Skandha 3, Adhyāya 28

जनमेजय उवाच ।कथं रामेण तच्चीर्णं व्रतं देव्याः सुखप्रदम् ।राज्यभ्रष्टः कथं सोऽथ कथं सीता हृता पुनः॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | kathaṃ rāmeṇa taccīrṇaṃ vrataṃ devyāḥ sukhapradam | rājyabhraṣṭaḥ kathaṃ so'tha kathaṃ sītā hṛtā punaḥ

व्यास उवाच ।राजा दशरथः श्रीमानयोध्याधिपतिः पुरा ।सूर्यवंशधरश्चासीद्देवब्राह्मणपूजकः॥ 2 ॥

vyāsa uvāca | rājā daśarathaḥ śrīmānayodhyādhipatiḥ purā | sūryavaṃśadharaścāsīddevabrāhmaṇapūjakaḥ

चत्वारो जज्ञिरे तस्य पुत्रा लोकेषु विश्रुताः ।रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्चेति नामतः॥ 3 ॥

catvāro jajñire tasya putrā lokeṣu viśrutāḥ | rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataśceti nāmataḥ

राज्ञः प्रियकराः सर्वे सदृशा गुणरूपतः ।कौसल्यायाः सुतो रामः कैकेय्या भरतः स्मृतः॥ 4 ॥

rājñaḥ priyakarāḥ sarve sadṛśā guṇarūpataḥ | kausalyāyāḥ suto rāmaḥ kaikeyyā bharataḥ smṛtaḥ

सुमित्रातनयौ जातौ यमलौ द्वौ मनोहरौ ।ते जाता वै किशोराश्च धनुर्बाणधराः किल॥ 5 ॥

sumitrātanayau jātau yamalau dvau manoharau | te jātā vai kiśorāśca dhanurbāṇadharāḥ kila

सूनवः कृतसंस्कारा भूपतेः सुखवर्धकाः ।कौशिकेन तदाऽऽगत्य प्रार्थितो रघुनन्दनः॥ 6 ॥

sūnavaḥ kṛtasaṃskārā bhūpateḥ sukhavardhakāḥ | kauśikena tadā''gatya prārthito raghunandanaḥ

राघवं मखरक्षार्थं सूनुं षोडशवार्षिकम् ।तस्मै सोऽयं ददौ रामं कौशिकाय सलक्ष्मणम्॥ 7 ॥

rāghavaṃ makharakṣārthaṃ sūnuṃ ṣoḍaśavārṣikam | tasmai so'yaṃ dadau rāmaṃ kauśikāya salakṣmaṇam

तौ समेत्य मुनिं मार्गे जग्मतुश्चारुदर्शनौ ।ताटका निहता मार्गे राक्षसी घोरदर्शना॥ 8 ॥

tau sametya muniṃ mārge jagmatuścārudarśanau | tāṭakā nihatā mārge rākṣasī ghoradarśanā

रामेणैकेन बाणेन मुनीनां दुःखदा सदा ।यज्ञरक्षा कृता तत्र सुबाहुर्निहतः शठः॥ 9 ॥

rāmeṇaikena bāṇena munīnāṃ duḥkhadā sadā | yajñarakṣā kṛtā tatra subāhurnihataḥ śaṭhaḥ

मारीचोऽथ मृतप्रायो निक्षिप्तो बाणवेगतः ।एवं कृत्वा महत्कर्म यज्ञस्य परिरक्षणम्॥ 10 ॥

mārīco'tha mṛtaprāyo nikṣipto bāṇavegataḥ | evaṃ kṛtvā mahatkarma yajñasya parirakṣaṇam

गतास्ते मिथिलां सर्वे रामलक्ष्मणकौशिकाः ।अहल्या मोचिता शापान्निष्पापा सा कृताऽबला॥ 11 ॥

gatāste mithilāṃ sarve rāmalakṣmaṇakauśikāḥ | ahalyā mocitā śāpānniṣpāpā sā kṛtā'balā

विदेहनगरे तौ तु जग्मतुर्मुनिना सह ।बभञ्ज शिवचापञ्च जनकेन पणीकृतम्॥ 12 ॥

videhanagare tau tu jagmaturmuninā saha | babhañja śivacāpañca janakena paṇīkṛtam

उपयेमे ततः सीतां जानकीञ्च रमांशजाम् ।लक्ष्मणाय ददौ राजा पुत्रीमेकां तथोर्मिलाम्॥ 13 ॥

upayeme tataḥ sītāṃ jānakīñca ramāṃśajām | lakṣmaṇāya dadau rājā putrīmekāṃ tathormilām

कुशध्वजसुते कन्ये प्रापतुर्भ्रातरावुभौ ।तथा भरतशत्रुघ्नौ सुशिलौ शुभलक्षणौ॥ 14 ॥

kuśadhvajasute kanye prāpaturbhrātarāvubhau | tathā bharataśatrughnau suśilau śubhalakṣaṇau

एवं दारक्रियास्तेषां भ्रातॄणां चाभवन्नृप ।चतुर्णां मिथिलायां तु यथाविधि विधानतः॥ 15 ॥

evaṃ dārakriyāsteṣāṃ bhrātṝṇāṃ cābhavannṛpa | caturṇāṃ mithilāyāṃ tu yathāvidhi vidhānataḥ

राज्ययोग्यं सुतं दृष्ट्वा राजा दशरथस्तदा ।राघवाय धुरं दातुं मनश्चक्रे निजाय वै॥ 16 ॥

rājyayogyaṃ sutaṃ dṛṣṭvā rājā daśarathastadā | rāghavāya dhuraṃ dātuṃ manaścakre nijāya vai

सम्भारं विहितं दृष्ट्वा कैकेयी पूर्वकल्पितौ ।वरौ सम्प्रार्थयामास भर्तारं वशवर्तिनम्॥ 17 ॥

sambhāraṃ vihitaṃ dṛṣṭvā kaikeyī pūrvakalpitau | varau samprārthayāmāsa bhartāraṃ vaśavartinam

राज्यं सुताय चैकेन भरताय महात्मने ।रामाय वनवासञ्च चतुर्दशसमास्तथा॥ 18 ॥

rājyaṃ sutāya caikena bharatāya mahātmane | rāmāya vanavāsañca caturdaśasamāstathā

रामस्तु वचनात्तस्याः सीतालक्ष्मणसंयुतः ।जगाम दण्डकारण्यं राक्षसैरुपसेवितम्॥ 19 ॥

rāmastu vacanāttasyāḥ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ | jagāma daṇḍakāraṇyaṃ rākṣasairupasevitam

राजा दशरथः पुत्रविरहेण प्रपीडितः ।जहौ प्राणानमेयात्मा पूर्वशापमनुस्मरन्॥ 20 ॥

rājā daśarathaḥ putraviraheṇa prapīḍitaḥ | jahau prāṇānameyātmā pūrvaśāpamanusmaran

भरतः पितरं दृष्ट्वा मृतं मातृकृतेन वै ।राज्यमृद्धं न जग्राह भ्रातुः प्रियचिकीर्षया॥ 21 ॥

bharataḥ pitaraṃ dṛṣṭvā mṛtaṃ mātṛkṛtena vai | rājyamṛddhaṃ na jagrāha bhrātuḥ priyacikīrṣayā

पञ्चवट्यां वसन् रामो रावणावरजां वने ।शूर्पणखां विरूपां वै चकारातिस्मरातुराम्॥ 22 ॥

pañcavaṭyāṃ vasan rāmo rāvaṇāvarajāṃ vane | śūrpaṇakhāṃ virūpāṃ vai cakārātismarāturām

खरादयस्तु तां दृष्ट्वा छिन्ननासां निशाचराः ।चक्रुः सङ्ग्राममतुलं रामेणामिततेजसा॥ 23 ॥

kharādayastu tāṃ dṛṣṭvā chinnanāsāṃ niśācarāḥ | cakruḥ saṅgrāmamatulaṃ rāmeṇāmitatejasā

स जघान खरादींश्च दैत्यानतिबलान्वितान् ।मुनीनां हितमन्विच्छन् रामः सत्यपराक्रमः॥ 24 ॥

sa jaghāna kharādīṃśca daityānatibalānvitān | munīnāṃ hitamanvicchan rāmaḥ satyaparākramaḥ

गत्वा शूर्पणखा लङ्कां खरदूषणघातनम् ।दूषिता कथयामास रावणाय च राघवात्॥ 25 ॥

gatvā śūrpaṇakhā laṅkāṃ kharadūṣaṇaghātanam | dūṣitā kathayāmāsa rāvaṇāya ca rāghavāt

सोऽपि श्रुत्वा विनाशं तं जातः क्रोधवशः खलः ।जगाम रथमारुह्य मारीचस्याश्रमं तदा॥ 26 ॥

so'pi śrutvā vināśaṃ taṃ jātaḥ krodhavaśaḥ khalaḥ | jagāma rathamāruhya mārīcasyāśramaṃ tadā

कृत्वा हेममृगं नेतुं प्रेषयामास रावणः ।सीताप्रलोभनार्थाय मायाविनमसम्भवम्॥ 27 ॥

kṛtvā hemamṛgaṃ netuṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ | sītāpralobhanārthāya māyāvinamasambhavam

सोऽथ हेममृगो भूत्वा सीतादृष्टिपथं गतः ।मायावी चातिचित्राङ्गश्चरन्प्रबलमन्तिके॥ 28 ॥

so'tha hemamṛgo bhūtvā sītādṛṣṭipathaṃ gataḥ | māyāvī cāticitrāṅgaścaranprabalamantike

तं दृष्ट्वा जानकी प्राह राघवं दैवनोदिता ।चर्मानयस्व कान्तेति स्वाधीनपतिका यथा॥ 29 ॥

taṃ dṛṣṭvā jānakī prāha rāghavaṃ daivanoditā | carmānayasva kānteti svādhīnapatikā yathā

अविचार्याथ रामोऽपि तत्र संस्थाप्य लक्ष्मणम् ।सशरं धनुरादाय ययौ मृगपदानुगः॥ 30 ॥

avicāryātha rāmo'pi tatra saṃsthāpya lakṣmaṇam | saśaraṃ dhanurādāya yayau mṛgapadānugaḥ

सारङ्गोऽपि हरिं दृष्ट्वा मायाकोटिविशारदः ।दृश्यादृश्यो बभूवाथ जगाम च वनान्तरम्॥ 31 ॥

sāraṅgo'pi hariṃ dṛṣṭvā māyākoṭiviśāradaḥ | dṛśyādṛśyo babhūvātha jagāma ca vanāntaram

मत्वा हस्तगतं रामः क्रोधाकृष्टधनुः पुनः ।जघान चातितीक्ष्णेन शरेण कृत्रिमं मृगम्॥ 32 ॥

matvā hastagataṃ rāmaḥ krodhākṛṣṭadhanuḥ punaḥ | jaghāna cātitīkṣṇena śareṇa kṛtrimaṃ mṛgam

स हतोऽतिबलात्तेन चुक्रोश भृशदुःखितः ।हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति मायावी नश्वरः खलः॥ 33 ॥

sa hato'tibalāttena cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ | hā lakṣmaṇa hato'smīti māyāvī naśvaraḥ khalaḥ

स शब्दस्तुमुलस्तावज्जानक्या संश्रुतस्तदा ।राघवस्येति सा मत्वा दीना देवरमब्रवीत्॥ 34 ॥

sa śabdastumulastāvajjānakyā saṃśrutastadā | rāghavasyeti sā matvā dīnā devaramabravīt

गच्छ लक्ष्मण तूर्णं त्वं हतोऽसौ रघुनन्दनः ।त्वामाह्वयति सौमित्रे साहाय्यं कुरु सत्वरम्॥ 35 ॥

gaccha lakṣmaṇa tūrṇaṃ tvaṃ hato'sau raghunandanaḥ | tvāmāhvayati saumitre sāhāyyaṃ kuru satvaram

तत्राह लक्ष्मणः सीतामम्ब रामवधादपि ।नाहं गच्छेऽद्य मुक्त्वा त्वामसहायामिहाश्रमे॥ 36 ॥

tatrāha lakṣmaṇaḥ sītāmamba rāmavadhādapi | nāhaṃ gacche'dya muktvā tvāmasahāyāmihāśrame

आज्ञा मे राघवस्यात्र तिष्ठेति जनकात्मजे ।तदतिक्रमभीतोऽहं न त्यजामि तवान्तिकम्॥ 37 ॥

ājñā me rāghavasyātra tiṣṭheti janakātmaje | tadatikramabhīto'haṃ na tyajāmi tavāntikam

दूरं वै राघवं दृष्ट्वा वने मायाविना किल ।त्यक्त्वा त्वां नाधिगच्छामि पदमेकं शुचिस्मिते॥ 38 ॥

dūraṃ vai rāghavaṃ dṛṣṭvā vane māyāvinā kila | tyaktvā tvāṃ nādhigacchāmi padamekaṃ śucismite

कृरु धैर्यं न मन्येऽद्य रामं हन्तुं क्षमं क्षिप्तौ ।नाहं त्यक्त्वा गमिष्यामि विलङ्घ्य रामभाषितम् ॥ ।३९॥ व्यास उवाच ।रुदती सुदती प्राह ते तदा विधिनोदिता ।अक्रूरा वचनं क्रूरं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥ 40 ॥

kṛru dhairyaṃ na manye'dya rāmaṃ hantuṃ kṣamaṃ kṣiptau | nāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi vilaṅghya rāmabhāṣitam || |39|| vyāsa uvāca | rudatī sudatī prāha te tadā vidhinoditā | akrūrā vacanaṃ krūraṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

अहं जानामि सौमित्रे सानुरागं च मां प्रति ।प्रेरितं भरतेनैव मदर्थमिह सङ्गतम्॥ 41 ॥

ahaṃ jānāmi saumitre sānurāgaṃ ca māṃ prati | preritaṃ bharatenaiva madarthamiha saṅgatam

नाहं तथाविधा नारी स्वैरिणी कुहकाधम ।मृते रामे पतिं त्वां न कर्तुमिच्छामि कामतः॥ 42 ॥

nāhaṃ tathāvidhā nārī svairiṇī kuhakādhama | mṛte rāme patiṃ tvāṃ na kartumicchāmi kāmataḥ

नागमिष्यति चेद्रामो जीवितं सन्त्यजाम्यहम् ।विना तेन न जीवामि विधुरा दुःखिता भृशम्॥ 43 ॥

nāgamiṣyati cedrāmo jīvitaṃ santyajāmyaham | vinā tena na jīvāmi vidhurā duḥkhitā bhṛśam

गच्छ वा तिष्ठ सौमित्रे न जानेऽहं तवेप्सितम् ।क्व गतं तेऽद्य सौहार्दं ज्येष्ठे धर्मरते किल॥ 44 ॥

gaccha vā tiṣṭha saumitre na jāne'haṃ tavepsitam | kva gataṃ te'dya sauhārdaṃ jyeṣṭhe dharmarate kila

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या लक्ष्मणो दीनमानसः ।प्रोवाच रुद्धकण्ठस्तु तां तदा जनकात्मजाम्॥ 45 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasyā lakṣmaṇo dīnamānasaḥ | provāca ruddhakaṇṭhastu tāṃ tadā janakātmajām

किमात्थ क्षितिजे वाक्यं मयि क्रूरतरं किल ।किं वदस्यत्यनिष्टं ते भावि जाने धिया ह्यहम्॥ 46 ॥

kimāttha kṣitije vākyaṃ mayi krūrataraṃ kila | kiṃ vadasyatyaniṣṭaṃ te bhāvi jāne dhiyā hyaham

इत्युक्त्वा निर्ययौ वीरस्तां त्यक्त्वा प्ररुदन्भृशम् ।अग्रजस्य ययौ पश्यञ्छोकार्तः पृथिवीपते॥ 47 ॥

ityuktvā niryayau vīrastāṃ tyaktvā prarudanbhṛśam | agrajasya yayau paśyañchokārtaḥ pṛthivīpate

गतेऽथ लक्ष्मणे तत्र रावणः कपटाकृतिः ।भिक्षुवेषं ततः कृत्वा प्रविवेश तदाश्रमे॥ 48 ॥

gate'tha lakṣmaṇe tatra rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ | bhikṣuveṣaṃ tataḥ kṛtvā praviveśa tadāśrame

जानकी तं यतिं मत्वा दत्त्वार्घ्यं वन्यमादरात् ।भैक्ष्यं समर्पयामास रावणाय दुरात्मने॥ 49 ॥

jānakī taṃ yatiṃ matvā dattvārghyaṃ vanyamādarāt | bhaikṣyaṃ samarpayāmāsa rāvaṇāya durātmane

तां पप्रच्छ स दुष्टात्मा नम्रपूर्वं मृदुस्वरम् ।काऽसि पद्मपलाशाक्षि वने चैकाकिनी प्रिये॥ 50 ॥

tāṃ papraccha sa duṣṭātmā namrapūrvaṃ mṛdusvaram | kā'si padmapalāśākṣi vane caikākinī priye

पिता कस्तेऽथ वामोरु भ्राता कः कः पतिस्तव ।मूढेवैकाकिनी चात्र स्थिताऽसि वरवर्णिनि॥ 51 ॥

pitā kaste'tha vāmoru bhrātā kaḥ kaḥ patistava | mūḍhevaikākinī cātra sthitā'si varavarṇini

निर्जने विपिने किं त्वं सौधार्हा त्वमसि प्रिये ।उटजे मुनिपत्नीवद्देवकन्यासमप्रभा॥ 52 ॥

nirjane vipine kiṃ tvaṃ saudhārhā tvamasi priye | uṭaje munipatnīvaddevakanyāsamaprabhā

व्यास उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विदेहजा ।दिव्यं दिष्ट्या यतिं ज्ञात्वा मन्दोदर्याः पतिं तदा॥ 53 ॥

vyāsa uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca videhajā | divyaṃ diṣṭyā yatiṃ jñātvā mandodaryāḥ patiṃ tadā

राजा दशरथः श्रीमांश्चत्वारस्तस्य वै सुताः ।तेषां ज्येष्ठः पतिर्मेऽस्ति रामनामेति विश्रुतः॥ 54 ॥

rājā daśarathaḥ śrīmāṃścatvārastasya vai sutāḥ | teṣāṃ jyeṣṭhaḥ patirme'sti rāmanāmeti viśrutaḥ

विवासितोऽथ कैकेय्या कृते भूपतिना वरे ।चतुर्दश समा रामो वसतेऽत्र सलक्ष्मणः॥ 55 ॥

vivāsito'tha kaikeyyā kṛte bhūpatinā vare | caturdaśa samā rāmo vasate'tra salakṣmaṇaḥ

जनकस्य सुता चाहं सीतानाम्नीति विश्रुता ।भङ्क्त्वा शैवं धनुः कामं रामेणाहं विवाहिता॥ 56 ॥

janakasya sutā cāhaṃ sītānāmnīti viśrutā | bhaṅktvā śaivaṃ dhanuḥ kāmaṃ rāmeṇāhaṃ vivāhitā

रामबाहुबलेनात्र वसामो निर्भया वने ।काञ्चनं मृगमालोक्य हन्तुं मे निर्गतः पतिः॥ 57 ॥

rāmabāhubalenātra vasāmo nirbhayā vane | kāñcanaṃ mṛgamālokya hantuṃ me nirgataḥ patiḥ

लक्ष्मणोऽपि पुनः श्रुत्वा रवं भ्रातुर्गतोऽधुना ।तयोर्बाहुबलादत्र निर्भयाऽहं वसामि वै॥ 58 ॥

lakṣmaṇo'pi punaḥ śrutvā ravaṃ bhrāturgato'dhunā | tayorbāhubalādatra nirbhayā'haṃ vasāmi vai

मयेदं कथितं सर्वं वृत्तान्तं वनवासके ।तेऽत्रागत्यार्हणां ते वै करिष्यन्ति यथाविधि॥ 59 ॥

mayedaṃ kathitaṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ vanavāsake | te'trāgatyārhaṇāṃ te vai kariṣyanti yathāvidhi

यतिर्विष्णुस्वरूपोऽसि तस्मात्त्वं पूजितो मया ।आश्रमो विपिने घोरे कृतोऽस्ति रक्षसां कुले॥ 60 ॥

yatirviṣṇusvarūpo'si tasmāttvaṃ pūjito mayā | āśramo vipine ghore kṛto'sti rakṣasāṃ kule

तस्मात्त्वां परिपृच्छामि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः ।कोऽसि त्रिदण्डिरूपेण विपिने त्वं समागतः॥ 61 ॥

tasmāttvāṃ paripṛcchāmi satyaṃ brūhi mamāgrataḥ | ko'si tridaṇḍirūpeṇa vipine tvaṃ samāgataḥ

रावण उवाच ।लङ्केशोऽहं मरालाक्षि श्रीमान्मन्दोदरीपतिः ।त्वत्कृते तु कृतं रूपं मयेत्थं शोभनाकृते॥ 62 ॥

rāvaṇa uvāca | laṅkeśo'haṃ marālākṣi śrīmānmandodarīpatiḥ | tvatkṛte tu kṛtaṃ rūpaṃ mayetthaṃ śobhanākṛte

आगतोऽहं वरारोहे भगिन्या प्रेरितोऽत्र वै ।जनस्थाने हतौ श्रुत्वा भ्रातरौ खरदूषणौ॥ 63 ॥

āgato'haṃ varārohe bhaginyā prerito'tra vai | janasthāne hatau śrutvā bhrātarau kharadūṣaṇau

अङ्गीकुरु नृपं मां त्वं त्यक्त्वा तं मानुषं पतिम् ।हृतराज्यं गतश्रीकं निर्बलं वनवासिनम्॥ 64 ॥

aṅgīkuru nṛpaṃ māṃ tvaṃ tyaktvā taṃ mānuṣaṃ patim | hṛtarājyaṃ gataśrīkaṃ nirbalaṃ vanavāsinam

पट्टराज्ञी भव त्वं मे मन्दोदर्युपरि स्फुटम् ।दासोऽस्मि तव तन्वङ्गि स्वामिनी भव भामिनि॥ 65 ॥

paṭṭarājñī bhava tvaṃ me mandodaryupari sphuṭam | dāso'smi tava tanvaṅgi svāminī bhava bhāmini

जेताऽहं लोकपालानां पतामि तव पादयोः ।करं गृहाण मेऽद्य त्वं सनाथं कुरु जानकि॥ 66 ॥

jetā'haṃ lokapālānāṃ patāmi tava pādayoḥ | karaṃ gṛhāṇa me'dya tvaṃ sanāthaṃ kuru jānaki

पिता ते याचितः पूर्वं मया वै त्वत्कृतेऽबले ।जनको मामुवाचेत्थं पणबन्धो मया कृतः॥ 67 ॥

pitā te yācitaḥ pūrvaṃ mayā vai tvatkṛte'bale | janako māmuvācetthaṃ paṇabandho mayā kṛtaḥ

रुद्रचापभयान्नाहं सम्प्राप्तस्तु स्वयंवरे ।मनो मे संस्थितं तावन्निमग्नं विरहातुरम्॥ 68 ॥

rudracāpabhayānnāhaṃ samprāptastu svayaṃvare | mano me saṃsthitaṃ tāvannimagnaṃ virahāturam

वनेऽत्र संस्थितां श्रुत्वा पूर्वानुरागमोहितः ।आगतोऽस्म्यसितापाङ्गि सफलं कुरु मे श्रमम्॥ 69 ॥

vane'tra saṃsthitāṃ śrutvā pūrvānurāgamohitaḥ | āgato'smyasitāpāṅgi saphalaṃ kuru me śramam