Skandha 4, Adhyāya 3

व्यास उवाच ।कारणानि बहून्यत्राप्यवतारे हरेः किल ।सर्वेषां चैव देवानामंशावतरणेष्वपि॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | kāraṇāni bahūnyatrāpyavatāre hareḥ kila | sarveṣāṃ caiva devānāmaṃśāvataraṇeṣvapi

वसुदेवावतारस्य कारणं शृणु तत्त्वतः ।देवक्याश्चैव रोहिण्या अवतारस्य कारणम्॥ 2 ॥

vasudevāvatārasya kāraṇaṃ śṛṇu tattvataḥ | devakyāścaiva rohiṇyā avatārasya kāraṇam

एकदा कश्यपः श्रीमान्यज्ञार्थं धेनुमाहरत् ।याचितोऽयं बहुविधं न ददौ धेनुमुत्तमाम्॥ 3 ॥

ekadā kaśyapaḥ śrīmānyajñārthaṃ dhenumāharat | yācito'yaṃ bahuvidhaṃ na dadau dhenumuttamām

वरुणस्तु ततो गत्वा ब्रह्माणं जगतः प्रभुम् ।प्रणम्योवाच दीनात्मा स्वदुःखं विनयान्वितः॥ 4 ॥

varuṇastu tato gatvā brahmāṇaṃ jagataḥ prabhum | praṇamyovāca dīnātmā svaduḥkhaṃ vinayānvitaḥ

किं करोमि महाभाग मत्तोऽसौ न ददाति गाम् ।शापो मया विसृष्टोऽस्मै गोपालो भव मानुषे॥ 5 ॥

kiṃ karomi mahābhāga matto'sau na dadāti gām | śāpo mayā visṛṣṭo'smai gopālo bhava mānuṣe

भार्ये द्वे अपि तत्रैव भवेतां चातिदुःखिते ।यतो वत्सा रुदन्त्यत्र मातृहीनाः सुदुःखिताः॥ 6 ॥

bhārye dve api tatraiva bhavetāṃ cātiduḥkhite | yato vatsā rudantyatra mātṛhīnāḥ suduḥkhitāḥ

मृतवत्सादितिस्तस्माद्भविष्यति धरातले ।कारागारनिवासा च तेनापि बहुदुःखिता॥ 7 ॥

mṛtavatsāditistasmādbhaviṣyati dharātale | kārāgāranivāsā ca tenāpi bahuduḥkhitā

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यादोनाथस्य पद्मभूः ।समाहूय मुनिं तत्र तमुवाच प्रजापतिः॥ 8 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya yādonāthasya padmabhūḥ | samāhūya muniṃ tatra tamuvāca prajāpatiḥ

कस्मात्त्वया महाभाग लोकपालस्य धेनवः ।हृताः पुनर्न दत्ताश्च किमन्यायं करोषि च॥ 9 ॥

kasmāttvayā mahābhāga lokapālasya dhenavaḥ | hṛtāḥ punarna dattāśca kimanyāyaṃ karoṣi ca

जानन् न्यायं महाभाग परवित्तापहारणम् ।कृतवान्कथमन्यायं सर्वज्ञोऽसि महामते॥ 10 ॥

jānan nyāyaṃ mahābhāga paravittāpahāraṇam | kṛtavānkathamanyāyaṃ sarvajño'si mahāmate

अहो लोभस्य महिमा महतोऽपि न मुञ्चति ।लोभं नरकदं नूनं पापाकरमसम्मतम्॥ 11 ॥

aho lobhasya mahimā mahato'pi na muñcati | lobhaṃ narakadaṃ nūnaṃ pāpākaramasammatam

कश्यपोऽपि न तं त्यक्तुं समर्थः किं करोम्यहम् ।सर्वदैवाधिकस्तस्माल्लोभो वै कलितो मया॥ 12 ॥

kaśyapo'pi na taṃ tyaktuṃ samarthaḥ kiṃ karomyaham | sarvadaivādhikastasmāllobho vai kalito mayā

धन्यास्ते मुनयः शान्ता जितो यैर्लोभ एव च ।वैखानसैः शमपरैः प्रतिग्रहपराङ्मुखैः॥ 13 ॥

dhanyāste munayaḥ śāntā jito yairlobha eva ca | vaikhānasaiḥ śamaparaiḥ pratigrahaparāṅmukhaiḥ

संसारे बलवाञ्छत्रुर्लोभोऽमेध्योऽवरः सदा ।कश्यपोऽपि दुराचारः कृतस्नेहो दुरात्मना॥ 14 ॥

saṃsāre balavāñchatrurlobho'medhyo'varaḥ sadā | kaśyapo'pi durācāraḥ kṛtasneho durātmanā

ब्रह्मापि तं शशापाथ कश्यपं मुनिसत्तमम् ।मर्यादारक्षणार्थं हि पौत्रं परमवल्लभम्॥ 15 ॥

brahmāpi taṃ śaśāpātha kaśyapaṃ munisattamam | maryādārakṣaṇārthaṃ hi pautraṃ paramavallabham

अंशेन त्वं पृथिव्यां वै प्राप्य जन्म यदोः कुले ।भार्याभ्यां संयुतस्तत्र गोपालत्वं करिष्यसि॥ 16 ॥

aṃśena tvaṃ pṛthivyāṃ vai prāpya janma yadoḥ kule | bhāryābhyāṃ saṃyutastatra gopālatvaṃ kariṣyasi

व्यास उवाच ।एवं शप्तः कश्यपोऽसौ वरुणेन च ब्रह्मणा ।अंशावतरणार्थाय भूभारहरणाय च॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ śaptaḥ kaśyapo'sau varuṇena ca brahmaṇā | aṃśāvataraṇārthāya bhūbhāraharaṇāya ca

तथा दित्यादितिः शप्ता शोकसन्तप्तया भृशम् ।जाता जाता विनश्येरंस्तव पुत्रास्तु सप्त वै॥ 18 ॥

tathā dityāditiḥ śaptā śokasantaptayā bhṛśam | jātā jātā vinaśyeraṃstava putrāstu sapta vai

जनमेजय उवाच ।कस्माद्दित्या च भगिनी शप्तेन्द्रजननी मुने ।कारणं वद शापे च शोकस्तु मुनिसत्तम॥ 19 ॥

janamejaya uvāca | kasmāddityā ca bhaginī śaptendrajananī mune | kāraṇaṃ vada śāpe ca śokastu munisattama

सूत उवाच ।पारीक्षितेन पृष्टस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः ।राजानं प्रत्युवाचेदं कारणं सुसमाहितः॥ 20 ॥

sūta uvāca | pārīkṣitena pṛṣṭastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | rājānaṃ pratyuvācedaṃ kāraṇaṃ susamāhitaḥ

व्यास उवाच ।राजन् दक्षसुते द्वे तु दितिश्चादितिरुत्तमे ।कश्यपस्य प्रिये भार्ये बभूवतुरुरुक्रमे॥ 21 ॥

vyāsa uvāca | rājan dakṣasute dve tu ditiścāditiruttame | kaśyapasya priye bhārye babhūvatururukrame

अदित्यां मघवा पुत्रो यदाभूदतिवीर्यवान् ।तदा तु तादृशं पुत्रं चकमे दितिरोजसा॥ 22 ॥

adityāṃ maghavā putro yadābhūdativīryavān | tadā tu tādṛśaṃ putraṃ cakame ditirojasā

पतिमाहासितापाङ्गी पुत्रं मे देहि मानद ।इन्द्रख्यबलं वीरं धर्मिष्ठं वीर्यवत्तमम्॥ 23 ॥

patimāhāsitāpāṅgī putraṃ me dehi mānada | indrakhyabalaṃ vīraṃ dharmiṣṭhaṃ vīryavattamam

तामुवाच मुनिः कान्ते स्वस्था भव मयोदिते ।व्रतान्ते भविता तुभ्यं शतक्रतुसमः सुतः॥ 24 ॥

tāmuvāca muniḥ kānte svasthā bhava mayodite | vratānte bhavitā tubhyaṃ śatakratusamaḥ sutaḥ

सा तथेति प्रतिश्रुत्य चकार व्रतमुत्तमम् ।निषिक्तं मुनिना गर्भं बिभ्राणा सुमनोहरम्॥ 25 ॥

sā tatheti pratiśrutya cakāra vratamuttamam | niṣiktaṃ muninā garbhaṃ bibhrāṇā sumanoharam

भूमौ चकार शयनं पयोव्रतपरायणा ।पवित्रा धारणायुक्ता बभूव वरवर्णिनी॥ 26 ॥

bhūmau cakāra śayanaṃ payovrataparāyaṇā | pavitrā dhāraṇāyuktā babhūva varavarṇinī

एवं जातः सुसम्पूर्णो यदा गर्भोऽतिवीर्यवान् ।शुभ्रांशुमतिदीप्ताङ्गीं दितिं दृष्ट्वा तु दुःखिता॥ 27 ॥

evaṃ jātaḥ susampūrṇo yadā garbho'tivīryavān | śubhrāṃśumatidīptāṅgīṃ ditiṃ dṛṣṭvā tu duḥkhitā

मघवत्सदृशः पुत्रो भविष्यति महाबलः ।दित्यास्तदा मम सुतस्तेजोहीनो भवेत्किल॥ 28 ॥

maghavatsadṛśaḥ putro bhaviṣyati mahābalaḥ | dityāstadā mama sutastejohīno bhavetkila

इति चिन्तापरा पुत्रमिन्द्रं चोवाच मानिनी ।शत्रुस्तेऽद्य समुत्पन्नो दितिगर्भेऽतिवीर्यवान्॥ 29 ॥

iti cintāparā putramindraṃ covāca māninī | śatruste'dya samutpanno ditigarbhe'tivīryavān

उपायं कुरु नाशाय शत्रोरद्य विचिन्त्य च ।उत्पत्तिरेव हन्तव्या दित्या गर्भस्य शोभन॥ 30 ॥

upāyaṃ kuru nāśāya śatroradya vicintya ca | utpattireva hantavyā dityā garbhasya śobhana

वीक्ष्य तामसितापाङ्गीं सपत्नीभावमास्थिताम् ।दुनोति हृदये चिन्ता सुखमर्मविनाशिनी॥ 31 ॥

vīkṣya tāmasitāpāṅgīṃ sapatnībhāvamāsthitām | dunoti hṛdaye cintā sukhamarmavināśinī

राजयक्ष्मेव संवृद्धो नष्टो नैव भवेद्रिपुः ।तस्मादङ्कुरितं हन्याद्बुद्धिमानहितं किल॥ 32 ॥

rājayakṣmeva saṃvṛddho naṣṭo naiva bhavedripuḥ | tasmādaṅkuritaṃ hanyādbuddhimānahitaṃ kila

लोहशङ्कुरिव क्षिप्तो गर्भो वै हृदये मम ।येन केनाप्युपायेन पातयाद्य शतक्रतो॥ 33 ॥

lohaśaṅkuriva kṣipto garbho vai hṛdaye mama | yena kenāpyupāyena pātayādya śatakrato

सामदानबलेनापि हिंसनीयस्त्वया सुतः ।दित्या गर्भो महाभाग मम चेदिच्छसि प्रियम्॥ 34 ॥

sāmadānabalenāpi hiṃsanīyastvayā sutaḥ | dityā garbho mahābhāga mama cedicchasi priyam

व्यास उवाच ।श्रुत्वा मातृवचः शक्रो विचिन्त्य मनसा ततः ।जगामापरमातुः स समीपममराधिपः॥ 35 ॥

vyāsa uvāca | śrutvā mātṛvacaḥ śakro vicintya manasā tataḥ | jagāmāparamātuḥ sa samīpamamarādhipaḥ

ववन्दे विनयात्पादौ दित्याः पापमतिर्नृप ।प्रोवाच विनयेनासौ मधुरं विषगर्भितम्॥ 36 ॥

vavande vinayātpādau dityāḥ pāpamatirnṛpa | provāca vinayenāsau madhuraṃ viṣagarbhitam

इन्द्र उवाच ।मातस्त्वं व्रतयुक्तासि क्षीणदेहातिदुर्बला ।सेवार्थमिह सम्प्राप्तः किं कर्तव्यं वदस्व मे॥ 37 ॥

indra uvāca | mātastvaṃ vratayuktāsi kṣīṇadehātidurbalā | sevārthamiha samprāptaḥ kiṃ kartavyaṃ vadasva me

पादसंवाहनं तेऽहं करिष्यामि पतिव्रते ।गुरुशुश्रूषणात्पुण्यं लभते गतिमक्षयाम्॥ 38 ॥

pādasaṃvāhanaṃ te'haṃ kariṣyāmi pativrate | guruśuśrūṣaṇātpuṇyaṃ labhate gatimakṣayām

न मे किमपि भेदोऽस्ति तथादित्या शपे किल ।इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्टा संवाहनपरोऽभवत्॥ 39 ॥

na me kimapi bhedo'sti tathādityā śape kila | ityuktvā caraṇau spṛṣṭā saṃvāhanaparo'bhavat

संवाहनसुखं प्राप्य निद्रामाप सुलोचना ।श्रान्ता व्रतकृशा सुप्ता विश्वस्ता परमा सती॥ 40 ॥

saṃvāhanasukhaṃ prāpya nidrāmāpa sulocanā | śrāntā vratakṛśā suptā viśvastā paramā satī

तां निद्रावशमापन्नां विलोक्य प्राविशत्तनुम् ।रूपं कृत्वातिसूक्ष्मञ्च शस्त्रपाणिः समाहितः॥ 41 ॥

tāṃ nidrāvaśamāpannāṃ vilokya prāviśattanum | rūpaṃ kṛtvātisūkṣmañca śastrapāṇiḥ samāhitaḥ

उदरं प्रविवेशाशु तस्या योगबलेन वै ।गर्भं चकर्त वज्रेण सप्तधा पविनायकः॥ 42 ॥

udaraṃ praviveśāśu tasyā yogabalena vai | garbhaṃ cakarta vajreṇa saptadhā pavināyakaḥ

रुरोद च तदा बालो वज्रेणाभिहतस्तथा ।मा रुदेति शनैर्वाक्यमुवाच मघवानमुम्॥ 43 ॥

ruroda ca tadā bālo vajreṇābhihatastathā | mā rudeti śanairvākyamuvāca maghavānamum

शकलानि पुनः सप्त सप्तधा कर्तितानि च ।तदा चैकोनपञ्चाशन्मरुतश्चाभवन्नृप॥ 44 ॥

śakalāni punaḥ sapta saptadhā kartitāni ca | tadā caikonapañcāśanmarutaścābhavannṛpa

तदा प्रबुद्धा सुदती ज्ञात्वा गर्भं तथाकृतम् ।इन्द्रेण छलरूपेण चुकोप भृशदुःखिता॥ 45 ॥

tadā prabuddhā sudatī jñātvā garbhaṃ tathākṛtam | indreṇa chalarūpeṇa cukopa bhṛśaduḥkhitā

भगिनीकृतं तु सा बुद्ध्वा शशाप कुपिता तदा ।अदितिं मघवन्तञ्च सत्यव्रतपरायणा॥ 46 ॥

bhaginīkṛtaṃ tu sā buddhvā śaśāpa kupitā tadā | aditiṃ maghavantañca satyavrataparāyaṇā

यथा मे कर्तितो गर्भस्तव पुत्रेण छद्मना ।तथा तन्नाशमायातु राज्यं त्रिभुवनस्य तु॥ 47 ॥

yathā me kartito garbhastava putreṇa chadmanā | tathā tannāśamāyātu rājyaṃ tribhuvanasya tu

यथा गुप्तेन पापेन मम गर्भो निपातितः ।अदित्या पापचारिण्या यथा मे घातितः सुतः॥ 48 ॥

yathā guptena pāpena mama garbho nipātitaḥ | adityā pāpacāriṇyā yathā me ghātitaḥ sutaḥ

तस्याः पुत्रास्तु नश्यन्तु जाता जाताः पुनः पुनः ।कारागारे वसत्वेषा पुत्रशोकातुरा भृशम्॥ 49 ॥

tasyāḥ putrāstu naśyantu jātā jātāḥ punaḥ punaḥ | kārāgāre vasatveṣā putraśokāturā bhṛśam

अन्यजन्मनि चाप्येव मृतापत्या भविष्यति ।व्यास उवाच ।इत्युत्सृष्टं तदा श्रुत्वा शापं मरीचिनन्दनः॥ 50 ॥

anyajanmani cāpyeva mṛtāpatyā bhaviṣyati | vyāsa uvāca | ityutsṛṣṭaṃ tadā śrutvā śāpaṃ marīcinandanaḥ

उवाच प्रणयोपेतो वचनं शमयन्निव ।मा कोपं कुरु कल्याणि पुत्रास्ते बलवत्तराः॥ 51 ॥

uvāca praṇayopeto vacanaṃ śamayanniva | mā kopaṃ kuru kalyāṇi putrāste balavattarāḥ

भविष्यन्ति सुराः सर्वे मरुतो मघवत्सखाः ।शापोऽयं तव वामोरु त्वष्टाविंशेऽथ द्वापरे॥ 52 ॥

bhaviṣyanti surāḥ sarve maruto maghavatsakhāḥ | śāpo'yaṃ tava vāmoru tvaṣṭāviṃśe'tha dvāpare

अंशेन मानुषं जन्म प्राप्य भोक्ष्यति भामिनी ।वरुणेनापि दत्तोऽस्ति शापः सन्तापितेन च॥ 53 ॥

aṃśena mānuṣaṃ janma prāpya bhokṣyati bhāminī | varuṇenāpi datto'sti śāpaḥ santāpitena ca

उभयोः शापयोगेन मानुषीयं भविष्यति ।व्यास उवाच ।पतिनाश्वासिता देवी सन्तुष्टा साभवत्तदा॥ 54 ॥

ubhayoḥ śāpayogena mānuṣīyaṃ bhaviṣyati | vyāsa uvāca | patināśvāsitā devī santuṣṭā sābhavattadā

नोवाच विप्रियं किञ्चित्ततः सा वरवर्णिनी ।इति ते कथितं राजन् पूर्वशापस्य कारणम्॥ 55 ॥

novāca vipriyaṃ kiñcittataḥ sā varavarṇinī | iti te kathitaṃ rājan pūrvaśāpasya kāraṇam

अदितिर्देवकी जाता स्वांशेन नृपसत्तम॥ 56 ॥

aditirdevakī jātā svāṃśena nṛpasattama