Skandha 3, Adhyāya 29

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य वचो दुष्टं जानकी भयविह्वला ।वेपमाना स्थिरं कृत्वा मनो वाचमुवाच ह॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya vaco duṣṭaṃ jānakī bhayavihvalā | vepamānā sthiraṃ kṛtvā mano vācamuvāca ha

पौलस्त्य किमसद्वाक्यं त्वमात्थ स्मरमोहितः ।नाहं वै स्वैरिणी किन्तु जनकस्य कुलोद्भवा॥ 2 ॥

paulastya kimasadvākyaṃ tvamāttha smaramohitaḥ | nāhaṃ vai svairiṇī kintu janakasya kulodbhavā

गच्छ लङ्कां दशास्य त्वं राम त्वां वै हनिष्यति ।मत्कृते मरणं तत्र भविष्यति न संशयः॥ 3 ॥

gaccha laṅkāṃ daśāsya tvaṃ rāma tvāṃ vai haniṣyati | matkṛte maraṇaṃ tatra bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा पर्णशालायां गता सा वह्निसन्निधौ ।गच्छ गच्छेति वदती रावणं लोकरावणम्॥ 4 ॥

ityuktvā parṇaśālāyāṃ gatā sā vahnisannidhau | gaccha gaccheti vadatī rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

सोऽथ कृत्वा निजं रूपं जगामोटजमन्तिकम् ।बलाज्जग्राह तां बालां रुदती भयविह्वलाम्॥ 5 ॥

so'tha kṛtvā nijaṃ rūpaṃ jagāmoṭajamantikam | balājjagrāha tāṃ bālāṃ rudatī bhayavihvalām

रामरामेति क्रन्दन्ती लक्ष्मणेति मुहुर्मुहुः ।गृहीत्वा निर्गतः पापो रथमारोप्य सत्वरः॥ 6 ॥

rāmarāmeti krandantī lakṣmaṇeti muhurmuhuḥ | gṛhītvā nirgataḥ pāpo rathamāropya satvaraḥ

गच्छन्नरुणपुत्रेण मार्गे रुद्धो जटायुषा ।सङ्ग्रामोऽभून्महारौद्रस्तयोस्तत्र वनान्तरे॥ 7 ॥

gacchannaruṇaputreṇa mārge ruddho jaṭāyuṣā | saṅgrāmo'bhūnmahāraudrastayostatra vanāntare

हत्वा तं तां गृहीत्वा च गतोऽसौ राक्षसाधिपः ।लङ्कायां क्रन्दती तात कुररीव दुरात्मनः॥ 8 ॥

hatvā taṃ tāṃ gṛhītvā ca gato'sau rākṣasādhipaḥ | laṅkāyāṃ krandatī tāta kurarīva durātmanaḥ

अशोकवनिकायां सा स्थापिता राक्षसीयुता ।स्ववृत्तान्नैव चलिता सामदानादिभिः किल॥ 9 ॥

aśokavanikāyāṃ sā sthāpitā rākṣasīyutā | svavṛttānnaiva calitā sāmadānādibhiḥ kila

रामोऽपि तं मृगं हत्वा जगामादाय निर्वृतः ।आयान्तं लक्ष्मणं वीक्ष्य किं कृतं तेऽनुजासमम्॥ 10 ॥

rāmo'pi taṃ mṛgaṃ hatvā jagāmādāya nirvṛtaḥ | āyāntaṃ lakṣmaṇaṃ vīkṣya kiṃ kṛtaṃ te'nujāsamam

एकाकिनीं प्रियां हित्वा किमर्थं त्वमिहागतः ।श्रुत्वा स्वनं तु पापस्य राघवस्त्वब्रवीदिदम्॥ 11 ॥

ekākinīṃ priyāṃ hitvā kimarthaṃ tvamihāgataḥ | śrutvā svanaṃ tu pāpasya rāghavastvabravīdidam

सौमित्रिस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतावाग्बाणपीडितः ।प्रभोऽत्राहं समायातः कालयोगान्न संशयः॥ 12 ॥

saumitristvabravīdvākyaṃ sītāvāgbāṇapīḍitaḥ | prabho'trāhaṃ samāyātaḥ kālayogānna saṃśayaḥ

तदा तौ पर्णशालायां गत्वा वीक्ष्यातिदुःखितौ ।जानक्यन्वेषणे यत्नमुभौ कर्तुं समुद्यतौ॥ 13 ॥

tadā tau parṇaśālāyāṃ gatvā vīkṣyātiduḥkhitau | jānakyanveṣaṇe yatnamubhau kartuṃ samudyatau

मार्गमाणौ तु सम्प्राप्तौ यत्रासौ पतितः खगः ।जटायुः प्राणशेषस्तु पतितः पृथिवीतले॥ 14 ॥

mārgamāṇau tu samprāptau yatrāsau patitaḥ khagaḥ | jaṭāyuḥ prāṇaśeṣastu patitaḥ pṛthivītale

तेनोक्तं रावणेनाद्य हृताऽसौ जनकात्मजा ।मया निरुद्धः पापात्मा पातितोऽहं मृधे पुनः॥ 15 ॥

tenoktaṃ rāvaṇenādya hṛtā'sau janakātmajā | mayā niruddhaḥ pāpātmā pātito'haṃ mṛdhe punaḥ

इत्युक्त्वाऽसौ गतप्राणः संस्कृतो राघवेण वै ।कृत्वौर्घ्वदैहिकं रामलक्ष्मणौ निर्गतौ ततः॥ 16 ॥

ityuktvā'sau gataprāṇaḥ saṃskṛto rāghaveṇa vai | kṛtvaurghvadaihikaṃ rāmalakṣmaṇau nirgatau tataḥ

कबन्धं घातयित्वासौ शापाच्चामोचयत्प्रभुः ।वचनात्तस्य हरिणा सख्यं चक्रेऽथ राघवः॥ 17 ॥

kabandhaṃ ghātayitvāsau śāpāccāmocayatprabhuḥ | vacanāttasya hariṇā sakhyaṃ cakre'tha rāghavaḥ

हत्वा च वालिनं वीरं किष्किन्धाराज्यमुत्तमम् ।सुग्रीवाय ददौ रामः कृतसख्याय कार्यतः॥ 18 ॥

hatvā ca vālinaṃ vīraṃ kiṣkindhārājyamuttamam | sugrīvāya dadau rāmaḥ kṛtasakhyāya kāryataḥ

तत्रैव वार्षिकान्मासांस्तस्थौ लक्ष्मणसंयुतः ।चिन्तयञ्जानकीं चित्ते दशाननहृतां प्रियाम्॥ 19 ॥

tatraiva vārṣikānmāsāṃstasthau lakṣmaṇasaṃyutaḥ | cintayañjānakīṃ citte daśānanahṛtāṃ priyām

लक्ष्मणं प्राह रामस्तु सीताविरहपीडितः ।सौमित्रे कैकयसुता जाता पूर्णमनोरथा॥ 20 ॥

lakṣmaṇaṃ prāha rāmastu sītāvirahapīḍitaḥ | saumitre kaikayasutā jātā pūrṇamanorathā

न प्राप्ता जानकी नूनं नाहं जीवामि तां विना ।नागमिष्याम्ययोध्यायामृते जनकनन्दिनीम्॥ 21 ॥

na prāptā jānakī nūnaṃ nāhaṃ jīvāmi tāṃ vinā | nāgamiṣyāmyayodhyāyāmṛte janakanandinīm

गतं राज्यं वने वासो मृतस्तातो हृता प्रिया ।पीडयन्मां स दुष्टात्मा दैवोऽग्रे किं करिष्यति॥ 22 ॥

gataṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastāto hṛtā priyā | pīḍayanmāṃ sa duṣṭātmā daivo'gre kiṃ kariṣyati

दुर्ज्ञेयं भवितव्यं हि प्राणिनां भरतानुज ।आवयोः का गतिस्तात भविष्यति सुदुःखदा॥ 23 ॥

durjñeyaṃ bhavitavyaṃ hi prāṇināṃ bharatānuja | āvayoḥ kā gatistāta bhaviṣyati suduḥkhadā

प्राप्य जन्म मनोर्वंशे राजपुत्रावुभौ किल ।वनेऽतिदुःखभोक्तारौ जातौ पूर्वकृतेन च॥ 24 ॥

prāpya janma manorvaṃśe rājaputrāvubhau kila | vane'tiduḥkhabhoktārau jātau pūrvakṛtena ca

त्यक्त्वा त्वमपि भोगांस्तु मया सह विनिर्गतः ।दैवयोगाच्च सौमित्रे भुङ्क्ष्व दुःखं दुरत्ययम्॥ 25 ॥

tyaktvā tvamapi bhogāṃstu mayā saha vinirgataḥ | daivayogācca saumitre bhuṅkṣva duḥkhaṃ duratyayam

न कोऽप्यस्मत्कुले पूर्वं मत्समो दुःखभाङ्नरः ।अकिञ्चनोऽक्षमः क्लिष्टो न भूतो न भविष्यति॥ 26 ॥

na ko'pyasmatkule pūrvaṃ matsamo duḥkhabhāṅnaraḥ | akiñcano'kṣamaḥ kliṣṭo na bhūto na bhaviṣyati

किं करोम्यद्य सौमित्रे मग्नोऽस्मि दुःखसागरे ।न चास्ति तरणोपायो ह्यसहायस्य मे किल॥ 27 ॥

kiṃ karomyadya saumitre magno'smi duḥkhasāgare | na cāsti taraṇopāyo hyasahāyasya me kila

न वित्तं न बलं वीर त्वमेकः सहचारकः ।कोपं कस्मिन्करोम्यद्य भोगेस्मिन्स्वकृतेऽनुज॥ 28 ॥

na vittaṃ na balaṃ vīra tvamekaḥ sahacārakaḥ | kopaṃ kasminkaromyadya bhogesminsvakṛte'nuja

गतं हस्तगतं राज्यं क्षणादिन्द्रासनोपमम् ।वने वासस्तु सम्प्राप्तः को वेद विधिनिर्मितम्॥ 29 ॥

gataṃ hastagataṃ rājyaṃ kṣaṇādindrāsanopamam | vane vāsastu samprāptaḥ ko veda vidhinirmitam

बालभावाच्च वैदेही चलिता चावयोः सह ।नीता दैवेन दुष्टेन श्यामा दुःखतरां दशाम्॥ 30 ॥

bālabhāvācca vaidehī calitā cāvayoḥ saha | nītā daivena duṣṭena śyāmā duḥkhatarāṃ daśām

लङ्केशस्य गृहे श्यामा कथं दुःखं भविष्यति ।पतिव्रता सुशीला च मयि प्रीतियुता भृशम्॥ 31 ॥

laṅkeśasya gṛhe śyāmā kathaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati | pativratā suśīlā ca mayi prītiyutā bhṛśam

न च लक्ष्मण वैदेही सा तस्य वशगा भवेत् ।स्वैरिणीव वरारोहा कथं स्याज्जनकात्मजा॥ 32 ॥

na ca lakṣmaṇa vaidehī sā tasya vaśagā bhavet | svairiṇīva varārohā kathaṃ syājjanakātmajā

त्यजेत्प्राणान्नियन्तृत्वे मैथिली भरतानुज ।न रावणस्य वशगा भवेदिति सुनिश्चितम्॥ 33 ॥

tyajetprāṇānniyantṛtve maithilī bharatānuja | na rāvaṇasya vaśagā bhavediti suniścitam

मृता चेज्जानकी वीर प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् ।मृता चेदसितापाङ्गीं किं मे देहेन लक्ष्मण॥ 34 ॥

mṛtā cejjānakī vīra prāṇāṃstyakṣyāmyasaṃśayam | mṛtā cedasitāpāṅgīṃ kiṃ me dehena lakṣmaṇa

एवं विलपमानं तं रामं कमललोचनम् ।लक्ष्मणः प्राह धर्मात्मा सान्त्वयन्नृतया गिरा॥ 35 ॥

evaṃ vilapamānaṃ taṃ rāmaṃ kamalalocanam | lakṣmaṇaḥ prāha dharmātmā sāntvayannṛtayā girā

धैर्यं कुरु महाबाहो त्यक्त्वा कातरतामिह ।आनयिष्यामि वैदेहीं हत्वा तं राक्षसाधमम्॥ 36 ॥

dhairyaṃ kuru mahābāho tyaktvā kātaratāmiha | ānayiṣyāmi vaidehīṃ hatvā taṃ rākṣasādhamam

आपदि सम्पदि तुल्या धैर्याद्भवन्ति ते धीराः ।अल्पधियस्तु निमग्नाः कष्टे भवन्ति विभवेऽपि॥ 37 ॥

āpadi sampadi tulyā dhairyādbhavanti te dhīrāḥ | alpadhiyastu nimagnāḥ kaṣṭe bhavanti vibhave'pi

संयोगो विप्रयोगश्च दैवाधीनावुभावपि ।शोकस्तु कीदृशस्तत्र देहेनात्मनि च क्वचित्॥ 38 ॥

saṃyogo viprayogaśca daivādhīnāvubhāvapi | śokastu kīdṛśastatra dehenātmani ca kvacit

राज्याद्यथा वने वासो वैदेह्या हरणं यथा ।तथा काले समीचीने संयोगोऽपि भविष्यति॥ 39 ॥

rājyādyathā vane vāso vaidehyā haraṇaṃ yathā | tathā kāle samīcīne saṃyogo'pi bhaviṣyati

प्राप्तव्यं सुखदुःखानां भोगान्निर्वर्तनं क्वचित् ।नान्यथा जानकीजाने तस्माच्छोकं त्यजाधुना॥ 40 ॥

prāptavyaṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogānnirvartanaṃ kvacit | nānyathā jānakījāne tasmācchokaṃ tyajādhunā

वानराः सन्ति भूयांसो गमिष्यन्ति चतुर्दिशम् ।शुद्धिं जनकनन्दिन्या आनयिष्यन्ति ते किल॥ 41 ॥

vānarāḥ santi bhūyāṃso gamiṣyanti caturdiśam | śuddhiṃ janakanandinyā ānayiṣyanti te kila

ज्ञात्वा मार्गस्थितिं तत्र गत्वा कृत्वा पराक्रमम् ।हत्वा तं पापकर्माणमानयिष्यामि मैथिलीम्॥ 42 ॥

jñātvā mārgasthitiṃ tatra gatvā kṛtvā parākramam | hatvā taṃ pāpakarmāṇamānayiṣyāmi maithilīm

ससैन्यं भरतं वाऽपि समाहूय सहानुजम् ।हनिष्यामो वयं शत्रुं किं शोचसि वृथाग्रज॥ 43 ॥

sasainyaṃ bharataṃ vā'pi samāhūya sahānujam | haniṣyāmo vayaṃ śatruṃ kiṃ śocasi vṛthāgraja

रघुणैकरथेनैव जिताः सर्वा दिशः पुरा ।तद्वंशजः कथं शोकं कर्तुमर्हसि राघव॥ 44 ॥

raghuṇaikarathenaiva jitāḥ sarvā diśaḥ purā | tadvaṃśajaḥ kathaṃ śokaṃ kartumarhasi rāghava

एकोऽहं सकलाञ्जेतुं समर्थोऽस्मि सुरासुरान् ।किं पुनः ससहायो वै रावणं कुलपांसनम्॥ 45 ॥

eko'haṃ sakalāñjetuṃ samartho'smi surāsurān | kiṃ punaḥ sasahāyo vai rāvaṇaṃ kulapāṃsanam

जनकं वा समानीय साहाय्ये रघुनन्दन ।हनिष्यामि दुराचारं रावणं सुरकण्टकम्॥ 46 ॥

janakaṃ vā samānīya sāhāyye raghunandana | haniṣyāmi durācāraṃ rāvaṇaṃ surakaṇṭakam

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।चक्रनेमिरिवैकं यन्न भवेद्रघुनन्दन॥ 47 ॥

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham | cakranemirivaikaṃ yanna bhavedraghunandana

मनोऽतिकातरं यस्य सुखदुःखसमुद्भवे ।स शोकसागरे मग्नो न सुखी स्यात्कदाचन॥ 48 ॥

mano'tikātaraṃ yasya sukhaduḥkhasamudbhave | sa śokasāgare magno na sukhī syātkadācana

इन्द्रेण व्यसनं प्राप्तं पुरा वै रघुनन्दन ।नहुषः स्थापितो देवैः सर्वैर्मघवतः पदे॥ 49 ॥

indreṇa vyasanaṃ prāptaṃ purā vai raghunandana | nahuṣaḥ sthāpito devaiḥ sarvairmaghavataḥ pade

स्थितः पङ्कजमध्ये च बहुवर्षगणानपि ।अज्ञातवासं मघवा भीतस्त्यक्त्वा निजं पदम्॥ 50 ॥

sthitaḥ paṅkajamadhye ca bahuvarṣagaṇānapi | ajñātavāsaṃ maghavā bhītastyaktvā nijaṃ padam

पुनः प्राप्तं निजस्थानं काले विपरिवर्तिते ।नहुषः पतितो भूमौ शापादजगराकृतिः॥ 51 ॥

punaḥ prāptaṃ nijasthānaṃ kāle viparivartite | nahuṣaḥ patito bhūmau śāpādajagarākṛtiḥ

इन्द्राणीं कामयानस्तु ब्राह्मणानवमन्य च ।अगस्तिकोपात्सञ्जातः सर्पदेहो महीपतिः॥ 52 ॥

indrāṇīṃ kāmayānastu brāhmaṇānavamanya ca | agastikopātsañjātaḥ sarpadeho mahīpatiḥ

तस्माच्छोको न कर्तव्यो व्यसने सति राघव ।उद्यमे चित्तमास्थाय स्थातव्यं वै विपश्चिता॥ 53 ॥

tasmācchoko na kartavyo vyasane sati rāghava | udyame cittamāsthāya sthātavyaṃ vai vipaścitā

सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थोऽसि जगत्पते ।किं प्राकृत इवात्यर्थं कुरुषे शोकमात्मनि॥ 54 ॥

sarvajño'si mahābhāga samartho'si jagatpate | kiṃ prākṛta ivātyarthaṃ kuruṣe śokamātmani

व्यास उवाच ।इति लक्ष्मणवाक्येन बोधितो रघुनन्दनः ।त्यक्त्वा शोकं तथात्यर्थं बभूव विगतज्वरः॥ 55 ॥

vyāsa uvāca | iti lakṣmaṇavākyena bodhito raghunandanaḥ | tyaktvā śokaṃ tathātyarthaṃ babhūva vigatajvaraḥ