Skandha 4, Adhyāya 8

सूत उवाच ।इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारीक्षितेन वै ।उवाच विस्तरात्सर्वं व्यासः सत्यवतीसुतः॥ 1 ॥

sūta uvāca | iti pṛṣṭastadā vipro rājñā pārīkṣitena vai | uvāca vistarātsarvaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेदं परमं गतः ।चित्तं दुश्चरितं मत्वा वैराटीतनयस्य वै॥ 2 ॥

janamejayo'pi dharmātmā nirvedaṃ paramaṃ gataḥ | cittaṃ duścaritaṃ matvā vairāṭītanayasya vai

तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार सततं मनः ।विप्रावमानपापेन यमलोकं गतस्य वै॥ 3 ॥

tasyaivoddharaṇārthāya cakāra satataṃ manaḥ | viprāvamānapāpena yamalokaṃ gatasya vai

पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं स्वकम् ।पुत्रेति नाम सार्थं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वराः॥ 4 ॥

punnāmanarakādyasmāttrāyate pitaraṃ svakam | putreti nāma sārthaṃ syāttena tasya munīśvarāḥ

सर्पदष्टं नृपं श्रुत्वा हर्म्योपरि मृतं तथा ।विप्रशापादौत्तरेयं स्नानदानविवर्जितम्॥ 5 ॥

sarpadaṣṭaṃ nṛpaṃ śrutvā harmyopari mṛtaṃ tathā | vipraśāpādauttareyaṃ snānadānavivarjitam

पितुर्गतिं निशम्यासौ निर्वेदं गतवान्नृपः ।पारीक्षितो महाभागः सन्तप्तो भयविह्वलः॥ 6 ॥

piturgatiṃ niśamyāsau nirvedaṃ gatavānnṛpaḥ | pārīkṣito mahābhāgaḥ santapto bhayavihvalaḥ

पप्रच्छाथ मुनिं व्यासं गृहागतमनिन्दितः ।नरनारायणस्येमां कथां परमविस्मृताम्॥ 7 ॥

papracchātha muniṃ vyāsaṃ gṛhāgatamaninditaḥ | naranārāyaṇasyemāṃ kathāṃ paramavismṛtām

व्यास उवाच ।स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नृप ।अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुतः॥ 8 ॥

vyāsa uvāca | sa yadā nihato raudro hiraṇyakaśipurnṛpa | abhiṣiktastadā rājye prahlādo nāma tatsutaḥ

तस्मिञ्छासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके ।मखैर्भूमौ नृपतयो यजन्तः श्रद्धयान्विताः॥ 9 ॥

tasmiñchāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake | makhairbhūmau nṛpatayo yajantaḥ śraddhayānvitāḥ

ब्राह्मणाश्च तपोधर्मतीर्थयात्राश्च कुर्वते ।वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः॥ 10 ॥

brāhmaṇāśca tapodharmatīrthayātrāśca kurvate | vaiśyāśca svasvavṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ

नृसिंहेन च पाताले स्थापितः सोऽथ दैत्यराट् ।राज्यं चकार तत्रैव प्रजापालनतत्परः॥ 11 ॥

nṛsiṃhena ca pātāle sthāpitaḥ so'tha daityarāṭ | rājyaṃ cakāra tatraiva prajāpālanatatparaḥ

कदाचिद् भृगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपाः ।जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम्॥ 12 ॥

kadācid bhṛguputro'tha cyavanākhyo mahātapāḥ | jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ vai vyāhṛtīśvaram

रेवां महानदीं दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत् ।उत्तरन्तं प्रजग्राह नागो विषभयङ्करः॥ 13 ॥

revāṃ mahānadīṃ dṛṣṭvā tatastasyāmavātarat | uttarantaṃ prajagrāha nāgo viṣabhayaṅkaraḥ

गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तमः ।सस्मार मनसा विष्णुं देवदेवं जनार्दनम्॥ 14 ॥

gṛhīto bhayabhītastu pātāle munisattamaḥ | sasmāra manasā viṣṇuṃ devadevaṃ janārdanam

संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः ।न प्राप च्यवनो दुःखं नीयमानो रसातलम्॥ 15 ॥

saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo'bhūnmahoragaḥ | na prāpa cyavano duḥkhaṃ nīyamāno rasātalam

द्विजिह्वेन मुनिस्त्यक्तो निर्विण्णेनातिशङ्किना ।मां शपेत मुनिः कुद्धस्तापसोऽयं महानिति॥ 16 ॥

dvijihvena munistyakto nirviṇṇenātiśaṅkinā | māṃ śapeta muniḥ kuddhastāpaso'yaṃ mahāniti

चचार नागकन्याभिः पूजितो मुनिसत्तमः ।विवेशाप्यथ नागानां दानवानां महत्पुरम्॥ 17 ॥

cacāra nāgakanyābhiḥ pūjito munisattamaḥ | viveśāpyatha nāgānāṃ dānavānāṃ mahatpuram

कदाचिद्भृगुपुत्रं तं विचरन्तं पुरोत्तमे ।ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सलः॥ 18 ॥

kadācidbhṛguputraṃ taṃ vicarantaṃ purottame | dadarśa daityarājo'sau prahlādo dharmavatsalaḥ

दृष्ट्वा तं पूजयामास मुनिं दैत्यपतिस्तदा ।पप्रच्छ कारणं किं ते पातालागमने वद॥ 19 ॥

dṛṣṭvā taṃ pūjayāmāsa muniṃ daityapatistadā | papraccha kāraṇaṃ kiṃ te pātālāgamane vada

प्रेषितोऽसि किमिन्द्रेण सत्यं ब्रूहि द्विजोत्तम ।दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम राज्यदिदृक्षया॥ 20 ॥

preṣito'si kimindreṇa satyaṃ brūhi dvijottama | daityavidveṣayuktena mama rājyadidṛkṣayā

च्यवन उवाच ।किं मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः ।दूतकार्यं प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव॥ 21 ॥

cyavana uvāca | kiṃ me maghavatā rājan yadahaṃ preṣitaḥ punaḥ | dūtakāryaṃ prakurvāṇaḥ prāptavānnagare tava

विद्धि मां भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् ।मा शङ्कां कुरु दैत्येन्द्र वासवप्रेषितस्य वै॥ 22 ॥

viddhi māṃ bhṛguputraṃ taṃ svanetraṃ dharmatatparam | mā śaṅkāṃ kuru daityendra vāsavapreṣitasya vai

स्नानार्थं नर्मदां प्राप्तः पुण्यतीर्थे नृपोत्तम ।नद्यामेवावतीर्णोऽहं गृहीतश्च महाहिना॥ 23 ॥

snānārthaṃ narmadāṃ prāptaḥ puṇyatīrthe nṛpottama | nadyāmevāvatīrṇo'haṃ gṛhītaśca mahāhinā

जातोऽसौ निर्विषः सर्पो विष्णोः संस्मरणादिव ।मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै॥ 24 ॥

jāto'sau nirviṣaḥ sarpo viṣṇoḥ saṃsmaraṇādiva | mukto'haṃ tena nāgena prabhāvātsmaraṇasya vai

अत्रागतेन राजेन्द्र मयाप्तं तव दर्शनम् ।विष्णुभक्तोऽसि दैत्येन्द्र तद्भक्तं मां विचिन्तय॥ 25 ॥

atrāgatena rājendra mayāptaṃ tava darśanam | viṣṇubhakto'si daityendra tadbhaktaṃ māṃ vicintaya

व्यास उवाच ।तन्निशम्य वचः श्लक्ष्णं हिरण्यकशिपोः सुतः ।पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च॥ 26 ॥

vyāsa uvāca | tanniśamya vacaḥ ślakṣṇaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | papraccha parayā prītyā tīrthāni vividhāni ca

प्रह्लाद उवाच ।पृथिव्यां कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम ।पाताले च तथाकाशे तानि नो वद विस्तरात्॥ 27 ॥

prahlāda uvāca | pṛthivyāṃ kāni tīrthāni puṇyāni munisattama | pātāle ca tathākāśe tāni no vada vistarāt

च्यवन उवाच ।मनोवाक्कायशुद्धानां राजंस्तीर्थं पदे पदे ।तथा मलिनचित्तानां गङ्गापि कीकटाधिका॥ 28 ॥

cyavana uvāca | manovākkāyaśuddhānāṃ rājaṃstīrthaṃ pade pade | tathā malinacittānāṃ gaṅgāpi kīkaṭādhikā

प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् ।तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै॥ 29 ॥

prathamaṃ cenmanaḥ śuddhaṃ jātaṃ pāpavivarjitam | tadā tīrthāni sarvāṇi pāvanāni bhavanti vai

गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च ।व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे॥ 30 ॥

gaṅgātīre hi sarvatra vasanti nagarāṇi ca | vrajāścaivākarā grāmāḥ sarve kheṭāstathāpare

निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे ।हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम॥ 31 ॥

niṣādānāṃ nivāsāśca kaivartānāṃ tathāpare | hūṇabaṅgakhasānāṃ ca mlecchānāṃ daityasattama

पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा ।स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः॥ 32 ॥

pibanti sarvadā gāṅgaṃ jalaṃ brahmopamaṃ sadā | snānaṃ kurvanti daityendra trikālaṃ svecchayā janāḥ

तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष ।किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु॥ 33 ॥

tatraiko'pi viśuddhātmā na bhavatyeva māriṣa | kiṃ phalaṃ tarhi tīrthasya viṣayopahatātmasu

कारणं मन एवात्र नान्यद्राजन्विचिन्तय ।मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता॥ 34 ॥

kāraṇaṃ mana evātra nānyadrājanvicintaya | manaḥśuddhiṃ prakartavyā satataṃ śuddhimicchatā

तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् ।तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते॥ 35 ॥

tīrthavāsī mahāpāpī bhavettatrātmavañcanāt | tatraivācaritaṃ pāpamānantyāya prakalpate

यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते ।भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति॥ 36 ॥

yathendravāruṇaṃ pakvaṃ miṣṭaṃ naivopajāyate | bhāvaduṣṭastathā tīrthe koṭistāto na śudhyati

प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता ।शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा॥ 37 ॥

prathamaṃ manasaḥ śuddhiḥ kartavyā śubhamicchatā | śuddhe manasi dravyasya śuddhirbhavati nānyathā

तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति ।अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात्॥ 38 ॥

tathaivācāraśuddhiḥ syāttatastīrthaṃ prasidhyati | anyathā tu kṛtaṃ sarvaṃ vyarthaṃ bhavati tatkṣaṇāt

॥ भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया ।यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम्॥ 39 ॥

|| bhūtānukampanaṃ caiva kartavyaṃ karmaṇā dhiyā | yadi pṛcchasi rājendra tīrthaṃ vakṣyāmyanuttamam

प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् ।अन्येषां चैव तीर्थानां सङ्ख्या नास्ति महीतले॥ 40 ॥

prathamaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ cakratīrthaṃ ca puṣkaram | anyeṣāṃ caiva tīrthānāṃ saṅkhyā nāsti mahītale

पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम ।व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः॥ 41 ॥

pāvanāni ca sthānāni bahūni nṛpasattama | vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ rājā naimiṣaṃ gantumudyataḥ

नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः ।प्रह्लाद उवाच ।उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम्॥ 42 ॥

nodayāmāsa daityānvai harṣanirbharamānasaḥ | prahlāda uvāca | uttiṣṭhantu mahābhāgā gamiṣyāmo'dya naimiṣam

द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् ।व्यास उवाच ।इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा॥ 43 ॥

drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam | vyāsa uvāca | ityuktā viṣṇubhaktena sarve te dānavāstadā

तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा ।ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः॥ 44 ॥

tenaiva saha pātālānniryayuḥ parayā mudā | te sametya ca daiteyā dānavāśca mahābalāḥ

नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः ।प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः॥ 45 ॥

naimiṣāraṇyamāsādya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ | prahlādastatra tīrtheṣu carandaityaiḥ samanvitaḥ

सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् ।तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः॥ 46 ॥

sarasvatīṃ mahāpuṇyāṃ dadarśa vimalodakām | tīrthe tatra nṛpaśreṣṭha prahlādasya mahātmanaḥ

मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले ।विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे॥ 47 ॥

manaḥ prasannaṃ sañjātaṃ snātvā sārasvate jale | vidhivattatra daityendraḥ snānadānādikaṃ śubhe

चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने॥ 48 ॥

cakārātiprasannātmā tīrthe paramapāvane