Skandha 3, Adhyāya 25

व्यास उवाच ।गत्वाऽयोध्यां नृपश्रेष्ठो गृहं राज्ञः सुहृद्वृतः ।शत्रुजिन्मातरं प्राह प्रणम्य शोकसङ्कुलाम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | gatvā'yodhyāṃ nṛpaśreṣṭho gṛhaṃ rājñaḥ suhṛdvṛtaḥ | śatrujinmātaraṃ prāha praṇamya śokasaṅkulām

मातर्न ते मया पुत्रः सङ्ग्रामे निहतः किल ।न पिता ते युधाजिच्च शपे ते चरणौ तथा॥ 2 ॥

mātarna te mayā putraḥ saṅgrāme nihataḥ kila | na pitā te yudhājicca śape te caraṇau tathā

दुर्गया तौ हतौ सङ्ख्ये नापराधो ममात्र वै ।अवश्यम्भाविभावेषु प्रतीकारो न विद्यते॥ 3 ॥

durgayā tau hatau saṅkhye nāparādho mamātra vai | avaśyambhāvibhāveṣu pratīkāro na vidyate

न शोकोऽत्र त्वया कार्यो मृतपुत्रस्य मानिनि ।स्वकर्मवशगो जीवो भुङ्क्ते भोगान्सुखासुखान्॥ 4 ॥

na śoko'tra tvayā kāryo mṛtaputrasya mānini | svakarmavaśago jīvo bhuṅkte bhogānsukhāsukhān

दासोऽस्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा ।तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोऽस्ति मनागपि॥ 5 ॥

dāso'smi tava bho mātaryathā mama manoramā | tathā tvamapi dharmajñe na bhedo'sti manāgapi

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।तस्मान्न शोचितव्यं ते सुखे दुःखे कदाचन॥ 6 ॥

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | tasmānna śocitavyaṃ te sukhe duḥkhe kadācana

दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम् ।आत्मानं शोकहर्षाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत्॥ 7 ॥

duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam | ātmānaṃ śokaharṣābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet

दैवाधीनमिदं सर्वं नात्माधीनं कदाचन ।न शोकेन तदाऽऽत्मानं शोषयेन्मतिमान्नरः॥ 8 ॥

daivādhīnamidaṃ sarvaṃ nātmādhīnaṃ kadācana | na śokena tadā''tmānaṃ śoṣayenmatimānnaraḥ

यथा दारुमयी योषा नटादीनां प्रचेष्टते ।तथा स्वकर्मवशगो देही सर्वत्र वर्तते॥ 9 ॥

yathā dārumayī yoṣā naṭādīnāṃ praceṣṭate | tathā svakarmavaśago dehī sarvatra vartate

अहं वनगतो मातर्नाभवं दुःखमानसः ।चिन्तयन्स्वकृतं कर्म भोक्तव्यमिति वेद्मि च॥ 10 ॥

ahaṃ vanagato mātarnābhavaṃ duḥkhamānasaḥ | cintayansvakṛtaṃ karma bhoktavyamiti vedmi ca

मृतो मातामहोऽत्रैव विधुरा जननी मम ।भयातुरा गृहीत्वा मां निर्ययौ गहनं वनम्॥ 11 ॥

mṛto mātāmaho'traiva vidhurā jananī mama | bhayāturā gṛhītvā māṃ niryayau gahanaṃ vanam

लुण्ठिता तस्करैर्मार्गे वस्त्रहीना तथा कृता ।पाथेयञ्च हृतं सर्वं बालपुत्रा निराश्रया॥ 12 ॥

luṇṭhitā taskarairmārge vastrahīnā tathā kṛtā | pātheyañca hṛtaṃ sarvaṃ bālaputrā nirāśrayā

माता गृहीत्वा मां प्राप्ता भारद्वाजाश्रमं प्रति ।विदल्लोऽयं समायातस्तथा धात्रेयिकाऽबला॥ 13 ॥

mātā gṛhītvā māṃ prāptā bhāradvājāśramaṃ prati | vidallo'yaṃ samāyātastathā dhātreyikā'balā

मुनिभिर्मुनिपत्नीभिर्दयायुक्तैः समन्ततः ।पोषिताः फलनीवारैर्वयं तत्र स्थितास्त्रयः॥ 14 ॥

munibhirmunipatnībhirdayāyuktaiḥ samantataḥ | poṣitāḥ phalanīvārairvayaṃ tatra sthitāstrayaḥ

दुःखं नमे तदा ह्यासीत्सुखं नाद्य धनागमे ।न वैरं न च मात्सर्यं मम चित्ते तु कर्हिचित्॥ 15 ॥

duḥkhaṃ name tadā hyāsītsukhaṃ nādya dhanāgame | na vairaṃ na ca mātsaryaṃ mama citte tu karhicit

नीवारभक्षणं श्रेष्ठं राजभोगात्परन्तपे ।तदाशी नरकं याति न नीवाराशनः क्वचित्॥ 16 ॥

nīvārabhakṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ rājabhogātparantape | tadāśī narakaṃ yāti na nīvārāśanaḥ kvacit

धर्मस्याचरणं कार्यं पुरुषेण विजानता ।सञ्जित्येन्द्रियवर्गं वै यथा न नरकं व्रजेत्॥ 17 ॥

dharmasyācaraṇaṃ kāryaṃ puruṣeṇa vijānatā | sañjityendriyavargaṃ vai yathā na narakaṃ vrajet

मानुष्यं दुर्लभं मातः खण्डेऽस्मिन्भारते शुभे ।आहारादि सुखं नूनं भवेत्सर्वासु योनिषु॥ 18 ॥

mānuṣyaṃ durlabhaṃ mātaḥ khaṇḍe'sminbhārate śubhe | āhārādi sukhaṃ nūnaṃ bhavetsarvāsu yoniṣu

प्राप्य तं मानुषं देहं कर्तव्यं धर्मसाधनम् ।स्वर्गमोक्षप्रदं नॄणां दुर्लभं चान्ययोनिषु॥ 19 ॥

prāpya taṃ mānuṣaṃ dehaṃ kartavyaṃ dharmasādhanam | svargamokṣapradaṃ nṝṇāṃ durlabhaṃ cānyayoniṣu

व्यास उवाच ।इत्युक्ता सा तदा तेन लीलावत्यतिलज्जिता ।पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रुविलोचना॥ 20 ॥

vyāsa uvāca | ityuktā sā tadā tena līlāvatyatilajjitā | putraśokaṃ parityajya tamāhāśruvilocanā

सापराधाऽस्मि पुत्राहं कृता पित्रा युधाजिता ।हत्या मातामहं तेऽत्र हृतं राज्यं तु येन वै॥ 21 ॥

sāparādhā'smi putrāhaṃ kṛtā pitrā yudhājitā | hatyā mātāmahaṃ te'tra hṛtaṃ rājyaṃ tu yena vai

न तं वारयितुं शक्ता तदाऽहं न सुतं मम ।यत्कृतं कर्म तेनैव नापराधोऽस्ति मे सुत॥ 22 ॥

na taṃ vārayituṃ śaktā tadā'haṃ na sutaṃ mama | yatkṛtaṃ karma tenaiva nāparādho'sti me suta

तौ मृतौ स्वकृतेनैव कारणं त्वं तयोर्न च ।नाहं शोचामि तं पुत्रं सदा शोचामि तत्कृतम्॥ 23 ॥

tau mṛtau svakṛtenaiva kāraṇaṃ tvaṃ tayorna ca | nāhaṃ śocāmi taṃ putraṃ sadā śocāmi tatkṛtam

पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा ।न क्रोधो न च शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि॥ 24 ॥

putra tvamasi kalyāṇa bhaginī me manoramā | na krodho na ca śoko me tvayi putra manāgapi

कुरु राज्यं महाभाग प्रजाः पालय सुव्रत ।भगवत्याः प्रसादेन प्राप्तमेतदकण्टकम्॥ 25 ॥

kuru rājyaṃ mahābhāga prajāḥ pālaya suvrata | bhagavatyāḥ prasādena prāptametadakaṇṭakam

तदाकर्ण्य वचो मातुर्नत्वा तां नृपनन्दनः ।जगाम भवनं रम्यं यत्र पूर्वं मनोरमा॥ 26 ॥

tadākarṇya vaco māturnatvā tāṃ nṛpanandanaḥ | jagāma bhavanaṃ ramyaṃ yatra pūrvaṃ manoramā

न्यवसत्तत्र गत्वा तु सर्वानाहूय मन्त्रिणः ।दैवज्ञानथ पप्रच्छ मुहूर्तं दिवसं शुभम्॥ 27 ॥

nyavasattatra gatvā tu sarvānāhūya mantriṇaḥ | daivajñānatha papraccha muhūrtaṃ divasaṃ śubham

सिंहासनं तथा हैमं कारयित्वा मनोहरम् ।सिंहासने स्थितां देवीं पूजयिष्ये सदाऽप्यहम्॥ 28 ॥

siṃhāsanaṃ tathā haimaṃ kārayitvā manoharam | siṃhāsane sthitāṃ devīṃ pūjayiṣye sadā'pyaham

स्थापयित्वाऽऽसने देवीं धर्मार्थकाममोक्षदाम् ।राज्यं पश्चात्करिष्यामि यथा रामादिभिः कृतम्॥ 29 ॥

sthāpayitvā''sane devīṃ dharmārthakāmamokṣadām | rājyaṃ paścātkariṣyāmi yathā rāmādibhiḥ kṛtam

पूजनीया सदा देवी सर्वैर्नागरिकैर्जनैः ।माननीया शिवा शक्तिः सर्वकामार्थसिद्धिदा॥ 30 ॥

pūjanīyā sadā devī sarvairnāgarikairjanaiḥ | mānanīyā śivā śaktiḥ sarvakāmārthasiddhidā

इत्युक्ता मन्त्रिणस्ते तु चक्रुर्वै राजशासनम् ।प्रासादं कारयामासुः शिल्पिभिः सुमनोरमम्॥ 31 ॥

ityuktā mantriṇaste tu cakrurvai rājaśāsanam | prāsādaṃ kārayāmāsuḥ śilpibhiḥ sumanoramam

प्रतिमां कारयित्वाऽथ मुहूर्तेऽथ शुभे दिने ।द्विजानाहूय वेदज्ञान्स्थापयामास भूपतिः॥ 32 ॥

pratimāṃ kārayitvā'tha muhūrte'tha śubhe dine | dvijānāhūya vedajñānsthāpayāmāsa bhūpatiḥ

हवनं विधिवत्कृत्वा पूजयित्वाऽथ देवताम् ।प्रासादे मतिमान् देव्याः स्थापयामास भूमिपः॥ 33 ॥

havanaṃ vidhivatkṛtvā pūjayitvā'tha devatām | prāsāde matimān devyāḥ sthāpayāmāsa bhūmipaḥ

उत्सवस्तत्र संवृत्तो वादित्राणाञ्च निःस्वनैः ।ब्राह्मणानां वेदघोषैर्गानैस्तु विधिधैर्नृप॥ 34 ॥

utsavastatra saṃvṛtto vāditrāṇāñca niḥsvanaiḥ | brāhmaṇānāṃ vedaghoṣairgānaistu vidhidhairnṛpa

व्यास उवाच ।प्रतिष्ठाप्य शिवां देवीं विधिवद्वेदवादिभिः ।पूजां नानाविधां राजा चकारातिविधानतः॥ 35 ॥

vyāsa uvāca | pratiṣṭhāpya śivāṃ devīṃ vidhivadvedavādibhiḥ | pūjāṃ nānāvidhāṃ rājā cakārātividhānataḥ

कृत्वा पूजाविधिं राजा राज्यं प्राप्य स्वपैतृकम् ।विख्यातश्चाम्बिका देवी कोसलेषु बभूव ह॥ 36 ॥

kṛtvā pūjāvidhiṃ rājā rājyaṃ prāpya svapaitṛkam | vikhyātaścāmbikā devī kosaleṣu babhūva ha

राज्यं प्राप्य नृपः सर्वं सामन्तकनृपानथ ।वशे चक्रेऽतिधर्मिष्ठान्सद्धर्मविजयी नृपः॥ 37 ॥

rājyaṃ prāpya nṛpaḥ sarvaṃ sāmantakanṛpānatha | vaśe cakre'tidharmiṣṭhānsaddharmavijayī nṛpaḥ

यथा रामः स्वराज्येऽभूद्दिलीपस्य रघुर्यथा ।प्रजानां वै सुखं तद्वन्मर्यादाऽपि तथाऽभवत्॥ 38 ॥

yathā rāmaḥ svarājye'bhūddilīpasya raghuryathā | prajānāṃ vai sukhaṃ tadvanmaryādā'pi tathā'bhavat

धर्मो वर्णाश्रमाणां च चतुष्पादभवत्तथा ।नाधर्मे रमते चित्तं केषामपि महीतले॥ 39 ॥

dharmo varṇāśramāṇāṃ ca catuṣpādabhavattathā | nādharme ramate cittaṃ keṣāmapi mahītale

ग्रामे ग्रामे च प्रासादांश्चक्रुः सर्वे जनाधिपाः ।देव्याः पूजा तदा प्रीत्या कोसलेषु प्रवर्तिता॥ 40 ॥

grāme grāme ca prāsādāṃścakruḥ sarve janādhipāḥ | devyāḥ pūjā tadā prītyā kosaleṣu pravartitā

सुबाहुरपि काश्यां तु दुर्गायाः प्रतिमां शुभाम् ।कारयित्वा च प्रासादं स्थापयामास भक्तितः॥ 41 ॥

subāhurapi kāśyāṃ tu durgāyāḥ pratimāṃ śubhām | kārayitvā ca prāsādaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ

तत्र तस्या जनाः सर्वे प्रेमभक्तिपरायणाः ।पूजां चक्रुर्विधानेन यथा विश्वेश्वरस्य ह॥ 42 ॥

tatra tasyā janāḥ sarve premabhaktiparāyaṇāḥ | pūjāṃ cakrurvidhānena yathā viśveśvarasya ha

विख्याता सा बभूवाथ दुर्गादेवी धरातले ।देशे देशे महाराज तस्या भक्तिर्व्यवर्धत॥ 43 ॥

vikhyātā sā babhūvātha durgādevī dharātale | deśe deśe mahārāja tasyā bhaktirvyavardhata

सर्वत्र भारते लोके सर्ववर्णेषु सर्वथा ।भजनीया भवानी तु सर्वेषामभवत्तदा॥ 44 ॥

sarvatra bhārate loke sarvavarṇeṣu sarvathā | bhajanīyā bhavānī tu sarveṣāmabhavattadā

शक्तिभक्तिरताः सर्वे मानिनश्चाभवन्नृप ।आगमोक्तैरथ स्तोत्रैर्जपध्यानपरायणाः॥ 45 ॥

śaktibhaktiratāḥ sarve māninaścābhavannṛpa | āgamoktairatha stotrairjapadhyānaparāyaṇāḥ

नवरात्रेषु सर्वेषु चक्रुः सर्वे विधानतः ।अर्चनं हवनं यागं देव्या भक्तिपरा जनाः॥ 46 ॥

navarātreṣu sarveṣu cakruḥ sarve vidhānataḥ | arcanaṃ havanaṃ yāgaṃ devyā bhaktiparā janāḥ