Skandha 4, Adhyāya 7

व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तासां धर्मपुत्रः प्रतापवान् ।विमर्शमकरोच्चित्ते किं कर्तव्यं मयाधुना॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityākarṇya vacastāsāṃ dharmaputraḥ pratāpavān | vimarśamakaroccitte kiṃ kartavyaṃ mayādhunā

हास्योऽहं मुनिवृन्देषु भविष्याम्यद्य सङ्गमात् ।अहङ्कारादिदं प्राप्तं दुःखं नात्र विचारणा ।मूलं धर्मविनाशस्य प्रथमं यदहङ्कृतिः॥ 2 ॥

hāsyo'haṃ munivṛndeṣu bhaviṣyāmyadya saṅgamāt | ahaṅkārādidaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ nātra vicāraṇā | mūlaṃ dharmavināśasya prathamaṃ yadahaṅkṛtiḥ

मूलं संसारवृक्षस्य यतः प्रोक्तो महात्मभिः ।दृष्ट्वा मौनं समाधाय न स्थितोऽहं समागतम्॥ 3 ॥

mūlaṃ saṃsāravṛkṣasya yataḥ prokto mahātmabhiḥ | dṛṣṭvā maunaṃ samādhāya na sthito'haṃ samāgatam

वाराङ्गनागणं जुष्टं तेनासं दुःखभाजनम् ।उत्पादितास्तथा नार्यो मया धर्मव्ययेन वै॥ 4 ॥

vārāṅganāgaṇaṃ juṣṭaṃ tenāsaṃ duḥkhabhājanam | utpāditāstathā nāryo mayā dharmavyayena vai

तास्तु मां बाधितुं वृत्ताः कामार्ताः प्रमदोत्तमाः ।ऊर्णनाभिरिवाद्याहं जालेन स्वकृतेन वै॥ 5 ॥

tāstu māṃ bādhituṃ vṛttāḥ kāmārtāḥ pramadottamāḥ | ūrṇanābhirivādyāhaṃ jālena svakṛtena vai

बद्धोऽस्मि सुदृढेनात्र किं कर्तव्यमतः परम् ।यदि चिन्तां समुत्सृज्य सन्त्यजाम्यबला इमाः॥ 6 ॥

baddho'smi sudṛḍhenātra kiṃ kartavyamataḥ param | yadi cintāṃ samutsṛjya santyajāmyabalā imāḥ

शप्त्वा भ्रष्टा व्रजिष्यन्ति सर्वा भग्नमनोरथाः ।मुक्तोऽहं सञ्चरिष्यामि विजने परमं तपः॥ 7 ॥

śaptvā bhraṣṭā vrajiṣyanti sarvā bhagnamanorathāḥ | mukto'haṃ sañcariṣyāmi vijane paramaṃ tapaḥ

तस्मात्क्रोधं समुत्पाद्य त्यक्ष्यामि सुन्दरीगणम् ।व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य मनसा मुनिर्नारायणस्तदा॥ 8 ॥

tasmātkrodhaṃ samutpādya tyakṣyāmi sundarīgaṇam | vyāsa uvāca | iti sañcintya manasā munirnārāyaṇastadā

विमर्शमकरोच्चित्ते सुखोत्पादनसाधने ।द्वितीयोऽयं महाशत्रुः क्रोधः सन्तापकारकः॥ 9 ॥

vimarśamakaroccitte sukhotpādanasādhane | dvitīyo'yaṃ mahāśatruḥ krodhaḥ santāpakārakaḥ

कामादप्यधिको लोके लोभादपि च दारुणः ।क्रोधाभिभूतः कुरुते हिंसां प्राणविघातिनीम्॥ 10 ॥

kāmādapyadhiko loke lobhādapi ca dāruṇaḥ | krodhābhibhūtaḥ kurute hiṃsāṃ prāṇavighātinīm

दुःखदां सर्वभूतानां नरकारामदीर्घिकाम् ।यथाग्निर्घर्षणाज्जातः पादपं प्रदहेत्तथा॥ 11 ॥

duḥkhadāṃ sarvabhūtānāṃ narakārāmadīrghikām | yathāgnirgharṣaṇājjātaḥ pādapaṃ pradahettathā

देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देहं दहति दारुणः ।व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्यमानं तं भ्रातरं दीनमानसम्॥ 12 ॥

dehotpannastathā krodho dehaṃ dahati dāruṇaḥ | vyāsa uvāca | iti sañcintyamānaṃ taṃ bhrātaraṃ dīnamānasam

उवाच वचनं तथ्यं नरो धर्मसुतोऽनुजः ।नर उवाच ।नारायण महाभाग कोपं यच्छ महामते॥ 13 ॥

uvāca vacanaṃ tathyaṃ naro dharmasuto'nujaḥ | nara uvāca | nārāyaṇa mahābhāga kopaṃ yaccha mahāmate

शान्तं भावं समाश्रित्य नाशयाहङ्कृतिं पराम् ।पुराहङ्कारदोषेण तपो नष्टं किलावयोः॥ 14 ॥

śāntaṃ bhāvaṃ samāśritya nāśayāhaṅkṛtiṃ parām | purāhaṅkāradoṣeṇa tapo naṣṭaṃ kilāvayoḥ

सङ्ग्रामश्चाभवत्ताभ्यां भावाभ्यामसुरेण ह ।दिव्यवर्षसहस्रं तु प्रह्लादेन महाद्भुतम्॥ 15 ॥

saṅgrāmaścābhavattābhyāṃ bhāvābhyāmasureṇa ha | divyavarṣasahasraṃ tu prahlādena mahādbhutam

दुःखं बहुतरं प्राप्तं तत्रावाभ्यां सुरोत्तम ।तस्मात्क्रोधं परित्यज्य शान्तो भव मुनीश्वर॥ 16 ॥

duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaṃ tatrāvābhyāṃ surottama | tasmātkrodhaṃ parityajya śānto bhava munīśvara

॥ व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा शान्तोऽभूद्धर्मनन्दनः ।जनमेजय उवाच ।संशयोऽयं मुनिश्रेष्ठ प्रह्लादेन महात्मना॥ 17 ॥

|| vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā śānto'bhūddharmanandanaḥ | janamejaya uvāca | saṃśayo'yaṃ muniśreṣṭha prahlādena mahātmanā

विष्णुभक्तेन शान्तेन कथं युद्धं कृतं पुरा ।कृतवन्तौ कथं युद्धं नरनारायणावृषी॥ 18 ॥

viṣṇubhaktena śāntena kathaṃ yuddhaṃ kṛtaṃ purā | kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇāvṛṣī

तापसौ धर्मपुत्रौ द्वौ सुशान्तमानसावुभौ ।समागमः कथं जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च॥ 19 ॥

tāpasau dharmaputrau dvau suśāntamānasāvubhau | samāgamaḥ kathaṃ jātastayordaityasutasya ca

सङ्ग्रामस्तु कथं ताभ्यां कृतस्तेन महात्मना ।प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्परः॥ 20 ॥

saṅgrāmastu kathaṃ tābhyāṃ kṛtastena mahātmanā | prahlādo'pyatidharmātmā jñānavānviṣṇutatparaḥ

नरनारायणौ तद्वत्तापसौ सत्त्वसंस्थितौ ।तेन ताभ्यां समुद्भूतं वैरं यदि परस्परम्॥ 21 ॥

naranārāyaṇau tadvattāpasau sattvasaṃsthitau | tena tābhyāṃ samudbhūtaṃ vairaṃ yadi parasparam

तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम् ।क्व जपः क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगेऽपि च॥ 22 ॥

tadā tapasi dharme ca śrama eva hi kevalam | kva japaḥ kva tapaścaryā purā satyayuge'pi ca

तादृशैर्न जितं चित्तं क्रोधाहङ्कारसंवृतम् ।न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्काराङ्कुरं विना॥ 23 ॥

tādṛśairna jitaṃ cittaṃ krodhāhaṅkārasaṃvṛtam | na krodho na ca mātsaryamahaṅkārāṅkuraṃ vinā

अहङ्कारात्समुत्पन्नाः कामक्रोधादयः किल ।वर्षकोटिसहस्रं तु तपः कृत्वातिदारुणम्॥ 24 ॥

ahaṅkārātsamutpannāḥ kāmakrodhādayaḥ kila | varṣakoṭisahasraṃ tu tapaḥ kṛtvātidāruṇam

अहङ्काराङ्कुरे जाते व्यर्थं भवति सर्वथा ।यथा सूर्योदये जाते तमोरूपं न तिष्ठति॥ 25 ॥

ahaṅkārāṅkure jāte vyarthaṃ bhavati sarvathā | yathā sūryodaye jāte tamorūpaṃ na tiṣṭhati

अहङ्काराङ्कुरस्याग्रे तथा पुण्यं न तिष्ठति ।प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत॥ 26 ॥

ahaṅkārāṅkurasyāgre tathā puṇyaṃ na tiṣṭhati | prahlādo'pi mahābhāga hariṇā samayudhyata

तदा व्यर्थं कृतं सर्वं सुकृतं किल भूतले ।नरनारायणौ शान्तौ विहाय परमं तपः॥ 27 ॥

tadā vyarthaṃ kṛtaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kila bhūtale | naranārāyaṇau śāntau vihāya paramaṃ tapaḥ

कृतवन्तौ यदा युद्धं क्व शमः सुकृतं पुनः ।ईदृग्भ्यां सत्त्वयुक्ताभ्यामजेया यद्यहङ्कृतिः॥ 28 ॥

kṛtavantau yadā yuddhaṃ kva śamaḥ sukṛtaṃ punaḥ | īdṛgbhyāṃ sattvayuktābhyāmajeyā yadyahaṅkṛtiḥ

मादृशानाञ्ज का वार्ता मुनेऽहङ्कारसङ्क्षये ।अहङ्कारपरित्यक्तो न कोऽप्यस्ति जगत्त्रये॥ 29 ॥

mādṛśānāñja kā vārtā mune'haṅkārasaṅkṣaye | ahaṅkāraparityakto na ko'pyasti jagattraye

न भूतो भविता नैव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा ।मुच्यते लोहनिगडैर्बद्धः काष्ठमयैस्तथा॥ 30 ॥

na bhūto bhavitā naiva yastyaktastena sarvathā | mucyate lohanigaḍairbaddhaḥ kāṣṭhamayaistathā

अहङ्कारनिबद्धस्तु न कदाचिद्विमुच्यते ।अहङ्कारावृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 31 ॥

ahaṅkāranibaddhastu na kadācidvimucyate | ahaṅkārāvṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

भ्रमत्येव हि संसारे विष्ठामूत्रप्रदूषिते ।ब्रह्मज्ञानं कुतस्तावत्संसारे मोहसंवृते॥ 32 ॥

bhramatyeva hi saṃsāre viṣṭhāmūtrapradūṣite | brahmajñānaṃ kutastāvatsaṃsāre mohasaṃvṛte

मतं मीमांसकानां वै सम्मतं भाति सुव्रत ।महान्तोऽपि सदा युक्ताः कामक्रोधादिभिर्मुने॥ 33 ॥

mataṃ mīmāṃsakānāṃ vai sammataṃ bhāti suvrata | mahānto'pi sadā yuktāḥ kāmakrodhādibhirmune

मादृशानां कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम ।व्यास उवाच ।कार्यं वै कारणाद्भिन्नं कथं भवति भारत॥ 34 ॥

mādṛśānāṃ kalāvasminkā kathā munisattama | vyāsa uvāca | kāryaṃ vai kāraṇādbhinnaṃ kathaṃ bhavati bhārata

कटकं कुण्डलञ्चैव सुवर्णसदृशं भवेत् ।अहङ्कारोद्भवं सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम्॥ 35 ॥

kaṭakaṃ kuṇḍalañcaiva suvarṇasadṛśaṃ bhavet | ahaṅkārodbhavaṃ sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram

पटस्तन्तुवशः प्रोक्तस्तद्वियुक्तः कथं भवेत् ।मायागुणैस्त्रिभिः सर्वं रचितं स्थिरजङ्गमम्॥ 36 ॥

paṭastantuvaśaḥ proktastadviyuktaḥ kathaṃ bhavet | māyāguṇaistribhiḥ sarvaṃ racitaṃ sthirajaṅgamam

सतृणस्तम्बपर्यन्तं का तत्र परिदेवना ।ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहङ्कारमोहिताः॥ 37 ॥

satṛṇastambaparyantaṃ kā tatra paridevanā | brahmā viṣṇustathā rudraste cāhaṅkāramohitāḥ

भ्रमन्त्यस्मिन्महागाधे संसारे नृपसत्तम ।वसिष्ठनारदाद्याश्च मुनयो ज्ञानिनः परम्॥ 38 ॥

bhramantyasminmahāgādhe saṃsāre nṛpasattama | vasiṣṭhanāradādyāśca munayo jñāninaḥ param

तेऽभिभूताः संसरन्ति संसारेऽस्मिन्पुनः पुनः ।न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत्॥ 39 ॥

te'bhibhūtāḥ saṃsaranti saṃsāre'sminpunaḥ punaḥ | na ko'pyasti nṛpaśreṣṭha triṣu lokeṣu dehabhṛt

एभिर्मायागुणैर्मुक्तः शान्त आत्मसुखे स्थितः ।कामक्रोधौ तथा लोभो मोहोऽहङ्कारसम्भवः॥ 40 ॥

ebhirmāyāguṇairmuktaḥ śānta ātmasukhe sthitaḥ | kāmakrodhau tathā lobho moho'haṅkārasambhavaḥ

न मुञ्चन्ति नरं सर्वं देहवन्तं नृपोत्तम ।अधीत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचिन्त्य च॥ 41 ॥

na muñcanti naraṃ sarvaṃ dehavantaṃ nṛpottama | adhītya vedaśāstrāṇi purāṇāni vicintya ca

कृत्वा तीर्थाटनं दानं ध्यानञ्चैव सुरार्चनम् ।करोति विषयासक्तः सर्वं कर्म च चौरवत्॥ 42 ॥

kṛtvā tīrthāṭanaṃ dānaṃ dhyānañcaiva surārcanam | karoti viṣayāsaktaḥ sarvaṃ karma ca cauravat

विचारयति नो पूर्वं काममोहमदान्वितः ।कृते युगेऽपि त्रेतायां द्वापरे कुरुनन्दन॥ 43 ॥

vicārayati no pūrvaṃ kāmamohamadānvitaḥ | kṛte yuge'pi tretāyāṃ dvāpare kurunandana

विद्धोऽत्रास्ति च धर्मोऽपि का कथाद्य कलौ पुनः ।स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामर्षौ च सर्वदा॥ 44 ॥

viddho'trāsti ca dharmo'pi kā kathādya kalau punaḥ | spardhā sadaiva sadrohā lobhāmarṣau ca sarvadā

एवंविधोऽस्ति संसारो नात्र कार्या विचारणा ।साधवो विरला लोके भवन्ति गतमत्सराः॥ 45 ॥

evaṃvidho'sti saṃsāro nātra kāryā vicāraṇā | sādhavo viralā loke bhavanti gatamatsarāḥ

जितक्रोधा जितामर्षा दृष्टान्तार्थं व्यवस्थिताः ।राजोवाच ।ते धन्याः कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिताः॥ 46 ॥

jitakrodhā jitāmarṣā dṛṣṭāntārthaṃ vyavasthitāḥ | rājovāca | te dhanyāḥ kṛtapuṇyāste madamohavivarjitāḥ

जितेन्द्रियाः सदाचारा जितं तैर्भुवनत्रयम् ।दुनोमि पातकं स्मृत्वा पितुर्मम महात्मनः॥ 47 ॥

jitendriyāḥ sadācārā jitaṃ tairbhuvanatrayam | dunomi pātakaṃ smṛtvā piturmama mahātmanaḥ

कृतस्तपस्विनः कण्ठे मृतसर्पो ह्यघं विना ।अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता किं ममाग्रतः॥ 48 ॥

kṛtastapasvinaḥ kaṇṭhe mṛtasarpo hyaghaṃ vinā | atastasya muniśreṣṭha bhavitā kiṃ mamāgrataḥ

न जाने बुद्धिसम्मोहात्किं वा कार्यं भविष्यति ।मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति॥ 49 ॥

na jāne buddhisammohātkiṃ vā kāryaṃ bhaviṣyati | madhu paśyati mūḍhātmā prapātaṃ naiva paśyati

करोति निन्दितं कर्म नरकान्न बिभेति च ।कथं युद्धं पुरा वृत्तं विस्तरात्तद्वदस्व मे॥ 50 ॥

karoti ninditaṃ karma narakānna bibheti ca | kathaṃ yuddhaṃ purā vṛttaṃ vistarāttadvadasva me

प्रह्लादेन यथा चोग्रं नरनारायणस्य वै ।प्रह्लादस्तु कथं यातः पातालात्तद्वदस्व मे॥ 51 ॥

prahlādena yathā cograṃ naranārāyaṇasya vai | prahlādastu kathaṃ yātaḥ pātālāttadvadasva me

सारस्वते महातीर्थे पुण्ये बदरिकाश्रमे ।नरनारायणौ शान्तौ तापसौ मुनिसत्तमौ॥ 52 ॥

sārasvate mahātīrthe puṇye badarikāśrame | naranārāyaṇau śāntau tāpasau munisattamau

कृतवन्तौ तथा युद्धं हेतुना केन मानद ।वैरं भवति वित्तार्थं दारार्थं वा परस्परम्॥ 53 ॥

kṛtavantau tathā yuddhaṃ hetunā kena mānada | vairaṃ bhavati vittārthaṃ dārārthaṃ vā parasparam

एषणारहितौ कस्माच्चक्रतुः प्रधनं महत् ।प्रह्लादोऽपि च धर्मात्मा ज्ञात्वा देवौ सनातनौ॥ 54 ॥

eṣaṇārahitau kasmāccakratuḥ pradhanaṃ mahat | prahlādo'pi ca dharmātmā jñātvā devau sanātanau

कृतवान्स कथं युद्धं नरनारायणौ मुनी ।एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि कारणम्॥ 55 ॥

kṛtavānsa kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇau munī | etadvistarato brahmañchrotumicchāmi kāraṇam