Skandha 4, Adhyāya 5

व्यास उवाच ।अथ किं बहुनोक्तेन संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम ।धर्मात्माद्रोहबुद्धिस्तु कश्चिद्भवति कर्हिचित्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | atha kiṃ bahunoktena saṃsāre'sminnṛpottama | dharmātmādrohabuddhistu kaścidbhavati karhicit

रागद्वेषावृतं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।आद्ये युगेऽपि राजेन्द्र किमद्य कलिदूषिते॥ 2 ॥

rāgadveṣāvṛtaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam | ādye yuge'pi rājendra kimadya kalidūṣite

देवाः सेर्ष्याश्च सद्रोहाश्छलकर्मरताः सदा ।मानुषाणां तिरश्चां च का वार्ता नृप गण्यते॥ 3 ॥

devāḥ serṣyāśca sadrohāśchalakarmaratāḥ sadā | mānuṣāṇāṃ tiraścāṃ ca kā vārtā nṛpa gaṇyate

द्रोहपरे द्रोहपरो भवेदिति समानता ।अद्रोहिणि तथा शान्ते विद्वेषः खलता स्मृता॥ 4 ॥

drohapare drohaparo bhavediti samānatā | adrohiṇi tathā śānte vidveṣaḥ khalatā smṛtā

यः कश्चित्तापसः शान्तो जपध्यानपरायणः ।भवेत्तस्य जपे विघ्नकर्ता वै मघवा परम्॥ 5 ॥

yaḥ kaścittāpasaḥ śānto japadhyānaparāyaṇaḥ | bhavettasya jape vighnakartā vai maghavā param

सतां सत्ययुगं साक्षात्सर्वदैवासतां कलिः ।मध्यमो मध्यमानां तु क्रियायोगौ युगे स्मृतौ॥ 6 ॥

satāṃ satyayugaṃ sākṣātsarvadaivāsatāṃ kaliḥ | madhyamo madhyamānāṃ tu kriyāyogau yuge smṛtau

कश्चित्कदाचिद्भवति सत्यधर्मानुवर्तकः ।अन्यथान्ययुगानां वै सर्वे धर्मपरायणाः॥ 7 ॥

kaścitkadācidbhavati satyadharmānuvartakaḥ | anyathānyayugānāṃ vai sarve dharmaparāyaṇāḥ

वासना कारणं राजन् सर्वत्र धर्मसंस्थितौ ।तस्यां वै मलिनायां तु धर्मोऽपि मलिनो भवेत्॥ 8 ॥

vāsanā kāraṇaṃ rājan sarvatra dharmasaṃsthitau | tasyāṃ vai malināyāṃ tu dharmo'pi malino bhavet

मलिना वासना सत्यं विनाशायेति सर्वथा ।ब्रह्मणो हृदयाज्जातः पुत्रो धर्म इति स्मृतः॥ 9 ॥

malinā vāsanā satyaṃ vināśāyeti sarvathā | brahmaṇo hṛdayājjātaḥ putro dharma iti smṛtaḥ

ब्राह्मणः सत्यसम्पन्नो वेदधर्मरतः सदा ।दक्षस्य दुहितारो हि वृता दश महात्मना॥ 10 ॥

brāhmaṇaḥ satyasampanno vedadharmarataḥ sadā | dakṣasya duhitāro hi vṛtā daśa mahātmanā

विवाहविधिना सम्यङ्मुनिना गृहधर्मिणा ।तास्वजीजनयत्पुत्रान्धर्मः सत्यवतां वरः॥ 11 ॥

vivāhavidhinā samyaṅmuninā gṛhadharmiṇā | tāsvajījanayatputrāndharmaḥ satyavatāṃ varaḥ

हरिं कृष्णं नरं चैव तथा नारायणं नृप ।योगाभ्यासरतो नित्यं हरिः कृष्णो बभूव ह॥ 12 ॥

hariṃ kṛṣṇaṃ naraṃ caiva tathā nārāyaṇaṃ nṛpa | yogābhyāsarato nityaṃ hariḥ kṛṣṇo babhūva ha

नरनारायणौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् ।प्रालेयाद्रिं समागत्य तीर्थे बदरिकाश्रमे॥ 13 ॥

naranārāyaṇau caiva ceratustapa uttamam | prāleyādriṃ samāgatya tīrthe badarikāśrame

तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ ।गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे॥ 14 ॥

tapasviṣu dhurīṇau tau purāṇau munisattamau | gṛṇantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe

हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी ।पूर्णं वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम्॥ 15 ॥

hareraṃśau sthitau tatra naranārāyaṇāvṛṣī | pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu cakrāte tapa uttamam

तापितं च जगत्सर्वं तपसा सचराचरम् ।नरनारायणाभ्यां च शक्रः क्षोभं तदा ययौ॥ 16 ॥

tāpitaṃ ca jagatsarvaṃ tapasā sacarācaram | naranārāyaṇābhyāṃ ca śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau

चिन्ताविष्टः सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् ।किं कर्तव्यं धर्मपुत्रौ तापसौ ध्यानसंयुतौ॥ 17 ॥

cintāviṣṭaḥ sahasrākṣo manasā samakalpayat | kiṃ kartavyaṃ dharmaputrau tāpasau dhyānasaṃyutau

सिद्धार्थां सुभृशं श्रेष्ठमासनं मे ग्रहीष्यतः ।विघ्नः कथं प्रकर्तव्यस्तपो येन भवेन्न हि॥ 18 ॥

siddhārthāṃ subhṛśaṃ śreṣṭhamāsanaṃ me grahīṣyataḥ | vighnaḥ kathaṃ prakartavyastapo yena bhavenna hi

उत्पाद्य कामं क्रोधञ्च लोभं वाप्यतिदारुणम् ।इत्युद्दिश्य सहस्राक्षः समारुह्य गजोत्तमम्॥ 19 ॥

utpādya kāmaṃ krodhañca lobhaṃ vāpyatidāruṇam | ityuddiśya sahasrākṣaḥ samāruhya gajottamam

विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् ।गत्वा तत्राश्रमे पुण्ये तावपश्यच्छतक्रतुः॥ 20 ॥

vighnakāmastu tarasā jagāma gandhamādanam | gatvā tatrāśrame puṇye tāvapaśyacchatakratuḥ

तपसा दीप्तदेहौ तु भास्कराविव चोदितौ ।ब्रह्मविष्णू किमेतौ वै प्रकटौ वा विभावसू॥ 21 ॥

tapasā dīptadehau tu bhāskarāviva coditau | brahmaviṣṇū kimetau vai prakaṭau vā vibhāvasū

धर्मपुत्रावृषी एतौ तपसा किं करिष्यतः ।इति सञ्चिन्त्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपतिः॥ 22 ॥

dharmaputrāvṛṣī etau tapasā kiṃ kariṣyataḥ | iti sañcintya tau dṛṣṭvā tadovāca śacīpatiḥ

किं वा कार्यं महाभागौ ब्रूतं धर्मसुतौ किल ।ददामि वां वरं श्रेष्ठं दातुं यातोऽस्म्यहमृषी॥ 23 ॥

kiṃ vā kāryaṃ mahābhāgau brūtaṃ dharmasutau kila | dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ dātuṃ yāto'smyahamṛṣī

अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल ।व्यास उवाच ।एवं पुनः पुनः शक्रस्तावुवाच पुरः स्थितः॥ 24 ॥

adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo'smi tapasā kila | vyāsa uvāca | evaṃ punaḥ punaḥ śakrastāvuvāca puraḥ sthitaḥ

नोचतुस्तावृषी ध्यानसंस्थितौ दृढचेतसौ ।ततो वै मोहिनीं मायां चकार भयदां वृषः॥ 25 ॥

nocatustāvṛṣī dhyānasaṃsthitau dṛḍhacetasau | tato vai mohinīṃ māyāṃ cakāra bhayadāṃ vṛṣaḥ

वृकान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च समुत्पाद्याबिभीषयत् ।वर्षं वातं तथा वह्निं समुत्पाद्य पुनः पुनः॥ 26 ॥

vṛkānsiṃhāṃśca vyāghrāṃśca samutpādyābibhīṣayat | varṣaṃ vātaṃ tathā vahniṃ samutpādya punaḥ punaḥ

भीषयामास तौ शक्रो मायां कृत्वा विमोहिनीम् ।भयतोऽपि वशं नीतौ न तौ धर्मसुतौ मुनी॥ 27 ॥

bhīṣayāmāsa tau śakro māyāṃ kṛtvā vimohinīm | bhayato'pi vaśaṃ nītau na tau dharmasutau munī

नरनारायणौ दृष्ट्वा शक्रः स्वभवनं गतः ।वरदाने प्रलुब्धौ न न भीतौ वह्निवायुतः॥ 28 ॥

naranārāyaṇau dṛṣṭvā śakraḥ svabhavanaṃ gataḥ | varadāne pralubdhau na na bhītau vahnivāyutaḥ

व्याघ्रसिंहादिभिः कान्तौ चलितौ नाश्रमात्स्वकात् ।न तयोर्ध्यानभङ्गं वै कर्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत्॥ 29 ॥

vyāghrasiṃhādibhiḥ kāntau calitau nāśramātsvakāt | na tayordhyānabhaṅgaṃ vai kartuṃ ko'pi kṣamo'bhavat

इन्द्रोऽपि सदनं गत्वा चिन्तयामास दुःखितः ।चलितौ भयलोभाभ्यां नेमौ मुनिवरोत्तमौ॥ 30 ॥

indro'pi sadanaṃ gatvā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | calitau bhayalobhābhyāṃ nemau munivarottamau

चिन्तयन्तौ महाविद्यामादिशक्तिं सनातनीम् ।ईश्वरीं सर्वलोकानां परां प्रकृतिमद्भुताम्॥ 31 ॥

cintayantau mahāvidyāmādiśaktiṃ sanātanīm | īśvarīṃ sarvalokānāṃ parāṃ prakṛtimadbhutām

ध्यायतां कः क्षमो लोके बहुमायाविदप्युत ।यन्मूलाः सकला माया देवासुरकृताः किल॥ 32 ॥

dhyāyatāṃ kaḥ kṣamo loke bahumāyāvidapyuta | yanmūlāḥ sakalā māyā devāsurakṛtāḥ kila

ते कथं बाधितुं शक्ता ध्यायन्ति गतकल्मषाः ।वाग्बीजं कामबीजञ्च मायाबीजं तथैव च॥ 33 ॥

te kathaṃ bādhituṃ śaktā dhyāyanti gatakalmaṣāḥ | vāgbījaṃ kāmabījañca māyābījaṃ tathaiva ca

चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः ।मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम्॥ 34 ॥

citte yasya bhavettaṃ tu bādhituṃ ko'pi na kṣamaḥ | māyayā mohitaḥ śakro bhūyastasya pratikriyām

कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः ।मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना॥ 35 ॥

kartuṃ kāmavasantau tu samāhūyābravīdvacaḥ | manobhava vasantena ratyā yukto vrajādhunā

अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् ।नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ॥ 36 ॥

apsarobhiḥ samāyuktastarasā gandhamādanam | naranārāyaṇau tatra purāṇāvṛṣisattamau

कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे ।गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः॥ 37 ॥

kurutastapa ekānte sthitau badarikāśrame | gatvā tatra samīpe tu tayormanmatha mārgaṇaiḥ

चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना ।मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च॥ 38 ॥

cittaṃ kāmāturaṃ kāryaṃ kuru kāryaṃ mamādhunā | mohayitvoccāṭayitvā viśikhaistāḍayāśu ca

वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि ।को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः॥ 39 ॥

vaśīkuru mahābhāga munī dharmasutāvapi | ko hyasmin sarvasaṃsāre devo daityo'tha mānavaḥ

यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः ।ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः॥ 40 ॥

yaste bāṇavaśaṃ prāpto na yāti bhṛśatāḍitaḥ | brahmāhaṃ girijānāthaścandro vahnirvimohitaḥ

गणना कानयोः काम त्वद्बाणानां पराक्रमे ।वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः॥ 41 ॥

gaṇanā kānayoḥ kāma tvadbāṇānāṃ parākrame | vārāṅganāgaṇo'yaṃ te sahāyārthaṃ mayeritaḥ

आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः ।एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा॥ 42 ॥

āgamiṣyati tatraiva rambhādīnāṃ manoramaḥ | ekā tilottamā rambhā kāryaṃ sādhayituṃ kṣamā

त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः ।कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाञ्छितम्॥ 43 ॥

tvamevaikaḥ kṣamaḥ kāmaṃ militaiḥ kastu saṃśayaḥ | kuru kāryaṃ mahābhāga dadāmi tava vāñchitam

प्रलोभितौ मयात्यर्थं वरदानैस्तपस्विनौ ।स्थानान्न चलितौ शान्तौ वृथायं मे गतः श्रमः॥ 44 ॥

pralobhitau mayātyarthaṃ varadānaistapasvinau | sthānānna calitau śāntau vṛthāyaṃ me gataḥ śramaḥ

तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् ।तथापि नोत्थितौ स्थानाद्देहरक्षापरौ न तौ॥ 45 ॥

tathā vai māyayā kṛtvā bhīṣitau tāpasau bhṛśam | tathāpi notthitau sthānāddeharakṣāparau na tau

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः ।वासवाद्य करिष्यामि कार्यं ते मनसेप्सितम्॥ 46 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā śakraṃ prāha manobhavaḥ | vāsavādya kariṣyāmi kāryaṃ te manasepsitam

यदि विष्णुं महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् ।ध्यायन्तौ तौ तदास्माकं भवितारौ वशौ मुनी॥ 47 ॥

yadi viṣṇuṃ maheśaṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram | dhyāyantau tau tadāsmākaṃ bhavitārau vaśau munī

देवीभक्तं वशीकर्तुं नाहं शक्तः कथञ्चन ।कामराज महाबीजं चिन्तयन्तं मनस्यलम्॥ 48 ॥

devībhaktaṃ vaśīkartuṃ nāhaṃ śaktaḥ kathañcana | kāmarāja mahābījaṃ cintayantaṃ manasyalam

तां देवीं चेन्महाशक्तिं संश्रितौ भक्तिभावतः ।न तदा मम बाणानां गोचरौ तापसौ किल॥ 49 ॥

tāṃ devīṃ cenmahāśaktiṃ saṃśritau bhaktibhāvataḥ | na tadā mama bāṇānāṃ gocarau tāpasau kila

इन्द्र उवाच ।गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतैः ।कार्यं ममातिदुःसाध्यं कर्ता हितमनुत्तमम्॥ 50 ॥

indra uvāca | gaccha tvaṃ ca mahābhāga sarvaistatra samudyataiḥ | kāryaṃ mamātiduḥsādhyaṃ kartā hitamanuttamam

व्यास उवाच ।इति तेन समादिष्टा ययुः सर्वे समुद्यताः ।यत्र तौ धर्मपुत्रौ द्वौ तेपाते दुष्करं तपः॥ 51 ॥

vyāsa uvāca | iti tena samādiṣṭā yayuḥ sarve samudyatāḥ | yatra tau dharmaputrau dvau tepāte duṣkaraṃ tapaḥ