Skandha 4, Adhyāya 4

राजोवाच ।विस्मितोऽस्मि महाभाग श्रुत्वाख्यानं महामते ।संसारोऽयं पापरूपः कथं मुच्येत बन्धनात्॥ 1 ॥

rājovāca | vismito'smi mahābhāga śrutvākhyānaṃ mahāmate | saṃsāro'yaṃ pāparūpaḥ kathaṃ mucyeta bandhanāt

कश्यपस्यापि दायादस्त्रिलोकीविभवे सति ।कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्याज्जुगुप्सितम्॥ 2 ॥

kaśyapasyāpi dāyādastrilokīvibhave sati | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryājjugupsitam

गर्भे प्रविश्य बालस्य हननं दारुणं किल ।सेवामिषेण मातुश्च कृत्वा शपथमद्भुतम्॥ 3 ॥

garbhe praviśya bālasya hananaṃ dāruṇaṃ kila | sevāmiṣeṇa mātuśca kṛtvā śapathamadbhutam

शास्ता धर्मस्य गोप्ता च त्रिलोक्याः पतिरप्युत ।कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्यादसाम्प्रतम्॥ 4 ॥

śāstā dharmasya goptā ca trilokyāḥ patirapyuta | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryādasāmpratam

पितामहा मे सङ्ग्रामे कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् ।कृतवन्तस्तथाश्चर्यं दुष्टं कर्म जगद्गुरो॥ 5 ॥

pitāmahā me saṅgrāme kurukṣetre'tidāruṇam | kṛtavantastathāścaryaṃ duṣṭaṃ karma jagadguro

भीष्मोद्रोणः कृपः कर्णो धर्माशोऽपि युधिष्ठिरः ।सर्वे विरुद्धधर्मेण वासुदेवेन नोदिताः॥ 6 ॥

bhīṣmodroṇaḥ kṛpaḥ karṇo dharmāśo'pi yudhiṣṭhiraḥ | sarve viruddhadharmeṇa vāsudevena noditāḥ

असारतां विजानन्तः संसारस्य सुमेधसः ।देवांशाश्च कथं चक्रुर्निन्दितं धर्मतत्पराः॥ 7 ॥

asāratāṃ vijānantaḥ saṃsārasya sumedhasaḥ | devāṃśāśca kathaṃ cakrurninditaṃ dharmatatparāḥ

कास्था धर्मस्य विप्रेन्द्र प्रमाणं किं विनिश्चितम् ।चलचित्तोऽस्मि सञ्जातः श्रुत्वा चैतत्कथानकम्॥ 8 ॥

kāsthā dharmasya viprendra pramāṇaṃ kiṃ viniścitam | calacitto'smi sañjātaḥ śrutvā caitatkathānakam

आप्तवाक्यं प्रमाणं चेदाप्तः कः परदेहवान् ।पुरुषो विषयासक्तो रागी भवति सर्वथा॥ 9 ॥

āptavākyaṃ pramāṇaṃ cedāptaḥ kaḥ paradehavān | puruṣo viṣayāsakto rāgī bhavati sarvathā

रागो द्वेषो भवेन्नूनमर्थनाशादसंशयम् ।द्वेषादसत्यवचनं वक्तव्यं स्वार्थसिद्धये॥ 10 ॥

rāgo dveṣo bhavennūnamarthanāśādasaṃśayam | dveṣādasatyavacanaṃ vaktavyaṃ svārthasiddhaye

जरासन्धविघातार्थं हरिणा सत्त्वमूर्तिना ।छलेन रचितं रूपं ब्राह्मणस्य विजानता॥ 11 ॥

jarāsandhavighātārthaṃ hariṇā sattvamūrtinā | chalena racitaṃ rūpaṃ brāhmaṇasya vijānatā

तदाप्तः कः प्रमाणं किं सत्त्वमूर्तिरपीदृशः ।अर्जुनोऽपि तथैवात्र कार्ये यज्ञविनिर्मिते॥ 12 ॥

tadāptaḥ kaḥ pramāṇaṃ kiṃ sattvamūrtirapīdṛśaḥ | arjuno'pi tathaivātra kārye yajñavinirmite

कीदृशोऽयं कृतो यज्ञः किमर्थं शमवर्जितः ।परलोकपदार्थं वा यशसे वान्यथा किल॥ 13 ॥

kīdṛśo'yaṃ kṛto yajñaḥ kimarthaṃ śamavarjitaḥ | paralokapadārthaṃ vā yaśase vānyathā kila

धर्मस्य प्रथमः पादः सत्यमेतच्छ्रुतेर्वचः ।द्वितीयस्तु तथा शौचं दया पादस्तृतीयकः॥ 14 ॥

dharmasya prathamaḥ pādaḥ satyametacchrutervacaḥ | dvitīyastu tathā śaucaṃ dayā pādastṛtīyakaḥ

दानं पादश्चतुर्थश्च पुराणज्ञा वदन्ति वै ।तैर्विहीनः कथं धर्मस्तिष्ठेदिह सुसम्मतः॥ 15 ॥

dānaṃ pādaścaturthaśca purāṇajñā vadanti vai | tairvihīnaḥ kathaṃ dharmastiṣṭhediha susammataḥ

धर्महीनं कृतं कर्म कथं तत्फलदं भवेत् ।धर्मे स्थिरा मतिः क्वापि न कस्यापि प्रतीयते॥ 16 ॥

dharmahīnaṃ kṛtaṃ karma kathaṃ tatphaladaṃ bhavet | dharme sthirā matiḥ kvāpi na kasyāpi pratīyate

छलार्थञ्च यदा विष्णुर्वामनोऽभूज्जगत्प्रभुः ।येन वामनरूपेण वञ्चितोऽसौ बलिर्नृपः॥ 17 ॥

chalārthañca yadā viṣṇurvāmano'bhūjjagatprabhuḥ | yena vāmanarūpeṇa vañcito'sau balirnṛpaḥ

विहर्ता शतयज्ञस्य वेदाज्ञापरिपालकः ।धर्मिष्ठो दानशीलश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ 18 ॥

vihartā śatayajñasya vedājñāparipālakaḥ | dharmiṣṭho dānaśīlaśca satyavādī jitendriyaḥ

स्थानात्प्रभ्रंशितोऽकस्माद्विष्णुना प्रभविष्णुना ।जितं केन तयोः कृष्ण बलिना वामनेन वा॥ 19 ॥

sthānātprabhraṃśito'kasmādviṣṇunā prabhaviṣṇunā | jitaṃ kena tayoḥ kṛṣṇa balinā vāmanena vā

छलकर्मविदा चायं सन्देहोऽत्र महान्मम ।वञ्चयित्वा वञ्चितेन सत्यं वद द्विजोत्तम॥ 20 ॥

chalakarmavidā cāyaṃ sandeho'tra mahānmama | vañcayitvā vañcitena satyaṃ vada dvijottama

पुराणकर्ता त्वमसि धर्मज्ञश्च महामतिः ।व्यास उवाच ।जितं वै बलिना राजन् दत्ता येन च मेदिनी॥ 21 ॥

purāṇakartā tvamasi dharmajñaśca mahāmatiḥ | vyāsa uvāca | jitaṃ vai balinā rājan dattā yena ca medinī

त्रिविक्रमोऽपि नाम्ना यः प्रथितो वामनोऽभवत् ।छलनार्थमिदं राजन्वामनत्वं नराधिप॥ 22 ॥

trivikramo'pi nāmnā yaḥ prathito vāmano'bhavat | chalanārthamidaṃ rājanvāmanatvaṃ narādhipa

सम्प्राप्तं हरिणा भूयो द्वारपालत्वमेव च ।सत्यादन्यतरन्नास्ति मूलं धर्मस्य पार्थिव॥ 23 ॥

samprāptaṃ hariṇā bhūyo dvārapālatvameva ca | satyādanyatarannāsti mūlaṃ dharmasya pārthiva

दुःसाध्यं देहिनां राजन्सत्यं सर्वात्मना किल ।माया बलवती भूप त्रिगुणा बहुरूपिणी॥ 24 ॥

duḥsādhyaṃ dehināṃ rājansatyaṃ sarvātmanā kila | māyā balavatī bhūpa triguṇā bahurūpiṇī

ययेदं निर्मितं विश्वं गुणैः शबलितं त्रिभिः ।तस्माच्छलवता सत्यं कुतोऽविद्धं भवेन्नृप॥ 25 ॥

yayedaṃ nirmitaṃ viśvaṃ guṇaiḥ śabalitaṃ tribhiḥ | tasmācchalavatā satyaṃ kuto'viddhaṃ bhavennṛpa

मिश्रेण जनिता चैव स्थितिरेषा सनातनी ।वैखानसाश्च मुनयो निःसङ्गा निष्प्रतिग्रहाः॥ 26 ॥

miśreṇa janitā caiva sthitireṣā sanātanī | vaikhānasāśca munayo niḥsaṅgā niṣpratigrahāḥ

सत्ययुक्ता भवन्त्यत्र वीतरागा गतस्पृहाः ।दृष्टान्तदर्शनार्थाय निर्मितास्ते च तादृशाः॥ 27 ॥

satyayuktā bhavantyatra vītarāgā gataspṛhāḥ | dṛṣṭāntadarśanārthāya nirmitāste ca tādṛśāḥ

अन्यत्सर्वं शबलितं गुणैरेभिस्त्रिभिनृप ।नैकं वाक्यं पुराणेषु वेदेषु नृपसत्तम॥ 28 ॥

anyatsarvaṃ śabalitaṃ guṇairebhistribhinṛpa | naikaṃ vākyaṃ purāṇeṣu vedeṣu nṛpasattama

धर्मशास्त्रेषु चाङ्गेषु सगुणै रचितेष्विह ।सगुणः सगुणं कुर्यान्निर्गुणो न करोति वै॥ 29 ॥

dharmaśāstreṣu cāṅgeṣu saguṇai raciteṣviha | saguṇaḥ saguṇaṃ kuryānnirguṇo na karoti vai

गुणास्ते मिश्रिताः सर्वे न पृथग्भावसङ्गताः ।निर्व्यलीके स्थिरे धर्मे मतिः कस्यापि न स्थिरा॥ 30 ॥

guṇāste miśritāḥ sarve na pṛthagbhāvasaṅgatāḥ | nirvyalīke sthire dharme matiḥ kasyāpi na sthirā

भवोद्भवे महाराज मायया मोहितस्य वै ।इन्द्रियाणि प्रमाथीनि तदासक्तं मनस्तथा॥ 31 ॥

bhavodbhave mahārāja māyayā mohitasya vai | indriyāṇi pramāthīni tadāsaktaṃ manastathā

करोति विविधान्भावान्गुणैस्तैः प्रेरितो भृशम् ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः॥ 32 ॥

karoti vividhānbhāvānguṇaistaiḥ prerito bhṛśam | brahmādistambaparyantāḥ prāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ

सर्वे मायावशा राजन् सानुक्रीडति तैरिह ।सर्वान्वै मोहयत्येषा विकुर्वत्यनिशं जगत्॥ 33 ॥

sarve māyāvaśā rājan sānukrīḍati tairiha | sarvānvai mohayatyeṣā vikurvatyaniśaṃ jagat

असत्यो जायते राजन्कार्यवान्प्रथमं नरः ।इन्द्रियार्थांश्चिन्तयानो न प्राप्नोति यदा नरः॥ 34 ॥

asatyo jāyate rājankāryavānprathamaṃ naraḥ | indriyārthāṃścintayāno na prāpnoti yadā naraḥ

तदर्थं छलमादत्ते छलात्पापे प्रवर्तते ।कामः क्रोधश्च लोभश्च वैरिणो बलवत्तराः॥ 35 ॥

tadarthaṃ chalamādatte chalātpāpe pravartate | kāmaḥ krodhaśca lobhaśca vairiṇo balavattarāḥ

कृताकृतं न जानन्ति प्राणिनस्तद्वशं गताः ।विभवे सत्यहङ्कारः प्रबलः प्रभवत्यपि॥ 36 ॥

kṛtākṛtaṃ na jānanti prāṇinastadvaśaṃ gatāḥ | vibhave satyahaṅkāraḥ prabalaḥ prabhavatyapi

अहङ्काराद्भवेन्मोहो मोहान्मरणमेव च ।सङ्कल्पा बहवस्तत्र विकल्पाः प्रभवन्ति च॥ 37 ॥

ahaṅkārādbhavenmoho mohānmaraṇameva ca | saṅkalpā bahavastatra vikalpāḥ prabhavanti ca

ईर्ष्यासूया तथा द्वेषः प्रादुर्भवति चेतसि ।आशा तृष्णा तथा दैन्यं दम्भोऽधर्ममतिस्तथा॥ 38 ॥

īrṣyāsūyā tathā dveṣaḥ prādurbhavati cetasi | āśā tṛṣṇā tathā dainyaṃ dambho'dharmamatistathā

प्राणिनां प्रभवन्त्येते भावा मोहसमुद्भवाः ।यज्ञदानानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा॥ 39 ॥

prāṇināṃ prabhavantyete bhāvā mohasamudbhavāḥ | yajñadānāni tīrthāni vratāni niyamāstathā

अहङ्काराभिभूतस्तु करोति पुरुषोऽन्वहम् ।अहम्भावकृतं सर्वं प्रभवेद्वै न शौचवत्॥ 40 ॥

ahaṅkārābhibhūtastu karoti puruṣo'nvaham | ahambhāvakṛtaṃ sarvaṃ prabhavedvai na śaucavat

रागलोभात्कृतं कर्म सर्वाङ्गं शुद्धिवर्जितम् ।प्रथमं द्रव्यशुद्धिश्च द्रष्टव्या विबुधैः किल॥ 41 ॥

rāgalobhātkṛtaṃ karma sarvāṅgaṃ śuddhivarjitam | prathamaṃ dravyaśuddhiśca draṣṭavyā vibudhaiḥ kila

अद्रोहेणार्जितं द्रव्यं प्रशस्तं धर्मकर्मणि ।द्रोहार्जितेन द्रव्येण यत्करोति शुभं नरः॥ 42 ॥

adroheṇārjitaṃ dravyaṃ praśastaṃ dharmakarmaṇi | drohārjitena dravyeṇa yatkaroti śubhaṃ naraḥ

विपरीतं भवेत्तत्तु फलकाले नृपोत्तम ।मनोऽतिनिर्मलं यस्य स सम्यक्फलभाग्भवेत्॥ 43 ॥

viparītaṃ bhavettattu phalakāle nṛpottama | mano'tinirmalaṃ yasya sa samyakphalabhāgbhavet

तस्मिन्विकारयुक्ते तु न यथार्थफलं लभेत् ।कर्तारः कर्मणां सर्वे आचार्यऋत्विजादयः॥ 44 ॥

tasminvikārayukte tu na yathārthaphalaṃ labhet | kartāraḥ karmaṇāṃ sarve ācāryaṛtvijādayaḥ

स्युस्ते विशुद्धमनसस्तदा पूर्णं भवेत्फलम् ।देशकालक्रियाद्रव्यकर्तॄणां शुद्धता यदि॥ 45 ॥

syuste viśuddhamanasastadā pūrṇaṃ bhavetphalam | deśakālakriyādravyakartṝṇāṃ śuddhatā yadi

मन्त्राणां च तदा पूर्णं कर्मणां फलमश्नुते ।शत्रूणां नाशमुद्दिश्य स्ववृद्धिं परमां तथा॥ 46 ॥

mantrāṇāṃ ca tadā pūrṇaṃ karmaṇāṃ phalamaśnute | śatrūṇāṃ nāśamuddiśya svavṛddhiṃ paramāṃ tathā

करोति सुकृतं तद्वद्विपरीतं भवेत्किल ।स्वार्थासक्तः पुमान्नित्यं न जानाति शुभाशुभम्॥ 47 ॥

karoti sukṛtaṃ tadvadviparītaṃ bhavetkila | svārthāsaktaḥ pumānnityaṃ na jānāti śubhāśubham

दैवाधीनः सदा कुर्यात्पापमेव न सत्कृतम् ।प्राजापत्याः सुराः सर्वे ह्यसुराश्च तदुद्भवाः॥ 48 ॥

daivādhīnaḥ sadā kuryātpāpameva na satkṛtam | prājāpatyāḥ surāḥ sarve hyasurāśca tadudbhavāḥ

सर्वे ते स्वार्थनिरताः परस्परविरोधिनः ।सत्त्वोद्भवाः सुराः सर्वेऽप्युक्ता वेदेषु मानुषाः॥ 49 ॥

sarve te svārthaniratāḥ parasparavirodhinaḥ | sattvodbhavāḥ surāḥ sarve'pyuktā vedeṣu mānuṣāḥ

रजोद्भवास्तामसास्तु तिर्यञ्चः परिकीर्तिताः ।सत्त्वोद्भवानां तैर्वैरं परस्परमनारतम्॥ 50 ॥

rajodbhavāstāmasāstu tiryañcaḥ parikīrtitāḥ | sattvodbhavānāṃ tairvairaṃ parasparamanāratam

तिरश्चामत्र किं चित्रं जातिवैरसमुद्भवे ।सदा द्रोहपरा देवास्तपोविघ्नकरास्तथा॥ 51 ॥

tiraścāmatra kiṃ citraṃ jātivairasamudbhave | sadā drohaparā devāstapovighnakarāstathā

असन्तुष्टा द्वेषपराः परस्परविरोधिनः ।अहङ्कारसमुद्भूतः संसारोऽयं यतो नृप॥ 52 ॥

asantuṣṭā dveṣaparāḥ parasparavirodhinaḥ | ahaṅkārasamudbhūtaḥ saṃsāro'yaṃ yato nṛpa

रागद्वेषविहीनस्तु स कथं जायते नृप॥ 53 ॥

rāgadveṣavihīnastu sa kathaṃ jāyate nṛpa