Skandha 4, Adhyāya 1

जनमेजय उवाच ।वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिधेऽनघ ।प्रष्टुमिच्छाम्यहं स्वामिन्नस्माकं कुलवर्धन॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | vāsaveya muniśreṣṭha sarvajñānanidhe'nagha | praṣṭumicchāmyahaṃ svāminnasmākaṃ kulavardhana

शूरसेनसुतः श्रीमान्वसुदेवः प्रतापवान् ।श्रुतं मया हरिर्यस्य पुत्रभावमवाप्तवान्॥ 2 ॥

śūrasenasutaḥ śrīmānvasudevaḥ pratāpavān | śrutaṃ mayā hariryasya putrabhāvamavāptavān

देवानामपि पूज्योऽभून्नाम्ना चानकदुन्दुभिः ।कारागारे कथं बद्धः कंसस्य धर्मतत्परः॥ 3 ॥

devānāmapi pūjyo'bhūnnāmnā cānakadundubhiḥ | kārāgāre kathaṃ baddhaḥ kaṃsasya dharmatatparaḥ

देवक्या भार्यया सार्धं किमागः कृतवानसौ ।देवक्या बालषट्कस्य विनाशश्च कृतः पुनः॥ 4 ॥

devakyā bhāryayā sārdhaṃ kimāgaḥ kṛtavānasau | devakyā bālaṣaṭkasya vināśaśca kṛtaḥ punaḥ

तेन कंसेन कस्माद्वै ययातिकुलजेन च ।कारागारे कथं जन्म वासुदेवस्य वै हरेः॥ 5 ॥

tena kaṃsena kasmādvai yayātikulajena ca | kārāgāre kathaṃ janma vāsudevasya vai hareḥ

गोकुले च कथं नीतो भगवान्सात्वतां पतिः ।गतो जन्मान्तरं कस्मात्पितरौ निगडे स्थितौ॥ 6 ॥

gokule ca kathaṃ nīto bhagavānsātvatāṃ patiḥ | gato janmāntaraṃ kasmātpitarau nigaḍe sthitau

देवकीवसुदेवौ च कृष्णस्यामिततेजसः ।कथं न मोचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणामुना॥ 7 ॥

devakīvasudevau ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ | kathaṃ na mocitau vṛddhau pitarau hariṇāmunā

जगत्कर्तुं समर्थेन स्थितेन जनकोदरे ।प्राक्तनं किं तयोः कर्म दुर्विज्ञेयं महात्मभिः॥ 8 ॥

jagatkartuṃ samarthena sthitena janakodare | prāktanaṃ kiṃ tayoḥ karma durvijñeyaṃ mahātmabhiḥ

जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मनः ।के ते पुत्राश्च का बाला या कंसेन विपोथिता॥ 9 ॥

janma vai vāsudevasya yatrāsītparamātmanaḥ | ke te putrāśca kā bālā yā kaṃsena vipothitā

शिलायां निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुनः ।गार्हस्थ्यञ्च हरेर्ब्रूहि बहुभार्यस्य चानघ॥ 10 ॥

śilāyāṃ nirgatā vyomni jātā tvaṣṭabhujā punaḥ | gārhasthyañca harerbrūhi bahubhāryasya cānagha

कार्याणि तत्र तान्येव देहत्यागं च तस्य वै ।किंवदन्त्या श्रुतं यत्तन्मनो मोहयतीव मे॥ 11 ॥

kāryāṇi tatra tānyeva dehatyāgaṃ ca tasya vai | kiṃvadantyā śrutaṃ yattanmano mohayatīva me

चरितं वासुदेवस्य त्वमाख्याहि यथातथम् ।नरनारायणौ देवौ पुराणावृषिसत्तमौ॥ 12 ॥

caritaṃ vāsudevasya tvamākhyāhi yathātatham | naranārāyaṇau devau purāṇāvṛṣisattamau

धर्मपुत्रौ महात्मानौ तपश्चेरतुरुत्तमम् ।यौ मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे॥ 13 ॥

dharmaputrau mahātmānau tapaśceraturuttamam | yau munī bahuvarṣāṇi puṇye badarikāśrame

निराहारौ जितात्मानौ निःस्पृहौ जितषड्गुणौ ।विष्णोरंशौ जगत्स्थेम्ने तपश्चेरतुरुत्तमम्॥ 14 ॥

nirāhārau jitātmānau niḥspṛhau jitaṣaḍguṇau | viṣṇoraṃśau jagatsthemne tapaśceraturuttamam

तयोरंशावतारौ हि जिष्णुकृष्णौ महाबलौ ।प्रसिद्धौ मुनिभिः प्रोक्तौ सर्वज्ञैर्नारदादिभिः॥ 15 ॥

tayoraṃśāvatārau hi jiṣṇukṛṣṇau mahābalau | prasiddhau munibhiḥ proktau sarvajñairnāradādibhiḥ

विद्यमानशरीरौ तौ कथं देहान्तरं गतौ ।नरनारायणौ देवौ पुनः कृष्णार्जुनौ कथम्॥ 16 ॥

vidyamānaśarīrau tau kathaṃ dehāntaraṃ gatau | naranārāyaṇau devau punaḥ kṛṣṇārjunau katham

यौ चक्रतुस्तपश्चोग्रं मुक्त्यर्थं मुनिसत्तमौ ।तौ कथं प्रापतुर्देहौ प्राप्तयोगौ महातपौ॥ 17 ॥

yau cakratustapaścograṃ muktyarthaṃ munisattamau | tau kathaṃ prāpaturdehau prāptayogau mahātapau

शूद्रः स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु सः ।शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत्॥ 18 ॥

śūdraḥ svadharmaniṣṭhastu dehānte kṣatriyastu saḥ | śubhācāro mṛto yo vai sa śūdro brāhmaṇo bhavet

ब्राह्मणो निःस्पृहः शान्तो भवरोगाद्विमुच्यते ।विपरीतमिदं भाति नरनारायणौ च तौ॥ 19 ॥

brāhmaṇo niḥspṛhaḥ śānto bhavarogādvimucyate | viparītamidaṃ bhāti naranārāyaṇau ca tau

तपसा शोषितात्मानौ क्षत्रियौ तौ बभूवतुः ।केन तौ कर्मणा शान्तौ जातौ शापेन वा पुनः॥ 20 ॥

tapasā śoṣitātmānau kṣatriyau tau babhūvatuḥ | kena tau karmaṇā śāntau jātau śāpena vā punaḥ

ब्राह्मणौ क्षत्रियौ जातौ कारणं तन्मुने वद ।यादवानां विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुतः॥ 21 ॥

brāhmaṇau kṣatriyau jātau kāraṇaṃ tanmune vada | yādavānāṃ vināśaśca brahmaśāpāditi śrutaḥ

कृष्णस्यापि हि गान्धार्याः शापेनैव कुलक्षयः ।प्रद्युम्नहरणं चैव शम्बरेण कथं कृतम्॥ 22 ॥

kṛṣṇasyāpi hi gāndhāryāḥ śāpenaiva kulakṣayaḥ | pradyumnaharaṇaṃ caiva śambareṇa kathaṃ kṛtam

वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने ।पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम्॥ 23 ॥

vartamāne vāsudeve devadeve janārdane | putrasya sūtikāgehāddharaṇaṃ cātidurghaṭam

द्वारकादुर्गमध्याद्वै हरिवेश्माद्दुरत्ययात् ।न ज्ञातं वासुदेवेन तत्कथं दिव्यचक्षुषा॥ 24 ॥

dvārakādurgamadhyādvai hariveśmādduratyayāt | na jñātaṃ vāsudevena tatkathaṃ divyacakṣuṣā

सन्देहोऽयं महान्ब्रह्मन्निसन्देहं कुरु प्रभो ।यत्पत्न्यो वासुदेवस्य दस्युभिर्लुण्ठिता हृताः॥ 25 ॥

sandeho'yaṃ mahānbrahmannisandehaṃ kuru prabho | yatpatnyo vāsudevasya dasyubhirluṇṭhitā hṛtāḥ

स्वर्गते देवदेवे तु तत्कथं मुनिसत्तम ।संशयो जायते ब्रह्मंश्चित्तान्दोलनकारकः॥ 26 ॥

svargate devadeve tu tatkathaṃ munisattama | saṃśayo jāyate brahmaṃścittāndolanakārakaḥ

विष्णोरंशः समुद्भूतः शौरिर्भूभारहारकृत् ।स कथं मथुराराज्यं भयात्त्यक्त्वा जनार्दनः॥ 27 ॥

viṣṇoraṃśaḥ samudbhūtaḥ śaurirbhūbhārahārakṛt | sa kathaṃ mathurārājyaṃ bhayāttyaktvā janārdanaḥ

द्वारवत्यां गतः साधो ससैन्यः ससुहृद्गणः ।अवतारो हरेः प्रोक्तो भूभारहरणाय वै॥ 28 ॥

dvāravatyāṃ gataḥ sādho sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ | avatāro hareḥ prokto bhūbhāraharaṇāya vai

पापात्मनां विनाशाय धर्मसंस्थापनाय च ।तत्कथं वासुदेवेन चौरास्ते न निपातिताः॥ 29 ॥

pāpātmanāṃ vināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca | tatkathaṃ vāsudevena caurāste na nipātitāḥ

यैर्हृता वासुदेवस्य पत्न्यः संलुण्ठिताश्च ताः ।स्तेनास्ते किं न विज्ञाताः सर्वज्ञेन सता पुनः॥ 30 ॥

yairhṛtā vāsudevasya patnyaḥ saṃluṇṭhitāśca tāḥ | stenāste kiṃ na vijñātāḥ sarvajñena satā punaḥ

भीष्मद्रोणवधः कामं भूभारहरणे मतः ।अर्चिताश्च महात्मानः पाण्डवा धर्मतत्पराः॥ 31 ॥

bhīṣmadroṇavadhaḥ kāmaṃ bhūbhāraharaṇe mataḥ | arcitāśca mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmatatparāḥ

कृष्णभक्ताः सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमाः ।ते कृत्वा राजसूयञ्च यज्ञराजं विधानतः॥ 32 ॥

kṛṣṇabhaktāḥ sadācārā yudhiṣṭhirapurogamāḥ | te kṛtvā rājasūyañca yajñarājaṃ vidhānataḥ

दक्षिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावतः ।पाण्डुपुत्रास्तु देवांशा वासुदेवाश्रिता मुने॥ 33 ॥

dakṣiṇā vividhā dattvā brāhmaṇebhyo'tibhāvataḥ | pāṇḍuputrāstu devāṃśā vāsudevāśritā mune

घोरं दुःखं कथं प्राप्ताः क्व गतं सुकृतञ्च तत् ।किं तत्पापं महारौद्रं येन ते पीडिताः सदा॥ 34 ॥

ghoraṃ duḥkhaṃ kathaṃ prāptāḥ kva gataṃ sukṛtañca tat | kiṃ tatpāpaṃ mahāraudraṃ yena te pīḍitāḥ sadā

द्रौपदी च महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता ।रमांशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा॥ 35 ॥

draupadī ca mahābhāgā vedīmadhyātsamutthitā | ramāṃśajā ca sādhvī ca kṛṣṇabhaktiyutā tathā

सा कथं दुःखमतुलं प्राप घोरं पुनः पुनः ।दुःशासनेन सा केशे गृहीता पीडिता भृशम्॥ 36 ॥

sā kathaṃ duḥkhamatulaṃ prāpa ghoraṃ punaḥ punaḥ | duḥśāsanena sā keśe gṛhītā pīḍitā bhṛśam

रजस्वला सभायां तु नीता भीतैकवाससा ।विराटनगरे दासी जाता मत्स्यस्य सा पुनः॥ 37 ॥

rajasvalā sabhāyāṃ tu nītā bhītaikavāsasā | virāṭanagare dāsī jātā matsyasya sā punaḥ

धर्षिता कीचकेनाथ रुदती कुररी यथा ।हृता जयद्रथेनाथ क्रन्दमानातिदुःखिता॥ 38 ॥

dharṣitā kīcakenātha rudatī kurarī yathā | hṛtā jayadrathenātha krandamānātiduḥkhitā

मोचिता पाण्डवैः पश्चाद्बलवद्भिर्महात्मभिः ।पूर्वजन्मकृतं पापं किं तद्येन च पीडिताः॥ 39 ॥

mocitā pāṇḍavaiḥ paścādbalavadbhirmahātmabhiḥ | pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ kiṃ tadyena ca pīḍitāḥ

दुःखान्यनेकान्याप्तास्ते कथयाद्य महामते ।राजसूयं क्रतुवरं कृत्वा ते मम पूर्वजाः॥ 40 ॥

duḥkhānyanekānyāptāste kathayādya mahāmate | rājasūyaṃ kratuvaraṃ kṛtvā te mama pūrvajāḥ

दुःखं महत्तरं प्राप्ताः पूर्वजन्मकृतेन वै ।देवांशानां कथं तेषां संशयोऽयं महान्हि मे॥ 41 ॥

duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptāḥ pūrvajanmakṛtena vai | devāṃśānāṃ kathaṃ teṣāṃ saṃśayo'yaṃ mahānhi me

सदाचारैस्तु कौन्तेयैर्भीष्मद्रोणादयो हताः ।छलेन धनलाभार्थं जानानैर्नश्वरं जगत्॥ 42 ॥

sadācāraistu kaunteyairbhīṣmadroṇādayo hatāḥ | chalena dhanalābhārthaṃ jānānairnaśvaraṃ jagat

प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना ।कुलं क्षयितवन्तस्ते हरिणा परमात्मना॥ 43 ॥

preritā vāsudevena pāpe ghore mahātmanā | kulaṃ kṣayitavantaste hariṇā paramātmanā

वरं भिक्षाटनं साधोर्नीवारैर्जीवनं वरम् ।योधान्न हत्वा लोभेन शिल्पेन जीवनं वरम्॥ 44 ॥

varaṃ bhikṣāṭanaṃ sādhornīvārairjīvanaṃ varam | yodhānna hatvā lobhena śilpena jīvanaṃ varam

विच्छिन्नस्तु त्वया वंशो रक्षितो मुनिसत्तम ।समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाच्छत्रुनाशनान्॥ 45 ॥

vicchinnastu tvayā vaṃśo rakṣito munisattama | samutpādya sutānāśu golakācchatrunāśanān

सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुतः ।तापसस्य गले सर्पं न्यस्तवान्कथमद्भुतम्॥ 46 ॥

so'lpenaiva tu kālena virāṭatanayāsutaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ nyastavānkathamadbhutam

नकोऽपि ब्राह्मणं द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्भवः ।तापसं मौनसंयुक्तं पित्रा किं तत्कृतं मुने॥ 47 ॥

nako'pi brāhmaṇaṃ dveṣṭi kṣatriyasya kulodbhavaḥ | tāpasaṃ maunasaṃyuktaṃ pitrā kiṃ tatkṛtaṃ mune

एतैरन्यैश्च सन्देहैर्विकलं मे मनोऽधुना ।स्थिरं कुरु पितः साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे॥ 48 ॥

etairanyaiśca sandehairvikalaṃ me mano'dhunā | sthiraṃ kuru pitaḥ sādho sarvajño'si dayānidhe