamā | sāttvikīyaṃ mahīpālā jagatpālanatatparā

सृजते या रजोरूपा सत्त्वरूपा च पालने ।संहारे च तमोरूपा त्रिगुणा सा सदा मता॥ 37 ॥

sṛjate yā rajorūpā sattvarūpā ca pālane | saṃhāre ca tamorūpā triguṇā sā sadā matā

निर्गुणा परमा शक्तिः सर्वकामफलप्रदा ।सर्वेषां कारणं सा हि ब्रह्मादीनां नृपोत्तमाः॥ 38 ॥

nirguṇā paramā śaktiḥ sarvakāmaphalapradā | sarveṣāṃ kāraṇaṃ sā hi brahmādīnāṃ nṛpottamāḥ

निर्गुणा सर्वथा ज्ञातुमशक्या योगिभिर्नृपाः ।सगुणा सुखसेव्या सा चिन्तनीया सदा बुधैः॥ 39 ॥

nirguṇā sarvathā jñātumaśakyā yogibhirnṛpāḥ | saguṇā sukhasevyā sā cintanīyā sadā budhaiḥ

राजान ऊचुः ।बाल एव वनं प्राप्तस्त्वं तु नूनं भयातुरः ।कथं ज्ञाता त्वया देवी परमा शक्तिरुत्तमा॥ 40 ॥

rājāna ūcuḥ | bāla eva vanaṃ prāptastvaṃ tu nūnaṃ bhayāturaḥ | kathaṃ jñātā tvayā devī paramā śaktiruttamā

उपासिता कथं चैव पूजिता च कथं नृप ।या प्रसन्ना तु साहाय्यं चकार त्वरयान्विता॥ 41 ॥

upāsitā kathaṃ caiva pūjitā ca kathaṃ nṛpa | yā prasannā tu sāhāyyaṃ cakāra tvarayānvitā

सुदर्शन उवाच ।बालभावान्मया प्राप्तं बीजं तस्याः सुसम्मतम् ।स्मरामि प्रजपन्नित्यं कामबीजाभिधं नृपाः॥ 42 ॥

sudarśana uvāca | bālabhāvānmayā prāptaṃ bījaṃ tasyāḥ susammatam | smarāmi prajapannityaṃ kāmabījābhidhaṃ nṛpāḥ

ऋषिभिः कथ्यमाना सा मया ज्ञाताम्बिका शिवा ।स्मरामि तां दिवारात्रं भक्त्या परमया पराम्॥ 43 ॥

ṛṣibhiḥ kathyamānā sā mayā jñātāmbikā śivā | smarāmi tāṃ divārātraṃ bhaktyā paramayā parām

व्यास उवाच ।तन्निशम्य वचस्तस्य राजानो भक्तितत्पराः ।तां मत्वा परमां शक्तिं निर्ययुः स्वगृहान्प्रति॥ 44 ॥

vyāsa uvāca | tanniśamya vacastasya rājāno bhaktitatparāḥ | tāṃ matvā paramāṃ śaktiṃ niryayuḥ svagṛhānprati

सुबाहुरगमत्काश्यां तमापृच्छ्य सुदर्शनम् ।सुदर्शनोऽपि धर्मात्मा निर्ज्जगाम सुकोसलान्॥ 45 ॥

subāhuragamatkāśyāṃ tamāpṛcchya sudarśanam | sudarśano'pi dharmātmā nirjjagāma sukosalān

मन्त्रिणस्तु नृपं श्रुत्वा हतं शत्रुजितं मृधे ।जितं सुदर्शनञ्चैव बभूवुः प्रेमसंयुताः॥ 46 ॥

mantriṇastu nṛpaṃ śrutvā hataṃ śatrujitaṃ mṛdhe | jitaṃ sudarśanañcaiva babhūvuḥ premasaṃyutāḥ

आगच्छन्तं नृपं श्रुत्वा तं साकेतनिवासिनः ।उपायनान्युपादाय प्रययुः सम्मुखे जनाः॥ 47 ॥

āgacchantaṃ nṛpaṃ śrutvā taṃ sāketanivāsinaḥ | upāyanānyupādāya prayayuḥ sammukhe janāḥ

तथा प्रकृतयः सर्वे नानोपायनपाणयः ।ध्रुवसन्धिसुतं दत्त्वा मुदिताः प्रययुः प्रजाः॥ 48 ॥

tathā prakṛtayaḥ sarve nānopāyanapāṇayaḥ | dhruvasandhisutaṃ dattvā muditāḥ prayayuḥ prajāḥ

स्त्रियोपसंयुतः सोऽथ प्राप्यायोध्यां सुदर्शनः ।सम्मान्य सर्वलोकांश्च ययौ राजा निवेशनम्॥ 49 ॥

striyopasaṃyutaḥ so'tha prāpyāyodhyāṃ sudarśanaḥ | sammānya sarvalokāṃśca yayau rājā niveśanam

वन्दिभिः स्तूयमानस्तु वन्द्यमानश्च मन्त्रिभिः ।कन्याभिः कीर्यमाणश्च लाजैः सुमनसैस्तथा॥ 50 ॥

vandibhiḥ stūyamānastu vandyamānaśca mantribhiḥ | kanyābhiḥ kīryamāṇaśca lājaiḥ sumanasaistathā