Skandha 3, Adhyāya 30

व्यास उवाच ।एवं तौ संविदं कृत्वा यावत्तूष्णीं बभूवतुः ।आजगाम तदाऽऽकाशान्नारदो भगवानृषिः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ tau saṃvidaṃ kṛtvā yāvattūṣṇīṃ babhūvatuḥ | ājagāma tadā''kāśānnārado bhagavānṛṣiḥ

रणयन्महतीं वीणां स्वरग्रामविभूषिताम् ।गायन्बृहद्रथं साम तदा तमुपतस्थिवान्॥ 2 ॥

raṇayanmahatīṃ vīṇāṃ svaragrāmavibhūṣitām | gāyanbṛhadrathaṃ sāma tadā tamupatasthivān

दृष्ट्वा तं राम उत्थाय ददावथ वृषं शुभम् ।आसनं चार्घ्यपाद्यञ्च कृतवानमितद्युतिः॥ 3 ॥

dṛṣṭvā taṃ rāma utthāya dadāvatha vṛṣaṃ śubham | āsanaṃ cārghyapādyañca kṛtavānamitadyutiḥ

पूजां परमिकां कृत्वा कृताञ्जलिरुपस्थितः ।उपविष्टः समीपे तु कृताज्ञो मुनिना हरिः॥ 4 ॥

pūjāṃ paramikāṃ kṛtvā kṛtāñjalirupasthitaḥ | upaviṣṭaḥ samīpe tu kṛtājño muninā hariḥ

उपविष्टं तदा रामं सानुजं दुःखमानसम् ।पप्रच्छ नारदः प्रीत्या कुशलं मुनिसत्तमः॥ 5 ॥

upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ sānujaṃ duḥkhamānasam | papraccha nāradaḥ prītyā kuśalaṃ munisattamaḥ

कथं राघव शोकार्तो यथा वै प्राकृतो नरः ।हृतां सीतां च जानामि रावणेन दुरात्मना॥ 6 ॥

kathaṃ rāghava śokārto yathā vai prākṛto naraḥ | hṛtāṃ sītāṃ ca jānāmi rāvaṇena durātmanā

सुरसद्मगतश्चाहं श्रुतवाञ्जनकात्मजाम् ।पौलस्त्येन हृतां मोहान्मरणं स्वमजानता॥ 7 ॥

surasadmagataścāhaṃ śrutavāñjanakātmajām | paulastyena hṛtāṃ mohānmaraṇaṃ svamajānatā

तव जन्म च काकुत्स्थ पौलस्त्यनिधनाय वै ।मैथिलीहरणं जातमेतदर्थं नराधिप॥ 8 ॥

tava janma ca kākutstha paulastyanidhanāya vai | maithilīharaṇaṃ jātametadarthaṃ narādhipa

पूर्वजन्मनि वैदेही मुनिपुत्री तपस्विनी ।रावणेन वने दृष्टा तपस्यन्ती शुचिस्मिता॥ 9 ॥

pūrvajanmani vaidehī muniputrī tapasvinī | rāvaṇena vane dṛṣṭā tapasyantī śucismitā

प्रार्थिता रावणेनासौ भव भार्येति राघव ।तिरस्कृतस्तयाऽसौ वै जग्राह कबरं बलात्॥ 10 ॥

prārthitā rāvaṇenāsau bhava bhāryeti rāghava | tiraskṛtastayā'sau vai jagrāha kabaraṃ balāt

शशाप तत्क्षणं राम रावणं तापसी भृशम् ।कुपिता त्यक्तुमिच्छन्ती देहं संस्पर्शदूषितम्॥ 11 ॥

śaśāpa tatkṣaṇaṃ rāma rāvaṇaṃ tāpasī bhṛśam | kupitā tyaktumicchantī dehaṃ saṃsparśadūṣitam

दुरात्मंस्तव नाशार्थं भविष्यामि धरातले ।अयोनिजा वरा नारी त्यक्त्वा देहं जहावपि॥ 12 ॥

durātmaṃstava nāśārthaṃ bhaviṣyāmi dharātale | ayonijā varā nārī tyaktvā dehaṃ jahāvapi

सेयं रमांशसम्भूता गृहीता तेन रक्षसा ।विनाशार्थं कुलस्यैव व्याली स्रगिव सम्भ्रमात्॥ 13 ॥

seyaṃ ramāṃśasambhūtā gṛhītā tena rakṣasā | vināśārthaṃ kulasyaiva vyālī sragiva sambhramāt

तव जन्म च काकुत्स्थ तस्य नाशाय चामरैः ।प्रार्थितस्य हरेरंशादजवंशेऽप्यजन्मनः॥ 14 ॥

tava janma ca kākutstha tasya nāśāya cāmaraiḥ | prārthitasya hareraṃśādajavaṃśe'pyajanmanaḥ

कुरु धैर्यं महाबाहो तत्र सा वर्ततेऽवशा ।सती धर्मरता सीता त्वां ध्यायन्ती दिवानिशम्॥ 15 ॥

kuru dhairyaṃ mahābāho tatra sā vartate'vaśā | satī dharmaratā sītā tvāṃ dhyāyantī divāniśam

कामधेनुपयः पात्रे कृत्वा मघवता स्वयम् ।पानार्थं प्रेषितं तस्याः पीतं चैवामृतं यथा॥ 16 ॥

kāmadhenupayaḥ pātre kṛtvā maghavatā svayam | pānārthaṃ preṣitaṃ tasyāḥ pītaṃ caivāmṛtaṃ yathā

सुरभीदुग्धपानात्सा क्षुत्तुड्दुःखविवर्जिता ।जाता कमलपत्राक्षी वर्तते वीक्षिता मया॥ 17 ॥

surabhīdugdhapānātsā kṣuttuḍduḥkhavivarjitā | jātā kamalapatrākṣī vartate vīkṣitā mayā

उपायं कथयाम्यद्य तस्य नाशाय राघव ।व्रतं कुरुष्व श्रद्धावानाश्विने मासि साम्प्रतम्॥ 18 ॥

upāyaṃ kathayāmyadya tasya nāśāya rāghava | vrataṃ kuruṣva śraddhāvānāśvine māsi sāmpratam

नवरात्रोपवासञ्च भगवत्याः प्रपूजनम् ।सर्वसिद्धिकरं राम जपहोमविधानतः॥ 19 ॥

navarātropavāsañca bhagavatyāḥ prapūjanam | sarvasiddhikaraṃ rāma japahomavidhānataḥ

मेघ्यैश्च पशुभिर्देव्या बलिं दत्त्वा विशंसितैः ।दशांशं हवनं कृत्वा सशक्तस्त्वं भविष्यसि॥ 20 ॥

meghyaiśca paśubhirdevyā baliṃ dattvā viśaṃsitaiḥ | daśāṃśaṃ havanaṃ kṛtvā saśaktastvaṃ bhaviṣyasi

विष्णुना चरितं पूर्वं महादेवेन ब्रह्मणा ।तथा मघवता चीर्णं स्वर्गमध्यस्थितेन वै॥ 21 ॥

viṣṇunā caritaṃ pūrvaṃ mahādevena brahmaṇā | tathā maghavatā cīrṇaṃ svargamadhyasthitena vai

सुखिना राम कर्तव्यं नवरात्रव्रतं शुभम् ।विशेषेण च कर्तव्यं पुंसा कष्टगतेन वै॥ 22 ॥

sukhinā rāma kartavyaṃ navarātravrataṃ śubham | viśeṣeṇa ca kartavyaṃ puṃsā kaṣṭagatena vai

विश्वामित्रेण काकुत्स्थ कृतमेतन्न संशयः ।भृगुणाऽथ वसिष्ठेन कश्यपेन तथैव च॥ 23 ॥

viśvāmitreṇa kākutstha kṛtametanna saṃśayaḥ | bhṛguṇā'tha vasiṣṭhena kaśyapena tathaiva ca

गुरुणा हृतदारेण कृतमेतन्महाव्रतम् ।तस्मात्त्वं कुरु राजेन्द्र रावणस्य वधाय च॥ 24 ॥

guruṇā hṛtadāreṇa kṛtametanmahāvratam | tasmāttvaṃ kuru rājendra rāvaṇasya vadhāya ca

इन्द्रेण वृत्रनाशाय कृतं व्रतमनुत्तमम् ।त्रिपुरस्य विनाशाय शिवेनापि पुरा कृतम्॥ 25 ॥

indreṇa vṛtranāśāya kṛtaṃ vratamanuttamam | tripurasya vināśāya śivenāpi purā kṛtam

हरिणा मधुनाशाय कृतं मेरौ महामते ।विधिवत्कुरु काकुत्स्थ व्रतमेतदतन्द्रितः॥ 26 ॥

hariṇā madhunāśāya kṛtaṃ merau mahāmate | vidhivatkuru kākutstha vratametadatandritaḥ

श्रीराम उवाच ।का देवी किं प्रभावा सा कुतो जाता किमाह्वया ।व्रतं किं विधिवद्ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे॥ 27 ॥

śrīrāma uvāca | kā devī kiṃ prabhāvā sā kuto jātā kimāhvayā | vrataṃ kiṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe

नारद उवाच ।शृणु राम सदा नित्या शक्तिराद्या सनातनी ।सर्वकामप्रदा देवी पूजिता दुःखनाशिनी॥ 28 ॥

nārada uvāca | śṛṇu rāma sadā nityā śaktirādyā sanātanī | sarvakāmapradā devī pūjitā duḥkhanāśinī

कारणं सर्वजन्तूनां ब्रह्मादीनां रघूद्वह ।तस्याः शक्तिं विना कोऽपि स्पन्दितुं न क्षमो भवेत्॥ 29 ॥

kāraṇaṃ sarvajantūnāṃ brahmādīnāṃ raghūdvaha | tasyāḥ śaktiṃ vinā ko'pi spandituṃ na kṣamo bhavet

विष्णोः पालनशक्तिः सा कर्तृशक्तिः पितुर्मम ।रुद्रस्य नाशशक्तिः सा त्वन्याशक्तिः परा शिवा॥ 30 ॥

viṣṇoḥ pālanaśaktiḥ sā kartṛśaktiḥ piturmama | rudrasya nāśaśaktiḥ sā tvanyāśaktiḥ parā śivā

यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु सदसद्भुवनत्रये ।तस्य सर्वस्य या शक्तिस्तदुत्पत्तिः कुतो भवेत्॥ 31 ॥

yacca kiñcitkvacidvastu sadasadbhuvanatraye | tasya sarvasya yā śaktistadutpattiḥ kuto bhavet

न ब्रह्मा न यदा विष्णुर्न रुद्रो न दिवाकरः ।न चेन्द्राद्याः सुराः सर्वे न धरा न धराधराः॥ 32 ॥

na brahmā na yadā viṣṇurna rudro na divākaraḥ | na cendrādyāḥ surāḥ sarve na dharā na dharādharāḥ

तदा सा प्रकृतिः पूर्णा पुरुषेण परेण वै ।संयुता विहरत्येव युगादौ निर्गुणा शिवा॥ 33 ॥

tadā sā prakṛtiḥ pūrṇā puruṣeṇa pareṇa vai | saṃyutā viharatyeva yugādau nirguṇā śivā

सा भूत्वा सगुणा पश्चात्करोति भुवनत्रयम् ।पूर्वं संसृज्य ब्रह्मादीन्दत्त्वा शक्तीश्च सर्वशः॥ 34 ॥

sā bhūtvā saguṇā paścātkaroti bhuvanatrayam | pūrvaṃ saṃsṛjya brahmādīndattvā śaktīśca sarvaśaḥ

तां ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ।सा विद्या परमा ज्ञेया वेदाद्या वेदकारिणी॥ 35 ॥

tāṃ jñātvā mucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt | sā vidyā paramā jñeyā vedādyā vedakāriṇī

असङ्ख्यातानि नामानि तस्या ब्रह्मादिभिः किल ।गुणकर्मविधानैस्तु कल्पितानि च किं ब्रुवे॥ 36 ॥

asaṅkhyātāni nāmāni tasyā brahmādibhiḥ kila | guṇakarmavidhānaistu kalpitāni ca kiṃ bruve

अकारादिक्षकारान्तैः स्वरैर्वर्णैस्तु योजितैः ।असङ्ख्येयानि नामानि भवन्ति रघुनन्दन॥ 37 ॥

akārādikṣakārāntaiḥ svarairvarṇaistu yojitaiḥ | asaṅkhyeyāni nāmāni bhavanti raghunandana

राम उवाच ।विधिं मे ब्रूहि विप्रर्षे व्रतस्यास्य समासतः ।करोम्यद्यैव श्रद्धावाञ्छ्रीदेव्याः पूजनं तथा॥ 38 ॥

rāma uvāca | vidhiṃ me brūhi viprarṣe vratasyāsya samāsataḥ | karomyadyaiva śraddhāvāñchrīdevyāḥ pūjanaṃ tathā

नारद उवाच ।पीठं कृत्वा समे स्थाने संस्थाप्य जगदम्बिकाम् ।उपवासान्नवैव त्वं कुरु राम विधानतः॥ 39 ॥

nārada uvāca | pīṭhaṃ kṛtvā same sthāne saṃsthāpya jagadambikām | upavāsānnavaiva tvaṃ kuru rāma vidhānataḥ

आचार्योऽहं भविष्यामि कर्मण्यस्मिन्महीपते ।देवकार्यविधानार्थमुत्साहं प्रकरोम्यहम्॥ 40 ॥

ācāryo'haṃ bhaviṣyāmi karmaṇyasminmahīpate | devakāryavidhānārthamutsāhaṃ prakaromyaham

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं मत्वा रामः प्रतापवान् ।कारयित्वा शुभं पीठं स्थापयित्वाम्बिकां शिवाम्॥ 41 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ matvā rāmaḥ pratāpavān | kārayitvā śubhaṃ pīṭhaṃ sthāpayitvāmbikāṃ śivām

विधिवत्पूजनं तस्याश्चकार व्रतवान् हरिः ।सम्प्राप्ते चाश्विने मासि तस्मिन्गिरिवरे तदा॥ 42 ॥

vidhivatpūjanaṃ tasyāścakāra vratavān hariḥ | samprāpte cāśvine māsi tasmingirivare tadā

उपवासपरो रामः कृतवान्व्रतमुत्तमम् ।होमञ्च विधिवत्तत्र बलिदानञ्च पूजनम्॥ 43 ॥

upavāsaparo rāmaḥ kṛtavānvratamuttamam | homañca vidhivattatra balidānañca pūjanam

भ्रातरौ चक्रतुः प्रेम्णा व्रतं नारदसम्मतम् ।अष्टम्यां मध्यरात्रे तु देवी भगवती हि सा॥ 44 ॥

bhrātarau cakratuḥ premṇā vrataṃ nāradasammatam | aṣṭamyāṃ madhyarātre tu devī bhagavatī hi sā

सिंहारूढा ददौ तत्र दर्शनं प्रतिपूजिता ।गिरिशृङ्गे स्थितोवाच राघवं सानुजं गिरा॥ 45 ॥

siṃhārūḍhā dadau tatra darśanaṃ pratipūjitā | giriśṛṅge sthitovāca rāghavaṃ sānujaṃ girā

मेघगम्भीरया चेदं भक्तिभावेन तोषिता ।देव्युवाच ।राम राम महाबाहो तुष्टाऽस्म्यद्म व्रतेन ते॥ 46 ॥

meghagambhīrayā cedaṃ bhaktibhāvena toṣitā | devyuvāca | rāma rāma mahābāho tuṣṭā'smyadma vratena te

प्रार्थयस्व वरं कामं यत्ते मनसि वर्तते ।नारायणांशसम्भूतस्त्वं वंशे मानवेऽनघे॥ 47 ॥

prārthayasva varaṃ kāmaṃ yatte manasi vartate | nārāyaṇāṃśasambhūtastvaṃ vaṃśe mānave'naghe

रावणस्य वधायैव प्रार्थितस्त्वमरैरसि ।पुरा मत्स्यतनुं कृत्वा हत्वा घोरञ्च राक्षसम्॥ 48 ॥

rāvaṇasya vadhāyaiva prārthitastvamarairasi | purā matsyatanuṃ kṛtvā hatvā ghorañca rākṣasam

त्वया वै रक्षिता वेदाः सुराणां हितमिच्छता ।भूत्वा कच्छपरूपस्तु धृतवान्मन्दरं गिरिम्॥ 49 ॥

tvayā vai rakṣitā vedāḥ surāṇāṃ hitamicchatā | bhūtvā kacchaparūpastu dhṛtavānmandaraṃ girim

अकूपारं प्रमन्थानं कृत्वा देवानपोषयः ।कोलरूपं परं कृत्वा दशनाग्रेण मेदिनीम्॥ 50 ॥

akūpāraṃ pramanthānaṃ kṛtvā devānapoṣayaḥ | kolarūpaṃ paraṃ kṛtvā daśanāgreṇa medinīm

धृतवानसि यद्राम हिरण्याक्षं जघान च ।नारसिंहीं तनुं कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुरा॥ 51 ॥

dhṛtavānasi yadrāma hiraṇyākṣaṃ jaghāna ca | nārasiṃhīṃ tanuṃ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ purā

प्रह्लादं राम रक्षित्वा हतवानसि राघव ।वामनं वपुरास्थाय पुरा छलितवान्बलिम्॥ 52 ॥

prahlādaṃ rāma rakṣitvā hatavānasi rāghava | vāmanaṃ vapurāsthāya purā chalitavānbalim

भूत्वेन्द्रस्यानुजः कामं देवकार्यप्रसाधकः ।जमदग्निसुतस्त्वं मे विष्णोरंशेन सङ्गतः॥ 53 ॥

bhūtvendrasyānujaḥ kāmaṃ devakāryaprasādhakaḥ | jamadagnisutastvaṃ me viṣṇoraṃśena saṅgataḥ

कृत्वान्तं क्षत्रियाणां तु दानं भूमेरदाद्द्विजे ।तथेदानीं तु काकुत्स्थ जातो दशरथात्मज॥ 54 ॥

kṛtvāntaṃ kṣatriyāṇāṃ tu dānaṃ bhūmeradāddvije | tathedānīṃ tu kākutstha jāto daśarathātmaja

प्रार्थितस्तु सुरैः सर्वै रावणेनातिपीडितैः ।कपयस्ते सहाया वै देवांशा बलवत्तराः॥ 55 ॥

prārthitastu suraiḥ sarvai rāvaṇenātipīḍitaiḥ | kapayaste sahāyā vai devāṃśā balavattarāḥ

भविष्यन्ति नरव्याघ्र मच्छक्तिसंयुता ह्यमी ।शेषांशोऽप्यनुजस्तेऽयं रावणात्मजनाशकः॥ 56 ॥

bhaviṣyanti naravyāghra macchaktisaṃyutā hyamī | śeṣāṃśo'pyanujaste'yaṃ rāvaṇātmajanāśakaḥ

भविष्यति न सन्देहः कर्तव्योऽत्र त्वयाऽनघ ।वसन्ते सेवनं कार्यं त्वया तत्रातिश्रद्धया॥ 57 ॥

bhaviṣyati na sandehaḥ kartavyo'tra tvayā'nagha | vasante sevanaṃ kāryaṃ tvayā tatrātiśraddhayā

हत्वाऽथ रावणं पापं कुरु राज्यं यथासुखम् ।एकादश सहस्राणि वर्षाणि पृथिवीतले॥ 58 ॥

hatvā'tha rāvaṇaṃ pāpaṃ kuru rājyaṃ yathāsukham | ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇi pṛthivītale

कृत्वा राज्यं रघुश्रेष्ठ गन्ताऽसि त्रिदिवं पुनः ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी रामस्तु प्रीतमानसः॥ 59 ॥

kṛtvā rājyaṃ raghuśreṣṭha gantā'si tridivaṃ punaḥ | vyāsa uvāca | ityuktvāntardadhe devī rāmastu prītamānasaḥ

समाप्य तद्व्रतं चक्रे प्रयाणं दशमीदिने ।विजयापूजनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः॥ 60 ॥

samāpya tadvrataṃ cakre prayāṇaṃ daśamīdine | vijayāpūjanaṃ kṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ

कपिपतिबलयुक्तः सानुजः श्रीपतिश्च प्रकटपरमशक्त्या प्रेरितः पूर्णकामः ।उदधितटगतोऽसौ सेतुबन्धं विधाया- प्यहनदमरशत्रुं रावणं गीतकीर्तिः॥ 61 ॥

kapipatibalayuktaḥ sānujaḥ śrīpatiśca prakaṭaparamaśaktyā preritaḥ pūrṇakāmaḥ | udadhitaṭagato'sau setubandhaṃ vidhāyā- pyahanadamaraśatruṃ rāvaṇaṃ gītakīrtiḥ

यः शृणोति नरो भक्त्या देव्याश्चरितमुत्तमम् ।स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्प्राप्नोति परमं पदम्॥ 62 ॥

yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā devyāścaritamuttamam | sa bhuktvā vipulānbhogānprāpnoti paramaṃ padam

सन्त्यन्यानि पुराणानि विस्तराणि बहूनि च ।श्रीमद्भागवतस्यास्य न तुल्यानीति मे मतिः॥ 63 ॥

santyanyāni purāṇāni vistarāṇi bahūni ca | śrīmadbhāgavatasyāsya na tulyānīti me matiḥ