Skandha 3, Adhyāya 27

व्यास उवाच ।हीनाङ्गीं वर्जयेत्कन्यां कुष्ठयुक्तां व्रणाङ्किताम् ।गन्धस्फुरितहीनाङ्गीं विशालकुलसम्भवाम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | hīnāṅgīṃ varjayetkanyāṃ kuṣṭhayuktāṃ vraṇāṅkitām | gandhasphuritahīnāṅgīṃ viśālakulasambhavām

जात्यन्धां केकरां काणां कुरूपां बहुरोमशाम् ।सन्त्यजेद्रोगिणीं कन्यां रक्तपुष्पादिनाङ्किताम्॥ 2 ॥

jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇāṃ kurūpāṃ bahuromaśām | santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ raktapuṣpādināṅkitām

क्षामां गर्भसमुद्भूतां गोलकां कन्यकोद्भवाम् ।वर्जनीयाः सदा चैताः सर्वपूजादिकर्मसु॥ 3 ॥

kṣāmāṃ garbhasamudbhūtāṃ golakāṃ kanyakodbhavām | varjanīyāḥ sadā caitāḥ sarvapūjādikarmasu

अरोगिणीं सुरूपाङ्गीं सुन्दरीं व्रणवर्जिताम् ।एकवंशसमुद्भूतां कन्यां सम्यक्प्रपूजयेत्॥ 4 ॥

arogiṇīṃ surūpāṅgīṃ sundarīṃ vraṇavarjitām | ekavaṃśasamudbhūtāṃ kanyāṃ samyakprapūjayet

ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयार्थे नृपवंशजा ।लाभार्थे वैश्यवंशोत्था मता वा शूद्रवंशजा॥ 5 ॥

brāhmaṇī sarvakāryeṣu jayārthe nṛpavaṃśajā | lābhārthe vaiśyavaṃśotthā matā vā śūdravaṃśajā

ब्राह्मणैर्ब्रह्मजाः पूज्या राजन्यैर्ब्रह्मवंशजाः ।वैश्यैस्त्रिवर्गजाः पूज्याश्चतस्रः पादसम्भवैः॥ 6 ॥

brāhmaṇairbrahmajāḥ pūjyā rājanyairbrahmavaṃśajāḥ | vaiśyaistrivargajāḥ pūjyāścatasraḥ pādasambhavaiḥ

कारुभिश्चैव वंशोत्था यथायोग्यं प्रपूजयेत् ।नवरात्रविधानेन भक्तिपूर्वं सदैव हि॥ 7 ॥

kārubhiścaiva vaṃśotthā yathāyogyaṃ prapūjayet | navarātravidhānena bhaktipūrvaṃ sadaiva hi

अशक्तो नियतं पूजां कर्तुञ्चेन्नवरात्रके ।अष्टम्यां च विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा॥ 8 ॥

aśakto niyataṃ pūjāṃ kartuñcennavarātrake | aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā

पुराऽष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी ।प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभिः सह॥ 9 ॥

purā'ṣṭamyāṃ bhadrakālī dakṣayajñavināśinī | prādurbhūtā mahāghorā yoginī koṭibhiḥ saha

अतोऽष्टम्यां विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा ।नानाविधोपहारैश्च गन्धमाल्यानुलेपनैः॥ 10 ॥

ato'ṣṭamyāṃ viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā | nānāvidhopahāraiśca gandhamālyānulepanaiḥ

पायसैरामिषैर्होमैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः ।फलपुष्पोपहारैश्च तोषयेज्जगदम्बिकाम्॥ 11 ॥

pāyasairāmiṣairhomairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ | phalapuṣpopahāraiśca toṣayejjagadambikām

उपवासे ह्यशक्तानां नवरात्रव्रते पुनः ।उपोषणत्रयं प्रोक्तं यथोक्तफलदं नृप॥ 12 ॥

upavāse hyaśaktānāṃ navarātravrate punaḥ | upoṣaṇatrayaṃ proktaṃ yathoktaphaladaṃ nṛpa

सप्तम्यां च तथाऽष्टम्यां नवम्यां भक्तिभावतः ।त्रिरात्रकरणात्सर्वं फलं भवति पूजनात्॥ 13 ॥

saptamyāṃ ca tathā'ṣṭamyāṃ navamyāṃ bhaktibhāvataḥ | trirātrakaraṇātsarvaṃ phalaṃ bhavati pūjanāt

पूजाभिश्चैव होमैश्च कुमारिपूजनैस्तथा ।सम्पूर्णं तद्व्रतं प्रोक्तं विप्राणां चैव भोजनैः॥ 14 ॥

pūjābhiścaiva homaiśca kumāripūjanaistathā | sampūrṇaṃ tadvrataṃ proktaṃ viprāṇāṃ caiva bhojanaiḥ

व्रतानि यानि चान्यानि दानानि विविधानि च ।नवरात्रव्रतस्यास्य नैव तुल्यानि भूतले॥ 15 ॥

vratāni yāni cānyāni dānāni vividhāni ca | navarātravratasyāsya naiva tulyāni bhūtale

धनधान्यप्रदं नित्यं सुखसन्तानवृद्धिदम् ।आयुरारोग्यदं चैव स्वर्गदं मोक्षदं तथा॥ 16 ॥

dhanadhānyapradaṃ nityaṃ sukhasantānavṛddhidam | āyurārogyadaṃ caiva svargadaṃ mokṣadaṃ tathā

विद्यार्थी वा धनार्थी वा पुत्रार्थी वा भवेन्नरः ।तेनेदं विधिवत्कार्यं व्रतं सौभाग्यदं शिवम्॥ 17 ॥

vidyārthī vā dhanārthī vā putrārthī vā bhavennaraḥ | tenedaṃ vidhivatkāryaṃ vrataṃ saubhāgyadaṃ śivam

विद्यार्थी सर्वविद्यां वै प्राप्नोति व्रतसाधनात् ।राजभ्रष्टो नृपो राज्यं समवाप्नोति सर्वदा॥ 18 ॥

vidyārthī sarvavidyāṃ vai prāpnoti vratasādhanāt | rājabhraṣṭo nṛpo rājyaṃ samavāpnoti sarvadā

पूर्वजन्मनि यैर्नूनं न कृतं व्रतमुत्तमम् ।ते व्याधिनो दरिद्राश्च भवन्ति पुत्रवर्जिताः॥ 19 ॥

pūrvajanmani yairnūnaṃ na kṛtaṃ vratamuttamam | te vyādhino daridrāśca bhavanti putravarjitāḥ

वन्ध्या च या भवेन्नारी विधवा धनवर्जिता ।अनुमा तत्र कर्तव्या नेयं कृतवती व्रतम्॥ 20 ॥

vandhyā ca yā bhavennārī vidhavā dhanavarjitā | anumā tatra kartavyā neyaṃ kṛtavatī vratam

नवरात्रव्रतं प्रोक्तं न कृतं येन भूतले ।स कथं विभवं प्राप्य मोदते च तथा दिवि॥ 21 ॥

navarātravrataṃ proktaṃ na kṛtaṃ yena bhūtale | sa kathaṃ vibhavaṃ prāpya modate ca tathā divi

रक्तचन्दनसम्मिश्रैः कोमलैर्बिल्वपत्रकैः ।भवानी पूजिता येन स भवेन्नृपतिः क्षितौ॥ 22 ॥

raktacandanasammiśraiḥ komalairbilvapatrakaiḥ | bhavānī pūjitā yena sa bhavennṛpatiḥ kṣitau

नाराधिता येन शिवा सनातनी दुःखार्तिहा सिद्धिकरी जगद्वरा ।दुःखावृतः शत्रुयुतश्च भूतले नूनं दरिद्रो भवतीह मानवः॥ 23 ॥

nārādhitā yena śivā sanātanī duḥkhārtihā siddhikarī jagadvarā | duḥkhāvṛtaḥ śatruyutaśca bhūtale nūnaṃ daridro bhavatīha mānavaḥ

यां विष्णुरिन्द्रो हरपद्मजौ तथा वह्निः कुबेरो वरुणो दिवाकरः ।ध्यायन्ति सर्वार्थसमाप्तिनन्दिता- स्तां किं मनुष्या न भजन्ति चण्डिकाम्॥ 24 ॥

yāṃ viṣṇurindro harapadmajau tathā vahniḥ kubero varuṇo divākaraḥ | dhyāyanti sarvārthasamāptinanditā- stāṃ kiṃ manuṣyā na bhajanti caṇḍikām

स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावै- स्तृप्यन्ति देवाः पितरस्तथैव ।यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरन्ति यन्नाम युग्मश्रुतिभिर्मुनीन्द्राः॥ 25 ॥

svāhā svadhā nāma manuprabhāvai- stṛpyanti devāḥ pitarastathaiva | yajñeṣu sarveṣu mudā haranti yannāma yugmaśrutibhirmunīndrāḥ

यस्येच्छया सृजति विश्वमिदं प्रजेशो नानावतारकलनं कुरुते हरिश्च ।नूनं करोति जगतः किल भस्म शम्भु- स्तां शर्मदां न भजते नु कथं मनुष्यः॥ 26 ॥

yasyecchayā sṛjati viśvamidaṃ prajeśo nānāvatārakalanaṃ kurute hariśca | nūnaṃ karoti jagataḥ kila bhasma śambhu- stāṃ śarmadāṃ na bhajate nu kathaṃ manuṣyaḥ

नैकोऽस्ति सर्वभुवनेषु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहगः किल पन्नगो वा ।गन्धर्वराक्षसपिशाचनगेषु नूनं यः स्पन्दितुं भवति शक्तियुतो यथेच्छम्॥ 27 ॥

naiko'sti sarvabhuvaneṣu tayā vihīno devo naro'tha vihagaḥ kila pannago vā | gandharvarākṣasapiśācanageṣu nūnaṃ yaḥ spandituṃ bhavati śaktiyuto yatheccham

तां न सेवेत कश्चण्डीं सर्वकामार्थदां शिवाम् ।व्रतं तस्या न कः कुर्याद्वाञ्छन्नर्थचतुष्टयम्॥ 28 ॥

tāṃ na seveta kaścaṇḍīṃ sarvakāmārthadāṃ śivām | vrataṃ tasyā na kaḥ kuryādvāñchannarthacatuṣṭayam

महापातकसंयुक्तो नवरात्रव्रतं चरेत् ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा॥ 29 ॥

mahāpātakasaṃyukto navarātravrataṃ caret | mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीनः सुदुःखितः ।कुटुम्बी चाभवत्कश्चित् कोसले नृपसत्तम॥ 30 ॥

purā kaścidvaṇigdīno dhanahīnaḥ suduḥkhitaḥ | kuṭumbī cābhavatkaścit kosale nṛpasattama

अपत्यानि बहून्यस्याभवन्क्षुत्पीडितानि च ।भक्ष्यं किञ्चित्तु सायाह्ने प्रापुस्तस्य च बालकाः॥ 31 ॥

apatyāni bahūnyasyābhavankṣutpīḍitāni ca | bhakṣyaṃ kiñcittu sāyāhne prāpustasya ca bālakāḥ

भुङ्क्ते स्म कार्यकर्ताऽसौ परस्याथ बुभुक्षितः ।कुटुम्बभरणं तत्र चकारातिनिराकुलः॥ 32 ॥

bhuṅkte sma kāryakartā'sau parasyātha bubhukṣitaḥ | kuṭumbabharaṇaṃ tatra cakārātinirākulaḥ

सदा धर्मरतः शान्तः सदाचारश्च सत्यवाक् ।अक्रोधनश्च धृतिमान्निर्मदश्चानसूयकः॥ 33 ॥

sadā dharmarataḥ śāntaḥ sadācāraśca satyavāk | akrodhanaśca dhṛtimānnirmadaścānasūyakaḥ

सम्पूज्य देवता नित्यं पितॄनप्यतिथींस्तथा ।भुञ्जाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजनं वणिक्॥ 34 ॥

sampūjya devatā nityaṃ pitṝnapyatithīṃstathā | bhuñjāne poṣyavarge'tha kṛtavānbhojanaṃ vaṇik

एवं गच्छति काले वै सुशिलो नामतो गुणैः ।दारिद्र्यार्तो द्विजं शान्तं पप्रच्छातिबुभुक्षितः॥ 35 ॥

evaṃ gacchati kāle vai suśilo nāmato guṇaiḥ | dāridryārto dvijaṃ śāntaṃ papracchātibubhukṣitaḥ

सुशील उवाच ।भो भूदेव कृपां कृत्वा वदस्वाद्य महामते ।कथं दारिद्र्यनाशः स्यादिति मे निश्चयेन वै॥ 36 ॥

suśīla uvāca | bho bhūdeva kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya mahāmate | kathaṃ dāridryanāśaḥ syāditi me niścayena vai

धनैषणा मे नैवास्ति धनी स्यामिति मानद ।कुटुम्बभरणार्थं वै पृच्छामि त्वां द्विजोत्तम॥ 37 ॥

dhanaiṣaṇā me naivāsti dhanī syāmiti mānada | kuṭumbabharaṇārthaṃ vai pṛcchāmi tvāṃ dvijottama

पुत्री सुतस्तु मे बालो भक्षार्थी रोदते भृशम् ।तावन्मात्रं गृहे नान्नं मुष्टिमेकां ददाम्यहम्॥ 38 ॥

putrī sutastu me bālo bhakṣārthī rodate bhṛśam | tāvanmātraṃ gṛhe nānnaṃ muṣṭimekāṃ dadāmyaham

विसर्जितो यतो गेहाद्गतो बालो रुदन्मया ।अतो मे दह्यतेऽत्यर्थं किं करोमि धनं विना॥ 39 ॥

visarjito yato gehādgato bālo rudanmayā | ato me dahyate'tyarthaṃ kiṃ karomi dhanaṃ vinā

विवाहोऽस्ति सुताया मे नास्ति वित्तं करोमि किम् ।दशवर्षाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम्॥ 40 ॥

vivāho'sti sutāyā me nāsti vittaṃ karomi kim | daśavarṣādhikāyāstu dānakālo'pi yātyalam

तेन शोचामि विप्रेन्द्र सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ।तपो दानं व्रतं किञ्चिद्ब्रूहि मन्त्रजपं तथा॥ 41 ॥

tena śocāmi viprendra sarvajño'si dayānidhe | tapo dānaṃ vrataṃ kiñcidbrūhi mantrajapaṃ tathā

येनाहं पोष्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम् ।तावन्मे स्याद्धनप्राप्तिर्नाधिकं प्रार्थये किल॥ 42 ॥

yenāhaṃ poṣyavargasya karomi dvija poṣaṇam | tāvanme syāddhanaprāptirnādhikaṃ prārthaye kila

त्वत्प्रसादात्कुटुम्बं मे सुखितं प्रभवेदिह ।तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानेन परिचिन्त्य च॥ 43 ॥

tvatprasādātkuṭumbaṃ me sukhitaṃ prabhavediha | tatkuruṣva mahābhāga jñānena paricintya ca

व्यास उवाच ।इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मणः संशितव्रतः ।उवाच परमप्रीतस्तं वैश्यं नृपसत्तम॥ 44 ॥

vyāsa uvāca | iti pṛṣṭastathā tena brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ | uvāca paramaprītastaṃ vaiśyaṃ nṛpasattama

वैश्यवर्य कुरुष्वाद्य नवरात्रव्रतं शुभम् ।पूजनं भगवत्याश्च हवनं भोजनं तथा॥ 45 ॥

vaiśyavarya kuruṣvādya navarātravrataṃ śubham | pūjanaṃ bhagavatyāśca havanaṃ bhojanaṃ tathā

वेदपारायणं शक्तिजपहोमादिकं तथा ।कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्यं भविष्यति॥ 46 ॥

vedapārāyaṇaṃ śaktijapahomādikaṃ tathā | kuruṣvādya yathāśakti tava kāryaṃ bhaviṣyati

एतस्मादपरं किञ्चिद्व्रतं नास्ति धरातले ।नवरात्राभिधं वैश्य पावनं सुखदं तथा॥ 47 ॥

etasmādaparaṃ kiñcidvrataṃ nāsti dharātale | navarātrābhidhaṃ vaiśya pāvanaṃ sukhadaṃ tathā

ज्ञानदं मोक्षदं चैव सुखसन्तानवर्धनम् ।शत्रुनाशकरं कामं नवरात्रव्रतं सदा॥ 48 ॥

jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva sukhasantānavardhanam | śatrunāśakaraṃ kāmaṃ navarātravrataṃ sadā

राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितेन च ।किष्किन्धायां व्रतं चैतत्कृतं दुःखातुरेण वै॥ 49 ॥

rājyabhraṣṭena rāmeṇa sītāvirahitena ca | kiṣkindhāyāṃ vrataṃ caitatkṛtaṃ duḥkhātureṇa vai

प्रतप्तेनापि रामेण सीताविरहवह्निना ।विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतेन वै॥ 50 ॥

prataptenāpi rāmeṇa sītāvirahavahninā | vidhivatpūjitā devī navarātravratena vai

तेन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतुं महार्णवे ।हत्वा मन्दोदरीनाथं कुम्भकर्णं महाबलम्॥ 51 ॥

tena prāptā'tha vaidehī kṛtvā setuṃ mahārṇave | hatvā mandodarīnāthaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam

मेघनादं सुतं हत्वा कृत्वा भूपं बिभीषणम् ।पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्॥ 52 ॥

meghanādaṃ sutaṃ hatvā kṛtvā bhūpaṃ bibhīṣaṇam | paścādayodhyāmāgatya prāptaṃ rājyamakaṇṭakam

नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावेण विशांवर ।सुखं भूमितले प्राप्तं रामेणामिततेजसा॥ 53 ॥

navarātravratasyāsya prabhāveṇa viśāṃvara | sukhaṃ bhūmitale prāptaṃ rāmeṇāmitatejasā

व्यास उवाच ।इति विप्रवचः श्रुत्वा स वैश्यस्तं द्विजं गुरुम् ।कृत्वा जग्राह सन्मन्त्रं मायाबीजाभिधं नृप॥ 54 ॥

vyāsa uvāca | iti vipravacaḥ śrutvā sa vaiśyastaṃ dvijaṃ gurum | kṛtvā jagrāha sanmantraṃ māyābījābhidhaṃ nṛpa

जजाप परया भक्त्या नवरात्रमतन्द्रितः ।नानाविधोपहारैश्च पूजयामास सादरम्॥ 55 ॥

jajāpa parayā bhaktyā navarātramatandritaḥ | nānāvidhopahāraiśca pūjayāmāsa sādaram

नवसंवत्सरं चैव मायाबीजपरायणः ।नवमे वत्सरान्ते तु महाष्टम्यां महेश्वरी॥ 56 ॥

navasaṃvatsaraṃ caiva māyābījaparāyaṇaḥ | navame vatsarānte tu mahāṣṭamyāṃ maheśvarī

अर्धरात्रे तु सञ्जाते प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।नानावरप्रदानैश्च कृतकृत्यञ्चकार तम्॥ 57 ॥

ardharātre tu sañjāte pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | nānāvarapradānaiśca kṛtakṛtyañcakāra tam