Skandha 4, Adhyāya 12

व्यास उवाच ।तं दृष्ट्वा तु वधं घोरं चुक्रोध भगवान्भृगुः ।वेपमानोऽतिदुःखार्तः प्रोवाच मधुसूदनम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | taṃ dṛṣṭvā tu vadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhagavānbhṛguḥ | vepamāno'tiduḥkhārtaḥ provāca madhusūdanam

भृगुरुवाच ।अकृत्यं ते कृतं विष्णो जानन्पापं महामते ।वधोऽयं विप्रजाताया मनसा कर्तुमक्षमः॥ 2 ॥

bhṛguruvāca | akṛtyaṃ te kṛtaṃ viṣṇo jānanpāpaṃ mahāmate | vadho'yaṃ viprajātāyā manasā kartumakṣamaḥ

आख्यातस्त्वं सत्त्वगुणः स्मृतो ब्रह्मा च राजसः ।तथासौ तामसः शम्भुर्विपरीतं कथं स्मृतम्॥ 3 ॥

ākhyātastvaṃ sattvaguṇaḥ smṛto brahmā ca rājasaḥ | tathāsau tāmasaḥ śambhurviparītaṃ kathaṃ smṛtam

तामसस्त्वं कथं जातः कृतं कर्मातिनिन्दितम् ।अवध्या स्त्री त्वया विष्णो हता कस्मान्निरागसा॥ 4 ॥

tāmasastvaṃ kathaṃ jātaḥ kṛtaṃ karmātininditam | avadhyā strī tvayā viṣṇo hatā kasmānnirāgasā

शपामि त्वां दुराचारं किमन्यत्प्रकरोमि ते ।विधुरोऽहं कृतः पाप त्वयाहं शक्रकारणात्॥ 5 ॥

śapāmi tvāṃ durācāraṃ kimanyatprakaromi te | vidhuro'haṃ kṛtaḥ pāpa tvayāhaṃ śakrakāraṇāt

न शपेऽहं तथा शक्रं शपे त्वां मधुसूदन ।सदा छलपरोऽसि त्वं कीटयोनिर्दुराशयः॥ 6 ॥

na śape'haṃ tathā śakraṃ śape tvāṃ madhusūdana | sadā chalaparo'si tvaṃ kīṭayonirdurāśayaḥ

ये च त्वां सात्त्विकं प्राहुस्ते मूर्खा मुनयः किल ।तामसस्त्वं दुराचारः प्रत्यक्षं मे जनार्दन॥ 7 ॥

ye ca tvāṃ sāttvikaṃ prāhuste mūrkhā munayaḥ kila | tāmasastvaṃ durācāraḥ pratyakṣaṃ me janārdana

अवतारा मृत्युलोके सन्तु मच्छापसम्भवाः ।प्रायो गर्भभवं दुःखं भुङ्क्ष्व पापाज्जनार्दन॥ 8 ॥

avatārā mṛtyuloke santu macchāpasambhavāḥ | prāyo garbhabhavaṃ duḥkhaṃ bhuṅkṣva pāpājjanārdana

व्यास उवाच ।ततस्तेनाथ शापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः ।लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुषेष्विह॥ 9 ॥

vyāsa uvāca | tatastenātha śāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ | lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha

राजोवाच ।भूगुभार्या हता तत्र चक्रेणामिततेजसा ।गार्हस्थ्यञ्च पुनस्तस्य कथं जातं महात्मनः॥ 10 ॥

rājovāca | bhūgubhāryā hatā tatra cakreṇāmitatejasā | gārhasthyañca punastasya kathaṃ jātaṃ mahātmanaḥ

व्यास उवाच ।इति शप्त्वा हरिं रोषात्तदादाय शिरस्त्वरन् ।काये संयोज्य तरसा भृगुः प्रोवाच कार्यवित्॥ 11 ॥

vyāsa uvāca | iti śaptvā hariṃ roṣāttadādāya śirastvaran | kāye saṃyojya tarasā bhṛguḥ provāca kāryavit

अद्य त्वां विष्णुना देवि हतां सञ्जीवयाम्यहम् ।यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितोऽपि वा॥ 12 ॥

adya tvāṃ viṣṇunā devi hatāṃ sañjīvayāmyaham | yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito'pi vā

तेन सत्येन जीवेत यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ।पश्यन्तु देवताः सर्वा मम तेजोबलं महत्॥ 13 ॥

tena satyena jīveta yadi satyaṃ bravīmyaham | paśyantu devatāḥ sarvā mama tejobalaṃ mahat

अद्भिस्त्वां प्रोक्ष्य शीताभिर्जीवयामि तपोबलात् ।सत्यं शौचं तथा वेदा यदि मे तपसो बलम्॥ 14 ॥

adbhistvāṃ prokṣya śītābhirjīvayāmi tapobalāt | satyaṃ śaucaṃ tathā vedā yadi me tapaso balam

व्यास उवाच ।अद्भिः सम्प्रोक्षिता देवी सद्यः सञ्जीविता तदा ।उत्थिता परमप्रीता भृगोर्भार्या शुचिस्मिता॥ 15 ॥

vyāsa uvāca | adbhiḥ samprokṣitā devī sadyaḥ sañjīvitā tadā | utthitā paramaprītā bhṛgorbhāryā śucismitā

ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव ।साधु साध्विति तं तां तु तुष्टुवुः सर्वतो दिशम्॥ 16 ॥

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva | sādhu sādhviti taṃ tāṃ tu tuṣṭuvuḥ sarvato diśam

एवं सञ्चीविता तेन भृगुणा वरवर्णिनी ।विस्मयं परमं जग्मुर्देवाः सेन्द्रा विलोक्य तत्॥ 17 ॥

evaṃ sañcīvitā tena bhṛguṇā varavarṇinī | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāḥ sendrā vilokya tat

इन्द्रः सुरानथोवाच मुनिना जीविता सती ।काव्यस्तप्त्वा तपो घोरं किं करिष्यति मन्त्रवित्॥ 18 ॥

indraḥ surānathovāca muninā jīvitā satī | kāvyastaptvā tapo ghoraṃ kiṃ kariṣyati mantravit

व्यास उवाच ।गता निद्रा सुरेन्द्रस्य देहेऽक्षेममभून्नृप ।स्मृत्वा काव्यस्य वृत्तान्तं मन्त्रार्थमतिदारुणम्॥ 19 ॥

vyāsa uvāca | gatā nidrā surendrasya dehe'kṣemamabhūnnṛpa | smṛtvā kāvyasya vṛttāntaṃ mantrārthamatidāruṇam

विमृश्य मनसा शक्रो जयन्तीं स्वसुतां तदा ।उवाच कन्यां चार्वङ्गीं स्मितपूर्वमिदं वचः॥ 20 ॥

vimṛśya manasā śakro jayantīṃ svasutāṃ tadā | uvāca kanyāṃ cārvaṅgīṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

गच्छ पुत्रि मया दत्ता काव्याय त्वं तपस्विने ।समाराधय तन्वङ्गि मत्कृते तं वशं कुरु॥ 21 ॥

gaccha putri mayā dattā kāvyāya tvaṃ tapasvine | samārādhaya tanvaṅgi matkṛte taṃ vaśaṃ kuru

उपचारैर्मुनिं तैस्तैः समाराध्य मनःप्रियैः ।भयं मे तरसा गत्वा हर तत्र वराश्रमे ॥ २२।सा पितुर्वचनं श्रुत्वा तत्रागच्छन्मनोरमा ।तमपश्यद्विशालाक्षी पिबन्तं धूममाश्रमे॥ 23 ॥

upacārairmuniṃ taistaiḥ samārādhya manaḥpriyaiḥ | bhayaṃ me tarasā gatvā hara tatra varāśrame || 22| sā piturvacanaṃ śrutvā tatrāgacchanmanoramā | tamapaśyadviśālākṣī pibantaṃ dhūmamāśrame

तस्य देहं समालोक्य स्मृत्वा वाक्यं पितुस्तदा ।कदलीदलमादाय वीजयामास तं मुनिम्॥ 24 ॥

tasya dehaṃ samālokya smṛtvā vākyaṃ pitustadā | kadalīdalamādāya vījayāmāsa taṃ munim

निर्मलं शीतलं वारि समानीय सुवासितम् ।पानाय कल्पयामास भक्त्या परमया लघु॥ 25 ॥

nirmalaṃ śītalaṃ vāri samānīya suvāsitam | pānāya kalpayāmāsa bhaktyā paramayā laghu

छायां वस्त्रातपत्रेण भास्करे मध्यगे सति ।रचयामास तन्वङ्गी स्वयं धर्मे स्थिता सती॥ 26 ॥

chāyāṃ vastrātapatreṇa bhāskare madhyage sati | racayāmāsa tanvaṅgī svayaṃ dharme sthitā satī

फलान्यानीय दिव्यानि पक्वानि मधुराणि च ।मुमोचाग्रे मुनेस्तस्य भक्षार्थं विहितानि च॥ 27 ॥

phalānyānīya divyāni pakvāni madhurāṇi ca | mumocāgre munestasya bhakṣārthaṃ vihitāni ca

कुशाः प्रादेशमात्रा हि हरिताः शुकसन्निभाः ।दधाराग्रेऽथ पुष्पाणि नित्यकर्मसमृद्धये॥ 28 ॥

kuśāḥ prādeśamātrā hi haritāḥ śukasannibhāḥ | dadhārāgre'tha puṣpāṇi nityakarmasamṛddhaye

निद्रार्थं कल्पयामास संस्तरं पल्लवान्वितम् ।तस्मिन्मुनौ चादरस्था चकार व्यजनं शनैः॥ 29 ॥

nidrārthaṃ kalpayāmāsa saṃstaraṃ pallavānvitam | tasminmunau cādarasthā cakāra vyajanaṃ śanaiḥ

हावभावादिकं किञ्चिद्विकारजननं च तत् ।न चकार जयन्ती सा शापभीता मुनेस्तदा॥ 30 ॥

hāvabhāvādikaṃ kiñcidvikārajananaṃ ca tat | na cakāra jayantī sā śāpabhītā munestadā

स्तुतिं चकार तन्वङ्गी गीर्भिस्तस्य महात्मनः ।सुभाषिण्यनुकूलाभिः प्रीतिकर्त्रीभिरप्युत॥ 31 ॥

stutiṃ cakāra tanvaṅgī gīrbhistasya mahātmanaḥ | subhāṣiṇyanukūlābhiḥ prītikartrībhirapyuta

प्रबुद्धे जलमादाय दधाराचमनाय च ।मनोऽनुकूलं सततं कुर्वन्ती व्यचरत्तदा॥ 32 ॥

prabuddhe jalamādāya dadhārācamanāya ca | mano'nukūlaṃ satataṃ kurvantī vyacarattadā

इन्द्रोऽपि सेवकांस्तत्र प्रेषयामास चातुरः ।प्रवृत्तिं ज्ञातुकामो वै मुनेस्तस्य जितात्मनः॥ 33 ॥

indro'pi sevakāṃstatra preṣayāmāsa cāturaḥ | pravṛttiṃ jñātukāmo vai munestasya jitātmanaḥ

एवं बहूनि वर्षाणि परिचर्यापराभवत् ।निर्विकारा जितक्रोधा ब्रह्मचर्यपरा सती॥ 34 ॥

evaṃ bahūni varṣāṇi paricaryāparābhavat | nirvikārā jitakrodhā brahmacaryaparā satī

पूर्णे वर्षसहस्रे तु परितुष्टो महेश्वरः ।वरेण छन्दयामास काव्यं प्रीतमना हरः॥ 35 ॥

pūrṇe varṣasahasre tu parituṣṭo maheśvaraḥ | vareṇa chandayāmāsa kāvyaṃ prītamanā haraḥ

ईश्वर उवाच ।यच्च किञ्चिदपि ब्रह्मन्विद्यते भृगुनन्दन ।प्रतिपश्यसि यत्सर्वं यच्च वाच्यं न कस्यचित्॥ 36 ॥

īśvara uvāca | yacca kiñcidapi brahmanvidyate bhṛgunandana | pratipaśyasi yatsarvaṃ yacca vācyaṃ na kasyacit

सर्वाभिभावकत्वेन भविष्यसि न संशयः ।अवध्यः सर्वभूतानां प्रजेशश्च द्विजोत्तमः॥ 37 ॥

sarvābhibhāvakatvena bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ prajeśaśca dvijottamaḥ

व्यास उवाच ।एवं दत्त्वा वराञ्छम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ।काव्यस्तामथ संवीक्ष्य जयन्तीं वाक्यमब्रवीत्॥ 38 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ dattvā varāñchambhustatraivāntaradhīyata | kāvyastāmatha saṃvīkṣya jayantīṃ vākyamabravīt

कासि कस्यासि सुश्रोणि ब्रूहि किं ते चिकीर्षितम् ।किमर्थमिह सम्प्राप्ता कार्यं वद वरोरु मे॥ 39 ॥

kāsi kasyāsi suśroṇi brūhi kiṃ te cikīrṣitam | kimarthamiha samprāptā kāryaṃ vada varoru me

किं वाञ्छसि करोम्यद्य दुष्करं चेत्सुलोचने ।प्रीतोऽस्मि त्वत्कृतेनाद्य वरं वरय सुव्रते॥ 40 ॥

kiṃ vāñchasi karomyadya duṣkaraṃ cetsulocane | prīto'smi tvatkṛtenādya varaṃ varaya suvrate

ततः सा तु मुनिं प्राह जयन्ती मुदितानना ।चिकीर्षितं मे भगवंस्तपसा ज्ञातुमर्हसि॥ 41 ॥

tataḥ sā tu muniṃ prāha jayantī muditānanā | cikīrṣitaṃ me bhagavaṃstapasā jñātumarhasi

शुक्र उवाच ।ज्ञातं मया तथापि त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् ।करोमि सर्वथा भद्रं प्रीतोऽस्मि परिचर्यया॥ 42 ॥

śukra uvāca | jñātaṃ mayā tathāpi tvaṃ brūhi yanmanasepsitam | karomi sarvathā bhadraṃ prīto'smi paricaryayā

जयन्त्युवाच ।शक्रस्याहं सुता ब्रह्मन् पित्रा तुभ्यं समर्पिता ।जयन्ती नामतश्चाहं जयन्तावरजा मुने॥ 43 ॥

jayantyuvāca | śakrasyāhaṃ sutā brahman pitrā tubhyaṃ samarpitā | jayantī nāmataścāhaṃ jayantāvarajā mune

सकामास्मि त्वयि विभो वाञ्छितं कुरु मेऽधुना ।रंस्ये त्वया महाभाग धर्मतः प्रीतिपूर्वकम्॥ 44 ॥

sakāmāsmi tvayi vibho vāñchitaṃ kuru me'dhunā | raṃsye tvayā mahābhāga dharmataḥ prītipūrvakam

शुक्र उवाच ।मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि ।सर्वैर्भूतैरदृश्या च रमस्वेह यदृच्छया॥ 45 ॥

śukra uvāca | mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini | sarvairbhūtairadṛśyā ca ramasveha yadṛcchayā

व्यास उवाच ।एवमुक्त्वा गृहं गत्वा जयन्त्याः पाणिमुद्वहन् ।तया सहावसद्देव्या दशवर्षाणि भार्गवः॥ 46 ॥

vyāsa uvāca | evamuktvā gṛhaṃ gatvā jayantyāḥ pāṇimudvahan | tayā sahāvasaddevyā daśavarṣāṇi bhārgavaḥ

अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः ।दैत्यास्तमागतं श्रुत्वा कृतार्थं मन्त्रसंयुतम्॥ 47 ॥

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ | daityāstamāgataṃ śrutvā kṛtārthaṃ mantrasaṃyutam

अभिजग्मुर्गृहे तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः ।नापश्यन् रममाणं ते जयन्त्या सह संयुतम्॥ 48 ॥

abhijagmurgṛhe tasya muditāste didṛkṣavaḥ | nāpaśyan ramamāṇaṃ te jayantyā saha saṃyutam

तदा विमनसः सर्वे जाता भग्नोद्यमाश्च ते ।चिन्तापरातिदीनाश्च वीक्षमाणाः पुनः पुनः॥ 49 ॥

tadā vimanasaḥ sarve jātā bhagnodyamāśca te | cintāparātidīnāśca vīkṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ

अदृष्ट्वा तं तु संवृत्तं प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।स्वगृहान्दैत्यवर्यास्ते चिन्ताविष्टा भयातुराः॥ 50 ॥

adṛṣṭvā taṃ tu saṃvṛttaṃ pratijagmuryathāgatam | svagṛhāndaityavaryāste cintāviṣṭā bhayāturāḥ

रममाणं तथा ज्ञात्वा शक्रः प्रोवाच तं गुरुम् ।बृहस्पतिं महाभाग किं कर्तव्यमितः परम्॥ 51 ॥

ramamāṇaṃ tathā jñātvā śakraḥ provāca taṃ gurum | bṛhaspatiṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param

गच्छाद्य दानवान्ब्रह्मन्मायया त्वं प्रलोभय ।अस्माकं कुरु कार्यं त्वं बुद्ध्या सञ्चिन्त्य मानद॥ 52 ॥

gacchādya dānavānbrahmanmāyayā tvaṃ pralobhaya | asmākaṃ kuru kāryaṃ tvaṃ buddhyā sañcintya mānada

तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यं रममाणं सुसंवृतम् ।ज्ञात्वा तद्रूपमास्थाय दैत्यान्मति ययौ गुरुः॥ 53 ॥

tacchrutvā vacanaṃ kāvyaṃ ramamāṇaṃ susaṃvṛtam | jñātvā tadrūpamāsthāya daityānmati yayau guruḥ

गत्वा तत्रातिभक्त्यासौ दानवान्समुपाह्वयत् ।आगतास्तेऽसुराः सर्वे ददृशुः काव्यमग्रतः॥ 54 ॥

gatvā tatrātibhaktyāsau dānavānsamupāhvayat | āgatāste'surāḥ sarve dadṛśuḥ kāvyamagrataḥ

प्रणम्य संस्थिताः सर्वे काव्यं मत्वातिमोहिताः ।न विदुस्ते गुरोर्मायां काव्यरूपविभाविनीम्॥ 55 ॥

praṇamya saṃsthitāḥ sarve kāvyaṃ matvātimohitāḥ | na viduste gurormāyāṃ kāvyarūpavibhāvinīm

तानुवाच गुरुः काव्यरूपः प्रच्छन्नमायया ।स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तोऽहं वो हिताय वै॥ 56 ॥

tānuvāca guruḥ kāvyarūpaḥ pracchannamāyayā | svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto'haṃ vo hitāya vai

अहं वो बोधयिष्यामि विद्यां प्राप्ताममायया ।तपसा तोषितः शम्भुर्युष्मत्कल्याणहेतवे॥ 57 ॥

ahaṃ vo bodhayiṣyāmi vidyāṃ prāptāmamāyayā | tapasā toṣitaḥ śambhuryuṣmatkalyāṇahetave

तच्छ्रुत्वा प्रीतमनसो जातास्ते दानवोत्तमाः ।कृतकार्यं गुरुं मत्वा जहृषुस्ते विमोहिताः॥ 58 ॥

tacchrutvā prītamanaso jātāste dānavottamāḥ | kṛtakāryaṃ guruṃ matvā jahṛṣuste vimohitāḥ

प्रणेमुस्ते मुदा युक्ता निरातङ्का गतव्यथाः ।देवेभ्यश्च भयं त्यक्त्वा तस्थुः सर्वे निरामयाः॥ 59 ॥

praṇemuste mudā yuktā nirātaṅkā gatavyathāḥ | devebhyaśca bhayaṃ tyaktvā tasthuḥ sarve nirāmayāḥ