Skandha 4, Adhyāya 6

व्यास उवाच ।प्रथमं तत्र सम्प्राप्तो वसन्तः पर्वतोत्तमे ।पुष्पिताः पादपाः सर्वे द्विरेफालिविराजिताः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | prathamaṃ tatra samprāpto vasantaḥ parvatottame | puṣpitāḥ pādapāḥ sarve dvirephālivirājitāḥ

आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलकाः किंशुकाः शुभा ।सालास्तालास्तमालाश्च मधूकाः पुष्पिता बभुः॥ 2 ॥

āmrāśca bakulā ramyāstilakāḥ kiṃśukāḥ śubhā | sālāstālāstamālāśca madhūkāḥ puṣpitā babhuḥ

बभूवुः कोकिलालापा वृक्षाग्रेषु मनोहराः ।वल्ल्योऽपि पुष्पिताः सर्वा आलिलिङ्गुर्नगोत्तमान्॥ 3 ॥

babhūvuḥ kokilālāpā vṛkṣāgreṣu manoharāḥ | vallyo'pi puṣpitāḥ sarvā āliliṅgurnagottamān

प्राणिनः स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ताः स्मरातुराः ।बभूवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्॥ 4 ॥

prāṇinaḥ svāsu bhāryāsu premayuktāḥ smarāturāḥ | babhūvuścātimattāśca krīḍāsaktāḥ parasparam

ववुर्मन्दाः सुगन्धाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिलाः ।इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन्॥ 5 ॥

vavurmandāḥ sugandhāśca susparśā dakṣiṇānilāḥ | indriyāṇi pramāthīni munīnāmapi cābhavan

रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्चमार्गणान् ।चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे॥ 6 ॥

ratiyuktastataḥ kāmaḥ pūrayanpañcamārgaṇān | cakāra tvaritastatra vāsaṃ badarikāśrame

रम्भा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे ।गानं चकुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम्॥ 7 ॥

rambhā tilottamādyāśca gatvā tatra varāśrame | gānaṃ cakuḥ sugītajñāḥ svaratānasamanvitam

तच्छ्रुत्वा मधुरोद्गीतं कोकिलानाञ्च कूजितम् ।भ्रमरालिविरावञ्च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरौ॥ 8 ॥

tacchrutvā madhurodgītaṃ kokilānāñca kūjitam | bhramarālivirāvañca prabuddhau tau munīśvarau

ऋतुराजमकाले तु दृष्ट्वा तौ पुष्पितं वनम् ।जातौ चिन्तापरौ तत्र नरनारायणावृषी॥ 9 ॥

ṛturājamakāle tu dṛṣṭvā tau puṣpitaṃ vanam | jātau cintāparau tatra naranārāyaṇāvṛṣī

किमद्य शिशिरापायः सम्भृतः समयं विना ।प्राणिनो विह्वलाः सर्वे लक्ष्यन्तेऽतिस्मरातुराः॥ 10 ॥

kimadya śiśirāpāyaḥ sambhṛtaḥ samayaṃ vinā | prāṇino vihvalāḥ sarve lakṣyante'tismarāturāḥ

कालधर्मविपर्यासः कथमद्य दुरासदः ।नरं नारायणः प्राह विस्मयोत्कुल्ललोचनः॥ 11 ॥

kāladharmaviparyāsaḥ kathamadya durāsadaḥ | naraṃ nārāyaṇaḥ prāha vismayotkullalocanaḥ

नारायण उवाच ।पश्य भ्रातरिमे वृक्षाः पुष्पिताः प्रतिभान्ति वै ।कोकिलालापसङ्घुष्टा भ्रमरालिविराजिताः॥ 12 ॥

nārāyaṇa uvāca | paśya bhrātarime vṛkṣāḥ puṣpitāḥ pratibhānti vai | kokilālāpasaṅghuṣṭā bhramarālivirājitāḥ

शिशिरं भीममातङ्गं दारयन्स्वखरैर्नखैः ।वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने॥ 13 ॥

śiśiraṃ bhīmamātaṅgaṃ dārayansvakharairnakhaiḥ | vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किंशुकाङ्घ्रिका ।नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना॥ 14 ॥

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiṃśukāṅghrikā | nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

नीलेन्दीवरनेत्रा सा बिल्ववृक्षफलस्तनी ।प्रोस्फुल्लकुन्दरदना मञ्जरीकर्णशोभिता॥ 15 ॥

nīlendīvaranetrā sā bilvavṛkṣaphalastanī | prosphullakundaradanā mañjarīkarṇaśobhitā

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्धुवारनखोद्भवा ।पुंस्कोकिलस्वरा पुण्या कदम्बवसना शुभा॥ 16 ॥

bandhujīvādharā śubhrā sindhuvāranakhodbhavā | puṃskokilasvarā puṇyā kadambavasanā śubhā

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वननूपुरा ।वासन्ती बद्धरशना मत्तहंसगतिस्तथा॥ 17 ॥

barhivṛndakalāpā ca sārasasvananūpurā | vāsantī baddharaśanā mattahaṃsagatistathā

पुत्रजीवांशुकन्यस्तरोमराजिविराजिता ।वसन्तलक्ष्मीः सम्प्राप्ता ब्रह्मन् बदरिकाश्रमे॥ 18 ॥

putrajīvāṃśukanyastaromarājivirājitā | vasantalakṣmīḥ samprāptā brahman badarikāśrame

अकाले किमियं प्राप्ता विस्मयोऽयं ममाधुना ।तपोविघ्नकरा नूनं देवर्षे परिचिन्तय॥ 19 ॥

akāle kimiyaṃ prāptā vismayo'yaṃ mamādhunā | tapovighnakarā nūnaṃ devarṣe paricintaya

श्रूयते सुरनारीणां गानं ध्यानविनाशनम् ।आवयोस्तपिभङ्गाय कृतं मघवता किल॥ 20 ॥

śrūyate suranārīṇāṃ gānaṃ dhyānavināśanam | āvayostapibhaṅgāya kṛtaṃ maghavatā kila

ऋतुराडन्यथाकाले प्रीतिं सञ्जनयेत्कथम् ।विघ्नोऽयं विहितो भाति भीतेनासुरशत्रुणा॥ 21 ॥

ṛturāḍanyathākāle prītiṃ sañjanayetkatham | vighno'yaṃ vihito bhāti bhītenāsuraśatruṇā

वाताः सुगन्धाः शीताश्च समायान्ति मनोहराः ।नान्यत्कारणमस्तीह शतक्रतुकृतिं विना॥ 22 ॥

vātāḥ sugandhāḥ śītāśca samāyānti manoharāḥ | nānyatkāraṇamastīha śatakratukṛtiṃ vinā

इति ब्रुवति विप्राग्र्ये देवे नारायणे विभौ ।सर्वे दृष्टिपथं प्राप्ता मन्मथप्रमुखास्तदा॥ 23 ॥

iti bruvati viprāgrye deve nārāyaṇe vibhau | sarve dṛṣṭipathaṃ prāptā manmathapramukhāstadā

ददर्श भगवान्सर्वान्नरो नारायणस्तथा ।विस्मयाविष्टमनसौ बभूवतुरुभावपि॥ 24 ॥

dadarśa bhagavānsarvānnaro nārāyaṇastathā | vismayāviṣṭamanasau babhūvaturubhāvapi

मन्मथं मेनकां चैव रम्भां चैव तिलोत्तमाम् ।पुष्पगन्धां सुकेशीं च महाश्वेतां मनोरमाम्॥ 25 ॥

manmathaṃ menakāṃ caiva rambhāṃ caiva tilottamām | puṣpagandhāṃ sukeśīṃ ca mahāśvetāṃ manoramām

प्रमद्वरां धृताचीञ्च गीतज्ञां चारुहासिनीम् ।चन्द्रप्रभां च सोमां च कोकिलालापमण्डिताम्॥ 26 ॥

pramadvarāṃ dhṛtācīñca gītajñāṃ cāruhāsinīm | candraprabhāṃ ca somāṃ ca kokilālāpamaṇḍitām

विद्युन्मालाम्बुजाक्ष्यौ च तथा काञ्चनमालिनीम् ।एताश्चान्या वरारोहा दृष्टास्ताभ्यां तदान्तिके॥ 27 ॥

vidyunmālāmbujākṣyau ca tathā kāñcanamālinīm | etāścānyā varārohā dṛṣṭāstābhyāṃ tadāntike

तासां द्व्यष्टसहस्राणि पञ्चाशदधिकानि च ।वीक्ष्य तौ विस्मितौ जातौ कामसैन्यं सुविस्तरम्॥ 28 ॥

tāsāṃ dvyaṣṭasahasrāṇi pañcāśadadhikāni ca | vīkṣya tau vismitau jātau kāmasainyaṃ suvistaram

प्रणम्याग्रे स्थिताः सर्वा देववाराङ्गनास्तदा ।दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यमालोपशोभिताः॥ 29 ॥

praṇamyāgre sthitāḥ sarvā devavārāṅganāstadā | divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyamālopaśobhitāḥ

जगुश्छलेन ताः सर्वाः पृथिव्यामतिदुर्लभम् ।तत्तथावस्थितं दिव्यं मन्मथादिविवर्धनम्॥ 30 ॥

jaguśchalena tāḥ sarvāḥ pṛthivyāmatidurlabham | tattathāvasthitaṃ divyaṃ manmathādivivardhanam

शुश्राव भगवान्विष्णुर्नरो नारायणस्तदा ।श्रुत्वा प्रोवाच तास्तत्र प्रीत्या नारायणो मुनिः॥ 31 ॥

śuśrāva bhagavānviṣṇurnaro nārāyaṇastadā | śrutvā provāca tāstatra prītyā nārāyaṇo muniḥ

आस्यतां सुखमत्रैव करोम्यातिथ्यमद्भुतम् ।भवत्योऽतिथिधर्मेण प्राप्ताःस्वर्गात्सुमध्यमाः॥ 32 ॥

āsyatāṃ sukhamatraiva karomyātithyamadbhutam | bhavatyo'tithidharmeṇa prāptāḥsvargātsumadhyamāḥ

व्यास उवाच ।साभिमानस्तु सञ्चातस्तदा नारायणो मुनिः ।इन्द्रेण प्रेषिता नूनं तथा विघ्नचिकीर्षया॥ 33 ॥

vyāsa uvāca | sābhimānastu sañcātastadā nārāyaṇo muniḥ | indreṇa preṣitā nūnaṃ tathā vighnacikīrṣayā

वराक्यः का इमाः सर्वाः सृजाम्यद्य नवाः किल ।एताभ्यो दिव्यरूपाश्च दर्शयामि तपोबलम्॥ 34 ॥

varākyaḥ kā imāḥ sarvāḥ sṛjāmyadya navāḥ kila | etābhyo divyarūpāśca darśayāmi tapobalam

इति सञ्चिन्त्य मनसा करेणोरुं प्रताड्य वै ।तरसोत्पादयामास नारीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्॥ 35 ॥

iti sañcintya manasā kareṇoruṃ pratāḍya vai | tarasotpādayāmāsa nārīṃ sarvāṅgasundarīm

नारायणोरुसम्भूता ह्युर्वशीति ततः शुभा ।ददृशुस्ताः स्थितास्तत्र विस्मयं परमं ययुः॥ 36 ॥

nārāyaṇorusambhūtā hyurvaśīti tataḥ śubhā | dadṛśustāḥ sthitāstatra vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

तासां च परिचर्यार्थं तावतीश्चातिसुन्दरीः ।प्रादुश्चकार तरसा तदा मुनिरसम्भ्रमः॥ 37 ॥

tāsāṃ ca paricaryārthaṃ tāvatīścātisundarīḥ | prāduścakāra tarasā tadā munirasambhramaḥ

गायन्त्यश्च हसन्त्यश्च नानोपायनपाणयः ।प्रणेमुस्ता मुनी सर्वाः स्थिताः कृत्वाञ्जलिं पुरः॥ 38 ॥

gāyantyaśca hasantyaśca nānopāyanapāṇayaḥ | praṇemustā munī sarvāḥ sthitāḥ kṛtvāñjaliṃ puraḥ

तां वीक्ष्य विभ्रमकरीं तपसो विभूतिम् ॥ देवाङ्गना हि मुमुहुः प्रविमोहयन्त्यः ।ऊचुश्च तौ प्रमुदिताननपद्यशोभा रोमोद्गमोल्लसितचारुनिजाङ्गवल्ल्यः॥ 39 ॥

tāṃ vīkṣya vibhramakarīṃ tapaso vibhūtim || devāṅganā hi mumuhuḥ pravimohayantyaḥ | ūcuśca tau pramuditānanapadyaśobhā romodgamollasitacārunijāṅgavallyaḥ

कुर्युः कथं स्तुतिमहो तपसो महत्त्वं धैर्यं तथैव भवतामभिवीक्ष्य बालाः ।अस्मत्कटाक्षविषदिग्धशरेण दग्धः को वा न तत्र भवतां मनसो व्यथा न॥ 40 ॥

kuryuḥ kathaṃ stutimaho tapaso mahattvaṃ dhairyaṃ tathaiva bhavatāmabhivīkṣya bālāḥ | asmatkaṭākṣaviṣadigdhaśareṇa dagdhaḥ ko vā na tatra bhavatāṃ manaso vyathā na

ज्ञातौ युवां नरहरेः परमांशभूतौ देवौ मुनी शमदमादिनिधी सदैव ।सेवानिमित्तमिह नो गमनं न कामं कार्यं हरेः शतमखस्य विधातुमेव॥ 41 ॥

jñātau yuvāṃ narahareḥ paramāṃśabhūtau devau munī śamadamādinidhī sadaiva | sevānimittamiha no gamanaṃ na kāmaṃ kāryaṃ hareḥ śatamakhasya vidhātumeva

भाग्येन केन युवयोः किल दर्शनं नः सम्पादितं न विदितं खलु सञ्चितं तत् ।चित्तं क्षमं निजजने विहितं युवाभ्या- मस्मद्विधे किल कृतागसि तापमुक्तम्॥ 42 ॥

bhāgyena kena yuvayoḥ kila darśanaṃ naḥ sampāditaṃ na viditaṃ khalu sañcitaṃ tat | cittaṃ kṣamaṃ nijajane vihitaṃ yuvābhyā- masmadvidhe kila kṛtāgasi tāpamuktam

कुर्वन्ति नैव विबुधास्तपसो व्ययं वै शापेन तुच्छफलदेन महानुभावाः ।व्यास उवाच ।इत्थं निशम्य वचनं सुरकामिनीनां तावूचतुर्मुनिवरौ विनयानतानाम्॥ 43 ॥

kurvanti naiva vibudhāstapaso vyayaṃ vai śāpena tucchaphaladena mahānubhāvāḥ | vyāsa uvāca | itthaṃ niśamya vacanaṃ surakāminīnāṃ tāvūcaturmunivarau vinayānatānām

प्रीतौ प्रसन्नवदनौ जितकामलोभौ धर्मात्मजौ निजतपोरुचिशोभिताङ्गौ ।नरनारायणावूचतुः ब्रुवन्तु वाञ्छितान् कामान्ददावस्तुष्टमानसौ॥ 44 ॥

prītau prasannavadanau jitakāmalobhau dharmātmajau nijataporuciśobhitāṅgau | naranārāyaṇāvūcatuḥ bruvantu vāñchitān kāmāndadāvastuṣṭamānasau

यान्तु स्वर्गं गहीत्वेमामुर्वशीं चारुलोचनाम् ।उपायनमियं बाला गच्छत्वद्य मनोहरा॥ 45 ॥

yāntu svargaṃ gahītvemāmurvaśīṃ cārulocanām | upāyanamiyaṃ bālā gacchatvadya manoharā

दत्तावाभ्यां मघवतः प्रीणनायोरुसम्भवा ।स्वस्त्यस्तु सर्वदेवेभ्यो यथेष्टं प्रव्रजन्तु च॥ 46 ॥

dattāvābhyāṃ maghavataḥ prīṇanāyorusambhavā | svastyastu sarvadevebhyo yatheṣṭaṃ pravrajantu ca

॥ देव्य ऊचुः ।क्व गच्छामो महाभाग प्राप्तास्ते पादपङ्कजम् ।नारायण सुरश्रेष्ठ भक्त्या परमया मुदा॥ 47 ॥

|| devya ūcuḥ | kva gacchāmo mahābhāga prāptāste pādapaṅkajam | nārāyaṇa suraśreṣṭha bhaktyā paramayā mudā

वाञ्छितं चेद्वरं नाथ ददासि मधुसूदन ।तुष्टः कमलपत्राक्ष ब्रवीमो मनसेप्सितम्॥ 48 ॥

vāñchitaṃ cedvaraṃ nātha dadāsi madhusūdana | tuṣṭaḥ kamalapatrākṣa bravīmo manasepsitam

पतिस्त्वं भव देवेश वरमेनं परन्तप ।भवामः प्रीतियुक्तास्त्वां सेवितुं जगदीश्वर॥ 49 ॥

patistvaṃ bhava deveśa varamenaṃ parantapa | bhavāmaḥ prītiyuktāstvāṃ sevituṃ jagadīśvara

त्वया चोत्पादिता नार्यः सन्त्यन्याश्चारुलोचनाः ।उर्वश्याद्यास्तथा यान्तु स्वर्गं वै भवदाज्ञया॥ 50 ॥

tvayā cotpāditā nāryaḥ santyanyāścārulocanāḥ | urvaśyādyāstathā yāntu svargaṃ vai bhavadājñayā

स्त्रीणां षोडशसाहस्रं तिष्ठत्वत्र शतार्धकम् ।सेवां तेऽत्र करिष्यामो युवयोस्तापसोत्तमौ॥ 51 ॥

strīṇāṃ ṣoḍaśasāhasraṃ tiṣṭhatvatra śatārdhakam | sevāṃ te'tra kariṣyāmo yuvayostāpasottamau

वाञ्छितं देहि देवेश सत्यवाग्भव माधव ।आशाभङ्गो हि नारीणां हिंसनं परिकीर्तितम्॥ 52 ॥

vāñchitaṃ dehi deveśa satyavāgbhava mādhava | āśābhaṅgo hi nārīṇāṃ hiṃsanaṃ parikīrtitam

कामार्तानाञ्च मुनिभिर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ।भाग्ययोगादिह प्राप्ताः स्वर्गात्प्रेमपरिप्लुताः॥ 53 ॥

kāmārtānāñca munibhirdharmajñaistattvadarśibhiḥ | bhāgyayogādiha prāptāḥ svargātpremapariplutāḥ

त्यक्तुं नार्हसि देवेश समर्थोऽसि जगत्पते ।नारायण उवाच ।पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं मयात्र वै॥ 54 ॥

tyaktuṃ nārhasi deveśa samartho'si jagatpate | nārāyaṇa uvāca | pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu tapastaptaṃ mayātra vai

जितेन्द्रियेण चार्वङ्ग्यः कथं भङ्गं करोम्यतः ।नेच्छा कामे सुखे काचित्सुखधर्मविनाशके॥ 55 ॥

jitendriyeṇa cārvaṅgyaḥ kathaṃ bhaṅgaṃ karomyataḥ | necchā kāme sukhe kācitsukhadharmavināśake

पशूनामपि साधर्म्ये रमेत मतिमान्कथम् ।अप्सरस ऊचुः ।शब्दादीनां च पञ्चानां मध्ये स्पर्शसुखं वरम्॥ 56 ॥

paśūnāmapi sādharmye rameta matimānkatham | apsarasa ūcuḥ | śabdādīnāṃ ca pañcānāṃ madhye sparśasukhaṃ varam

आनन्दरसमूलं वै नान्यदस्ति सुखं किल ।अतोऽस्माकं महाराज वचनं कुरु सर्वथा॥ 57 ॥

ānandarasamūlaṃ vai nānyadasti sukhaṃ kila | ato'smākaṃ mahārāja vacanaṃ kuru sarvathā

निर्भरं सुखमासाद्य चरस्व गन्धमादने ।यदि वाञ्छसि नाकत्वं नाधिको गन्धमादनात्॥ 58 ॥

nirbharaṃ sukhamāsādya carasva gandhamādane | yadi vāñchasi nākatvaṃ nādhiko gandhamādanāt

रमस्वात्र शुभे स्थाने प्राप्य सर्वाः सुराङ्गनाः॥ 59 ॥

ramasvātra śubhe sthāne prāpya sarvāḥ surāṅganāḥ