Skandha 4, Adhyāya 13

राजोवाच ।किं कृतं गुरुणा पश्चाद्भृगुरूपेण वर्तता ।छलेनैव हि दैत्यानां पौरोहित्येन धीमता॥ 1 ॥

rājovāca | kiṃ kṛtaṃ guruṇā paścādbhṛgurūpeṇa vartatā | chalenaiva hi daityānāṃ paurohityena dhīmatā

गुरुः सुराणामनिशं सर्वविद्यानिधिस्तथा ।सुतोऽङ्गिरस एवासौ स कथं छलकृन्मुनिः॥ 2 ॥

guruḥ surāṇāmaniśaṃ sarvavidyānidhistathā | suto'ṅgirasa evāsau sa kathaṃ chalakṛnmuniḥ

धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु सत्यं धर्मस्य कारणम् ।कथितं मुनिभिर्येन परमात्मापि लभ्यते॥ 3 ॥

dharmaśāstreṣu sarveṣu satyaṃ dharmasya kāraṇam | kathitaṃ munibhiryena paramātmāpi labhyate

वाचस्पतिस्तथा मिथ्यावक्ता चेद्दानवान्प्रति ।कः सत्यवक्ता संसारे भविष्यति गृहाश्रमी॥ 4 ॥

vācaspatistathā mithyāvaktā ceddānavānprati | kaḥ satyavaktā saṃsāre bhaviṣyati gṛhāśramī

आहारादधिकं भोज्यं ज्रह्माण्डविभवेऽपि न ।तदर्थं मुनयो मिथ्या प्रवर्तन्ते कथं मुने॥ 5 ॥

āhārādadhikaṃ bhojyaṃ jrahmāṇḍavibhave'pi na | tadarthaṃ munayo mithyā pravartante kathaṃ mune

शब्दप्रमाणमुच्छेदं शिष्टाभावे गतं न किम् ।छलकर्मप्रवृत्ते वाविगीतत्वं गुरौ कथम्॥ 6 ॥

śabdapramāṇamucchedaṃ śiṣṭābhāve gataṃ na kim | chalakarmapravṛtte vāvigītatvaṃ gurau katham

देवाः सत्त्वसमुद्भूता राजसा मानवाः स्मृताः ।तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ता उत्पत्तौ मुनिभिः किल॥ 7 ॥

devāḥ sattvasamudbhūtā rājasā mānavāḥ smṛtāḥ | tiryañcastāmasāḥ proktā utpattau munibhiḥ kila

अमराणां गुरुः साक्षान्मिथ्यावादी स्वयं यदि ।तदा कः सत्यवक्ता स्याद्राजसस्तामसः पुनः॥ 8 ॥

amarāṇāṃ guruḥ sākṣānmithyāvādī svayaṃ yadi | tadā kaḥ satyavaktā syādrājasastāmasaḥ punaḥ

क्व स्थितिस्तस्य धर्मस्य सन्देहोऽयं ममात्मनः ।का गतिः सर्वजन्तूनां मिथ्याभूते जगत्त्रये॥ 9 ॥

kva sthitistasya dharmasya sandeho'yaṃ mamātmanaḥ | kā gatiḥ sarvajantūnāṃ mithyābhūte jagattraye

हरिर्ब्रह्मा शचीकान्तस्तथान्ये सुरसत्तमाः ।सर्वे छलविधौ दक्षा मनुष्याणाञ्च का कथा॥ 10 ॥

harirbrahmā śacīkāntastathānye surasattamāḥ | sarve chalavidhau dakṣā manuṣyāṇāñca kā kathā

कामक्रोधाभिसन्तप्ता लोभोपहतचेतसः ।छले दक्षाः सुराः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः॥ 11 ॥

kāmakrodhābhisantaptā lobhopahatacetasaḥ | chale dakṣāḥ surāḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ

वसिष्ठो वामदेवश्च विश्वामित्रो गुरुस्तथा ।एते पापरताः कात्र गतिर्धर्मस्य मानद॥ 12 ॥

vasiṣṭho vāmadevaśca viśvāmitro gurustathā | ete pāparatāḥ kātra gatirdharmasya mānada

इन्द्रोऽग्निश्चन्द्रमा वेधाः परदाराभिलम्पटाः ।आर्यत्वं भुवनेष्वेषु स्थितं कुत्र मुने वद॥ 13 ॥

indro'gniścandramā vedhāḥ paradārābhilampaṭāḥ | āryatvaṃ bhuvaneṣveṣu sthitaṃ kutra mune vada

वचनं कस्य मन्तव्यमुपदेशधियानघ ।सर्वे लोभाभिभूतास्ते देवाश्च मुनयस्तदा॥ 14 ॥

vacanaṃ kasya mantavyamupadeśadhiyānagha | sarve lobhābhibhūtāste devāśca munayastadā

व्यास उवाच ।किं विष्णुः किं शिवो ब्रह्मा मघवा किं बृहस्पतिः ।देहवान् प्रभवत्येव विकारैः संयुतस्तदा॥ 15 ॥

vyāsa uvāca | kiṃ viṣṇuḥ kiṃ śivo brahmā maghavā kiṃ bṛhaspatiḥ | dehavān prabhavatyeva vikāraiḥ saṃyutastadā

रागी विष्णुः शिवो रागी ब्रह्मापि रागसंयुतः ।॥ रागवानपि चातुर्याद्विदेह इव लक्ष्यते॥ 16 ॥

rāgī viṣṇuḥ śivo rāgī brahmāpi rāgasaṃyutaḥ | || rāgavānapi cāturyādvideha iva lakṣyate

सम्प्राप्ते सङ्कटे सोऽपि गुणैः सम्बाध्यते किल ।कारणाद्रहितं कार्यं कथं भवितुमर्हति॥ 17 ॥

samprāpte saṅkaṭe so'pi guṇaiḥ sambādhyate kila | kāraṇādrahitaṃ kāryaṃ kathaṃ bhavitumarhati

ब्रह्मादीनां च सर्वेषां गुणा एव हि कारणम् ।पञ्चविंशत्समुद्भूता देहास्तेषां न चान्यथा॥ 18 ॥

brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ guṇā eva hi kāraṇam | pañcaviṃśatsamudbhūtā dehāsteṣāṃ na cānyathā

काले मरणधर्मास्ते सन्देहः कोऽत्र ते नृप ।परोपदेशे विस्पष्टं शिष्टाः सर्वे भवन्ति च॥ 19 ॥

kāle maraṇadharmāste sandehaḥ ko'tra te nṛpa | paropadeśe vispaṣṭaṃ śiṣṭāḥ sarve bhavanti ca

विप्लुतिर्ह्यविशेषेण स्वकार्ये समुपस्थिते ।कामः क्रोधस्तथा लोभद्रोहाहङ्कारमत्सराः॥ 20 ॥

viplutirhyaviśeṣeṇa svakārye samupasthite | kāmaḥ krodhastathā lobhadrohāhaṅkāramatsarāḥ

देहवान्कः परित्यक्तुमीशो भवति तान्पुनः ।संसारोऽयं महाराज सदैवैवंविधः स्मृतः॥ 21 ॥

dehavānkaḥ parityaktumīśo bhavati tānpunaḥ | saṃsāro'yaṃ mahārāja sadaivaivaṃvidhaḥ smṛtaḥ

नान्यथा प्रभवत्येव शुभाशुभमयः किल ।कदाचिद्भगवान्विष्णुस्तपश्चरति दारुणम्॥ 22 ॥

nānyathā prabhavatyeva śubhāśubhamayaḥ kila | kadācidbhagavānviṣṇustapaścarati dāruṇam

कदाचिद्विविधान्यज्ञान्वितनोति सुराधिपः ।कदाचित्तु रमारङ्गरञ्जितः परमेश्वरः॥ 23 ॥

kadācidvividhānyajñānvitanoti surādhipaḥ | kadācittu ramāraṅgarañjitaḥ parameśvaraḥ

रमते किल वैकुण्ठे तद्वशस्तरुणो विभुः ।कदाचिद्दानवैः सार्धं युद्धं परमदारुणम्॥ 24 ॥

ramate kila vaikuṇṭhe tadvaśastaruṇo vibhuḥ | kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ yuddhaṃ paramadāruṇam

करोति करुणासिन्धुस्तद्बाणापीडितो भृशम् ।कदाचिज्जयमाप्नोति दैवात्सोऽपि पराजयम्॥ 25 ॥

karoti karuṇāsindhustadbāṇāpīḍito bhṛśam | kadācijjayamāpnoti daivātso'pi parājayam

सुखदुःखाभिभूतोऽसौ भवत्येव न संशयः ।शेषे शेते कदाचिद्वै योगनिद्रासमावृतः॥ 26 ॥

sukhaduḥkhābhibhūto'sau bhavatyeva na saṃśayaḥ | śeṣe śete kadācidvai yoganidrāsamāvṛtaḥ

काले जागर्ति विश्वात्मा स्वभावप्रतिबोधितः ।शर्वो ब्रह्मा हरिश्चेति इन्द्राद्या ये सुरास्तथा॥ 27 ॥

kāle jāgarti viśvātmā svabhāvapratibodhitaḥ | śarvo brahmā hariśceti indrādyā ye surāstathā

मुनयश्च विनिर्माणैः स्वायुषो विचरन्ति हि ।निशावसाने सञ्जाते जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 28 ॥

munayaśca vinirmāṇaiḥ svāyuṣo vicaranti hi | niśāvasāne sañjāte jagatsthāvarajaṅgamam

म्रियते नात्र सन्देहो नृप किञ्चित्कदापि च ।स्वायुषोऽन्ते पद्यजाद्याः क्षयमृच्छन्ति पार्थिव॥ 29 ॥

mriyate nātra sandeho nṛpa kiñcitkadāpi ca | svāyuṣo'nte padyajādyāḥ kṣayamṛcchanti pārthiva

प्रभवन्ति पुनर्विष्णुहरशक्रादयः सुराः ।तस्मात्कामादिकान्भावान्देहवान्प्रतिपद्यते॥ 30 ॥

prabhavanti punarviṣṇuharaśakrādayaḥ surāḥ | tasmātkāmādikānbhāvāndehavānpratipadyate

नात्र ते विस्मयः कार्यः कदाचिदपि पार्थिव ।संसारोऽयं तु सन्दिग्धः कामक्रोधादिभिर्नृप॥ 31 ॥

nātra te vismayaḥ kāryaḥ kadācidapi pārthiva | saṃsāro'yaṃ tu sandigdhaḥ kāmakrodhādibhirnṛpa

दुर्लभस्तद्विनिर्मुक्तः पुरुषः परमार्थवित् ।यो बिभेतीह संसारे स दारान्न करोत्यपि॥ 32 ॥

durlabhastadvinirmuktaḥ puruṣaḥ paramārthavit | yo bibhetīha saṃsāre sa dārānna karotyapi

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो विचरत्यविशङ्कितः ।तस्माद्बृहस्पतेर्भार्या शशिना लम्भिता पुनः॥ 33 ॥

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vicaratyaviśaṅkitaḥ | tasmādbṛhaspaterbhāryā śaśinā lambhitā punaḥ

गुरूणा लम्भिता भार्या तथा भ्रातुर्यवीयसः ।एवं संसारचक्रेऽस्मिन् रागलोभादिभिर्वृतः॥ 34 ॥

gurūṇā lambhitā bhāryā tathā bhrāturyavīyasaḥ | evaṃ saṃsāracakre'smin rāgalobhādibhirvṛtaḥ

गार्हस्थ्यञ्च समास्थाय कथं मुक्तो भवेन्नरः ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन हित्वा संसारसारताम्॥ 35 ॥

gārhasthyañca samāsthāya kathaṃ mukto bhavennaraḥ | tasmātsarvaprayatnena hitvā saṃsārasāratām

आराधयेन्महेशानीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।तन्मायागुणतश्छन्नं जगदेतच्चराचरम्॥ 36 ॥

ārādhayenmaheśānīṃ saccidānandarūpiṇīm | tanmāyāguṇataśchannaṃ jagadetaccarācaram

भ्रमत्युन्मत्तवत्सर्वं मदिरामत्तवन्नृप ।तस्या आराधनेनैव गुणान्सर्वान्विमृद्य च॥ 37 ॥

bhramatyunmattavatsarvaṃ madirāmattavannṛpa | tasyā ārādhanenaiva guṇānsarvānvimṛdya ca

मुक्तिं भजेत मतिमान्नान्यः पन्थास्त्वितः परः ।आराधिता महेशानी न यावत्कुरुते कृपाम्॥ 38 ॥

muktiṃ bhajeta matimānnānyaḥ panthāstvitaḥ paraḥ | ārādhitā maheśānī na yāvatkurute kṛpām

तावद्भवेत्सुखं कस्मात्कोऽन्योऽस्ति दयया युतः ।करुणासागरामेतां भजेत्तस्मादमायया॥ 39 ॥

tāvadbhavetsukhaṃ kasmātko'nyo'sti dayayā yutaḥ | karuṇāsāgarāmetāṃ bhajettasmādamāyayā

यस्यास्तु भजनेनैव जीवन्मुक्तत्वमश्नुते ।मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य सेविता न महेश्वरी॥ 40 ॥

yasyāstu bhajanenaiva jīvanmuktatvamaśnute | mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya sevitā na maheśvarī

निःश्रेणिकाग्रात्पतिता अध इत्येव विद्महे ।अहङ्कारावृतं विश्वं गुणत्रयसमन्वितम्॥ 41 ॥

niḥśreṇikāgrātpatitā adha ityeva vidmahe | ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ guṇatrayasamanvitam

असत्येनापि सम्बद्धं मुच्यते कथमन्यथा ।हित्वा सर्वं ततः सर्वेः संसेव्या भुवनेश्वरी॥ 42 ॥

asatyenāpi sambaddhaṃ mucyate kathamanyathā | hitvā sarvaṃ tataḥ sarveḥ saṃsevyā bhuvaneśvarī

राजोवाच ।किं कृतं गुरूणा तत्र काव्यरूपधरेण च ।कदा शुक्रः समायातस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 43 ॥

rājovāca | kiṃ kṛtaṃ gurūṇā tatra kāvyarūpadhareṇa ca | kadā śukraḥ samāyātastanme brūhi pitāmaha

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यत्कृतं गुरुणा तदा ।कृत्वा काव्यस्वरूपञ्च प्रच्छन्नेन महात्मना॥ 44 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi yatkṛtaṃ guruṇā tadā | kṛtvā kāvyasvarūpañca pracchannena mahātmanā

गुरुणा बोधिता दैत्या मत्वा काव्यं स्वकं गुरुम् ।विश्वासं परमं कृत्वा बभूवुस्तन्मयास्तदा॥ 45 ॥

guruṇā bodhitā daityā matvā kāvyaṃ svakaṃ gurum | viśvāsaṃ paramaṃ kṛtvā babhūvustanmayāstadā

विद्यार्थं शरणं प्राप्ता भृगुं मत्वातिमोहिताः ।गुरुणा विप्रलब्धास्ते लोभात्को वा न मुह्यति॥ 46 ॥

vidyārthaṃ śaraṇaṃ prāptā bhṛguṃ matvātimohitāḥ | guruṇā vipralabdhāste lobhātko vā na muhyati

दशवर्षात्मके काले सम्पूर्णसमये तदा ।जयन्त्या सह क्रीडित्वा काव्यो याज्यानचिन्तयत्॥ 47 ॥

daśavarṣātmake kāle sampūrṇasamaye tadā | jayantyā saha krīḍitvā kāvyo yājyānacintayat

आशया मम मार्गं ते पश्यन्तः संस्थिताः किल ।गत्वा तान्वै प्रपश्येऽहं याज्यानतिभयातुरान्॥ 48 ॥

āśayā mama mārgaṃ te paśyantaḥ saṃsthitāḥ kila | gatvā tānvai prapaśye'haṃ yājyānatibhayāturān

मा देवेभ्यो भयं तेषां मद्भक्तानां भवेदिति ।सञ्चिन्त्य बुद्धिमास्थाय जयन्तीं प्रत्युवाच ह॥ 49 ॥

mā devebhyo bhayaṃ teṣāṃ madbhaktānāṃ bhavediti | sañcintya buddhimāsthāya jayantīṃ pratyuvāca ha

देवानेवोपसंयान्ति पुत्रा मे चारुलोचने ।समयस्तेऽद्य सम्पूर्णो जातोऽयं दशवार्षिकः॥ 50 ॥

devānevopasaṃyānti putrā me cārulocane | samayaste'dya sampūrṇo jāto'yaṃ daśavārṣikaḥ

तस्माद् गच्छाम्यहं देवि द्रष्टुं याज्यान्सुमध्यमे ।पुनरेवागमिष्यामि तवान्तिकमनुद्रुतः॥ 51 ॥

tasmād gacchāmyahaṃ devi draṣṭuṃ yājyānsumadhyame | punarevāgamiṣyāmi tavāntikamanudrutaḥ

तथेति तमुवाचाथ जयन्ती धर्मवित्तमा ।यथेष्टं गच्छ धर्मज्ञ न ते धर्मं विलोपये॥ 52 ॥

tatheti tamuvācātha jayantī dharmavittamā | yatheṣṭaṃ gaccha dharmajña na te dharmaṃ vilopaye

तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यो जगाम त्वरितस्ततः ।अपश्यद्दानवानां च पार्श्वे वाचस्पतिं तदा॥ 53 ॥

tacchrutvā vacanaṃ kāvyo jagāma tvaritastataḥ | apaśyaddānavānāṃ ca pārśve vācaspatiṃ tadā

छद्मरूपधरं सौम्यं बोधयन्तं छलेन तान् ।जैनं धर्मं कृतं स्वेन यज्ञनिन्दापरं तथा॥ 54 ॥

chadmarūpadharaṃ saumyaṃ bodhayantaṃ chalena tān | jainaṃ dharmaṃ kṛtaṃ svena yajñanindāparaṃ tathā

भो देवरिपवः सत्यं ब्रवीमि भवतां हितम् ।अहिंसा परमो धर्मोऽहन्तव्या ह्याततायिनः॥ 55 ॥

bho devaripavaḥ satyaṃ bravīmi bhavatāṃ hitam | ahiṃsā paramo dharmo'hantavyā hyātatāyinaḥ

द्विजैर्भोगरतैर्वेदे दर्शितं हिंसनं पशोः ।जिह्वास्वादपरैः काममहिंसैव परा मता॥ 56 ॥

dvijairbhogaratairvede darśitaṃ hiṃsanaṃ paśoḥ | jihvāsvādaparaiḥ kāmamahiṃsaiva parā matā

एवंविधानि वाक्यानि वेदशास्त्रपराणि च ।ब्रुवाणं गुरुमाकर्ण्य विस्मितोऽसौ भृगोः सुतः॥ 57 ॥

evaṃvidhāni vākyāni vedaśāstraparāṇi ca | bruvāṇaṃ gurumākarṇya vismito'sau bhṛgoḥ sutaḥ

चिन्तयामास मनसा मम द्वेष्यो गुरुः किल ।वञ्चिताः किल धूर्तेन याज्या मे नात्र संशयः॥ 58 ॥

cintayāmāsa manasā mama dveṣyo guruḥ kila | vañcitāḥ kila dhūrtena yājyā me nātra saṃśayaḥ

धिग्लोभं पापबीजं वै नरकद्वारमूर्जितम् ।गुरुरप्यनृतं ब्रूते प्रेरितो येन पाप्मना॥ 59 ॥

dhiglobhaṃ pāpabījaṃ vai narakadvāramūrjitam | gururapyanṛtaṃ brūte prerito yena pāpmanā

प्रमाणं वचनं यस्य सोऽपि पाखण्डधारकः ।गुरुः सुराणां सर्वेषां धर्मशास्त्रप्रवर्तकः॥ 60 ॥

pramāṇaṃ vacanaṃ yasya so'pi pākhaṇḍadhārakaḥ | guruḥ surāṇāṃ sarveṣāṃ dharmaśāstrapravartakaḥ

किं किं न लभते लोभान्मलिनीकृतमानसः ।अन्योऽपि गुरुरप्येवं जातः पाखण्डपण्डितः॥ 61 ॥

kiṃ kiṃ na labhate lobhānmalinīkṛtamānasaḥ | anyo'pi gururapyevaṃ jātaḥ pākhaṇḍapaṇḍitaḥ

शैलूषचेष्टितं सर्वं परिगृह्य द्विजोत्तमः ।वञ्जयत्यतिसम्मूढान्दैत्यान्याज्यान्ममाप्यसौ॥ 62 ॥

śailūṣaceṣṭitaṃ sarvaṃ parigṛhya dvijottamaḥ | vañjayatyatisammūḍhāndaityānyājyānmamāpyasau