Skandha 4, Adhyāya 2

सूत उवाच ।एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः ।परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम्॥ 1 ॥

sūta uvāca | evaṃ pṛṣṭaḥ purāṇajño vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | parīkṣitasutaṃ śāntaṃ tato vai janamejayam

उवाच संशयच्छेत्तृ वाक्यं वाक्यविशारदः ।व्यास उवाच ।राजन् किमेतद्वक्तव्यं कर्मणां गहना गतिः॥ 2 ॥

uvāca saṃśayacchettṛ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | vyāsa uvāca | rājan kimetadvaktavyaṃ karmaṇāṃ gahanā gatiḥ

दुर्ज्ञेया किल देवानां मानवानां च का कथा ।यदा समुत्थितं चैतद्ब्रह्माण्डं त्रिगुणात्मकम्॥ 3 ॥

durjñeyā kila devānāṃ mānavānāṃ ca kā kathā | yadā samutthitaṃ caitadbrahmāṇḍaṃ triguṇātmakam

कर्मणैव समुत्पत्तिः सर्वेषां नात्र संशयः ।अनादिनिधना जीवाः कर्मबीजसमुद्भवाः॥ 4 ॥

karmaṇaiva samutpattiḥ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ | anādinidhanā jīvāḥ karmabījasamudbhavāḥ

नानायोनिषु जायन्ते म्रियन्ते च पुनः पुनः ।कर्मणा रहितो देहसंयोगो न कदाचन॥ 5 ॥

nānāyoniṣu jāyante mriyante ca punaḥ punaḥ | karmaṇā rahito dehasaṃyogo na kadācana

शुभाशुभैस्तथा मिश्रैः कर्मभिर्वेष्टितं त्विदम् ।त्रिविधानि हि तान्याहुर्बुधास्तत्त्वविदश्च ये॥ 6 ॥

śubhāśubhaistathā miśraiḥ karmabhirveṣṭitaṃ tvidam | trividhāni hi tānyāhurbudhāstattvavidaśca ye

सञ्चितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुनः ।वर्तमानानि देहेऽस्मिंस्त्रैविध्यं कर्मणां किल॥ 7 ॥

sañcitāni bhaviṣyanti prārabdhāni tathā punaḥ | vartamānāni dehe'smiṃstraividhyaṃ karmaṇāṃ kila

ब्रह्मादीनां च सर्वेषां तद्वशत्वं नराधिप ।सुखं दुःखं जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा॥ 8 ॥

brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ tadvaśatvaṃ narādhipa | sukhaṃ duḥkhaṃ jarāmṛtyuharṣaśokādayastathā

कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणाः ।दैवाधीनाश्च सर्वेषां प्रभवन्ति नराधिप॥ 9 ॥

kāmakrodhau ca lobhaśca sarve dehagatā guṇāḥ | daivādhīnāśca sarveṣāṃ prabhavanti narādhipa

रागद्वेषादयो भावाः स्वर्गेऽपि प्रभवन्ति हि ।देवानां मानवानाञ्च तिरश्चां च तथा पुनः॥ 10 ॥

rāgadveṣādayo bhāvāḥ svarge'pi prabhavanti hi | devānāṃ mānavānāñca tiraścāṃ ca tathā punaḥ

विकाराः सर्व एवैते देहेन सह सङ्गताः ।पूर्ववैरानुयोगेन स्नेहयोगेन वै पुनः॥ 11 ॥

vikārāḥ sarva evaite dehena saha saṅgatāḥ | pūrvavairānuyogena snehayogena vai punaḥ

उत्पत्तिः सर्वजन्तूनां विना कर्म न विद्यते ।कर्मणा भ्रमते सूर्यः शशाङ्कः क्षयरोगवान्॥ 12 ॥

utpattiḥ sarvajantūnāṃ vinā karma na vidyate | karmaṇā bhramate sūryaḥ śaśāṅkaḥ kṣayarogavān

कपाली च तथा रुद्रः कर्मणैव न संशयः ।अनादिनिधनं चैतत्कारणं कर्म विद्यते॥ 13 ॥

kapālī ca tathā rudraḥ karmaṇaiva na saṃśayaḥ | anādinidhanaṃ caitatkāraṇaṃ karma vidyate

तेनेह शाश्वतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।नित्यानित्यविचारेऽत्र निमग्ना मुनयः सदा॥ 14 ॥

teneha śāśvataṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | nityānityavicāre'tra nimagnā munayaḥ sadā

न जानन्ति किमेतद्वै नित्यं वानित्यमेव च ।मायायां विद्यमानायां जगन्नित्यं प्रतीयते॥ 15 ॥

na jānanti kimetadvai nityaṃ vānityameva ca | māyāyāṃ vidyamānāyāṃ jagannityaṃ pratīyate

कार्याभावः कथं वाच्यः कारणे सति सर्वथा ।माया नित्या कारणञ्च सर्वेषां सर्वदा किल॥ 16 ॥

kāryābhāvaḥ kathaṃ vācyaḥ kāraṇe sati sarvathā | māyā nityā kāraṇañca sarveṣāṃ sarvadā kila

कर्मबीजं ततोऽनित्यं चिन्तनीयं सदा बुधैः ।भ्रमत्येव जगत्सर्वं राजन्कर्मनियन्त्रितम्॥ 17 ॥

karmabījaṃ tato'nityaṃ cintanīyaṃ sadā budhaiḥ | bhramatyeva jagatsarvaṃ rājankarmaniyantritam

नानायोनिषु राजेन्द्र नानाधर्ममयेषु च ।इच्छया च भवेञ्चन्म विष्णोरमिततेजसः॥ 18 ॥

nānāyoniṣu rājendra nānādharmamayeṣu ca | icchayā ca bhaveñcanma viṣṇoramitatejasaḥ

युगे युगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् ।त्यक्त्वा वैकुण्ठसंवासं सुखभोगाननेकशः॥ 19 ॥

yuge yugeṣvanekāsu nīcayoniṣu tatkatham | tyaktvā vaikuṇṭhasaṃvāsaṃ sukhabhogānanekaśaḥ

विण्मूत्रमन्दिरे वासं सन्त्रस्तः कोऽभिवाञ्छति ।पुष्पावचयलीलां च जलकेलिं सुखासनम्॥ 20 ॥

viṇmūtramandire vāsaṃ santrastaḥ ko'bhivāñchati | puṣpāvacayalīlāṃ ca jalakeliṃ sukhāsanam

त्यक्त्वा गर्भगृहे वासं कोऽभिवाच्छति बुद्धिमान् ।तूलिकां मृदुसंयुक्तां दिव्यां शय्यां विनिर्मिताम्॥ 21 ॥

tyaktvā garbhagṛhe vāsaṃ ko'bhivācchati buddhimān | tūlikāṃ mṛdusaṃyuktāṃ divyāṃ śayyāṃ vinirmitām

त्यक्त्वाधोमुखवासं च कोऽभिवाञ्छति पण्डितः ।गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च नानाभावसमन्वितम्॥ 22 ॥

tyaktvādhomukhavāsaṃ ca ko'bhivāñchati paṇḍitaḥ | gītaṃ nṛtyañca vādyañca nānābhāvasamanvitam

मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् ।सिन्धुजाद्भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम्॥ 23 ॥

muktvā ko narake vāsaṃ manasāpi vicintayet | sindhujādbhutabhāvānāṃ rasaṃ tyaktvā sudustvajam

विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः ।गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये॥ 24 ॥

viṇmūtrarasapānañja ka icchenmatimānnaraḥ | garbhavāsātparo nāsti narako bhuvanatraye

तद्भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः ।हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः॥ 25 ॥

tadbhītāśca prakurvanti munayo dustaraṃ tapaḥ | hitvā bhogañca rājyañca vane yānti manasvinaḥ

यद्भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति ।गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः॥ 26 ॥

yadbhītāstu vimūḍhātmā kastaṃ sevitumicchati | garbhe tudanti kṛmayo jaṭharāgnistapatyadhaḥ

वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते ।वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम्॥ 27 ॥

vapāsaṃveṣṭanaṃ kūraṃ kiṃ sukhaṃ tatra bhūpate | varaṃ kārāgṛhe vāso bandhanaṃ nigaḍairvaram

अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः ।गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम्॥ 28 ॥

alpamātraṃ kṣaṇaṃ naiva garbhavāsaḥ kvacicchubhaḥ | garbhavāse mahadduḥkhaṃ daśamāsanivāsanam

तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे ।बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम्॥ 29 ॥

tathā niḥsaraṇe duḥkhaṃ yoniyantre'tidāruṇe | bālabhāve tadā duḥkhaṃ mūkājñabhāvasaṃyutam

क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः ।क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा॥ 30 ॥

kṣutṛṣṇāvedanāśaktaḥ paratantro'tikātaraḥ | kṣudhite rudite bāle mātā cintāturā tadā

भेषजं पातुमिच्छन्ती ज्ञात्वा व्याधिव्यथां दृढाम् ।नानाविधानि दुःखानि बालभावे भवन्ति वै॥ 31 ॥

bheṣajaṃ pātumicchantī jñātvā vyādhivyathāṃ dṛḍhām | nānāvidhāni duḥkhāni bālabhāve bhavanti vai

किं सुखं विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाञ्छन्ति चेच्छया ।सङ्ग्रामममरैः सार्धं सुखं त्यक्त्वा निरन्तरम्॥ 32 ॥

kiṃ sukhaṃ vibudhā dṛṣṭvā janma vāñchanti cecchayā | saṅgrāmamamaraiḥ sārdhaṃ sukhaṃ tyaktvā nirantaram

कर्तुमिच्छेच्च को मूढः श्रमदं सुखनाशनम् ।सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादयः सुराः॥ 33 ॥

kartumicchecca ko mūḍhaḥ śramadaṃ sukhanāśanam | sarvathaiva nṛpaśreṣṭha sarve brahmādayaḥ surāḥ

कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवन्ति सुखासुखे ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।देहवद्भिर्नृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम॥ 34 ॥

kṛtakarmavipākena prāpnuvanti sukhāsukhe | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | dehavadbhirnṛbhirdevaistiryagbhiśca nṛpottama

तपसा दानयज्ञैश्च मानवश्चेन्द्रतां व्रजेत् ।क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशयः॥ 35 ॥

tapasā dānayajñaiśca mānavaścendratāṃ vrajet | kṣīṇe puṇye'tha śakro'pi patatyeva na saṃśayaḥ

रामावतारयोगेन देवा वानरतां गताः ।तथा कृष्णसहायार्थं देवा यादवतां गताः॥ 36 ॥

rāmāvatārayogena devā vānaratāṃ gatāḥ | tathā kṛṣṇasahāyārthaṃ devā yādavatāṃ gatāḥ

एवं युगे युगे विष्णुरवताराननेकशः ।करोति धर्मरक्षार्थं ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम्॥ 37 ॥

evaṃ yuge yuge viṣṇuravatārānanekaśaḥ | karoti dharmarakṣārthaṃ brahmaṇā prerito bhṛśam

पुनः पुनर्हरेरेवं नानायोनिषु पार्थिव ।अवतारा भवन्त्यन्ये रथचक्रवदद्भुताः॥ 38 ॥

punaḥ punarharerevaṃ nānāyoniṣu pārthiva | avatārā bhavantyanye rathacakravadadbhutāḥ

दैत्यानां हननं कर्म कर्तव्यं हरिणा स्वयम् ।अंशांशेन पृथिव्यां वै कृत्वा जन्म महात्मना॥ 39 ॥

daityānāṃ hananaṃ karma kartavyaṃ hariṇā svayam | aṃśāṃśena pṛthivyāṃ vai kṛtvā janma mahātmanā

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथां शुभाम् ।स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदोः कुले॥ 40 ॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi kṛṣṇajanmakathāṃ śubhām | sa eva bhagavānviṣṇuravatīrṇo yadoḥ kule

कश्यपस्य मुनेरंशो वसुदेवः प्रतापवान् ।गोवृत्तिरभवद्राजन् पूर्वशापानुभावतः॥ 41 ॥

kaśyapasya muneraṃśo vasudevaḥ pratāpavān | govṛttirabhavadrājan pūrvaśāpānubhāvataḥ

कश्यपस्य च द्वे पत्न्यौ शापादत्र महीपते ।अदितिः सुरसा चैवमासतुः पृथिवीपते॥ 42 ॥

kaśyapasya ca dve patnyau śāpādatra mahīpate | aditiḥ surasā caivamāsatuḥ pṛthivīpate

देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यौ भरतर्षभ ।वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम्॥ 43 ॥

devakī rohiṇī cobhe bhaginyau bharatarṣabha | varuṇena mahāñchāpo dattaḥ kopāditi śrutam

राजोवाच ।किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः ।सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते॥ 44 ॥

rājovāca | kiṃ kṛtaṃ kaśyapenāgo yena śapto mahānṛṣiḥ | sabhāryaḥ sa kathaṃ jātastadvadasva mahāmate

कथञ्च भगवान्विष्णुस्तत्र जातोऽस्ति गोकुले ।वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखण्डितः॥ 45 ॥

kathañca bhagavānviṣṇustatra jāto'sti gokule | vāsī vaikuṇṭhanilaye ramāpatirakhaṇḍitaḥ

निदेशात्कस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः ।नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः॥ 46 ॥

nideśātkasya bhagavānvartate prabhuravyayaḥ | nārāyaṇaḥ suraśreṣṭho yugādiḥ sarvadhārakaḥ

स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुषे ।करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान्॥ 47 ॥

sa kathaṃ sadanaṃ tyaktvā karmavāniva mānuṣe | karoti jananaṃ kasmādatra me saṃśayo mahān

प्राप्य मानुषदेहं तु करोति च विडम्बनम् ।भावान्नानाविधांस्तत्र मानुषे दुष्टजन्मनि॥ 48 ॥

prāpya mānuṣadehaṃ tu karoti ca viḍambanam | bhāvānnānāvidhāṃstatra mānuṣe duṣṭajanmani

कामः क्रोधोऽमर्षशोकौ वैरं प्रीतिश्च कर्हिचित् ।सुखं दुःखं भयं नॄणां दैन्यमार्जवमेव च॥ 49 ॥

kāmaḥ krodho'marṣaśokau vairaṃ prītiśca karhicit | sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ nṝṇāṃ dainyamārjavameva ca

दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा ।पोषणं चलनं तापो विमर्शश्च विकत्थनम्॥ 50 ॥

duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ caiva vacanaṃ hananaṃ tathā | poṣaṇaṃ calanaṃ tāpo vimarśaśca vikatthanam

लोभो दम्भस्तथा मोहः कपटः शोचनं तथा ।एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये सम्भवन्ति हि॥ 51 ॥

lobho dambhastathā mohaḥ kapaṭaḥ śocanaṃ tathā | ete cānye tathā bhāvā mānuṣye sambhavanti hi

स कथं भगवान्विष्णुस्त्वक्त्या सुखमनश्वरम् ।करोति मानुषं जन्म भावैस्तैस्तैरभिद्रुतम्॥ 52 ॥

sa kathaṃ bhagavānviṣṇustvaktyā sukhamanaśvaram | karoti mānuṣaṃ janma bhāvaistaistairabhidrutam

किं सुखं मानुषं प्राप्य भुवि जन्म मुनीश्वर ।किं निमित्तं हरिः साक्षाद्गर्भवासं करोति वै॥ 53 ॥

kiṃ sukhaṃ mānuṣaṃ prāpya bhuvi janma munīśvara | kiṃ nimittaṃ hariḥ sākṣādgarbhavāsaṃ karoti vai

गर्भदुःखं जन्मदुःखं बालभावे तथा पुनः ।यौवने कामजं दुःखं गार्हस्त्येऽतिमहत्तरम्॥ 54 ॥

garbhaduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ bālabhāve tathā punaḥ | yauvane kāmajaṃ duḥkhaṃ gārhastye'timahattaram

दुःखान्येतान्यवाप्नोति मानुषे द्विजसत्तम ।कथं स भगवान्विष्णुरवतारान्पुनः पुनः॥ 55 ॥

duḥkhānyetānyavāpnoti mānuṣe dvijasattama | kathaṃ sa bhagavānviṣṇuravatārānpunaḥ punaḥ

प्राप्य रामावतारं हि हरिणा ब्रह्मयोनिना ।दुःखं महत्तरं प्राप्तं वनवासेऽतिदारुणे॥ 56 ॥

prāpya rāmāvatāraṃ hi hariṇā brahmayoninā | duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptaṃ vanavāse'tidāruṇe

सीताविरहजं दुःखं सङ्ग्रामश्च पुनः पुनः ।कान्तात्यागोऽप्यनेनैवमनुभूतो महात्मना॥ 57 ॥

sītāvirahajaṃ duḥkhaṃ saṅgrāmaśca punaḥ punaḥ | kāntātyāgo'pyanenaivamanubhūto mahātmanā

तथा कृष्णावतारेऽपि जन्म रक्षागृहे पुनः ।गोकुले गमनं चैव गवां चारणमित्युत॥ 58 ॥

tathā kṛṣṇāvatāre'pi janma rakṣāgṛhe punaḥ | gokule gamanaṃ caiva gavāṃ cāraṇamityuta

कंसस्य हननं कष्टाद् द्वारकागमनं पुनः ।नानासंसारदुःखानि भुक्तवान्भगवान् कथम्॥ 59 ॥

kaṃsasya hananaṃ kaṣṭād dvārakāgamanaṃ punaḥ | nānāsaṃsāraduḥkhāni bhuktavānbhagavān katham

स्वेच्छया कः प्रतीक्षेत मुक्तो दुःखानि ज्ञानवान् ।संशयं छिन्धि सर्वज्ञ मम चित्तप्रशान्तये॥ 60 ॥

svecchayā kaḥ pratīkṣeta mukto duḥkhāni jñānavān | saṃśayaṃ chindhi sarvajña mama cittapraśāntaye