Skandha 4, Adhyāya 17

जनमेजय उवाच ।वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे ।एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame | ekaṃ nārāyaṇaṃ śāntaṃ kāmayānā smarāturāḥ

शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः ।निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप॥ 2 ॥

śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ | nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa

किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते ।ताभिः सङ्कल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने॥ 3 ॥

kiṃ kṛtaṃ muninā tena vyasane samupasthite | tābhiḥ saṅkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṃ mune

शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः ।याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना॥ 4 ॥

śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ | yācitena vivāhārthaṃ kiṃ kṛtaṃ tena jiṣṇunā

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् ।नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह॥ 5 ॥

ityetacchrotumicchāmi caritaṃ tasya mokṣadam | nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha

व्यास उवाच ।शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः ।धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते॥ 6 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ | dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te

शप्तुकामस्तु सन्दृष्टो नरेणाथ यदा हरिः ।वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा॥ 7 ॥

śaptukāmastu sandṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ | vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā

शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः ।स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः॥ 8 ॥

śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ | smitapūrvamidaṃ vākyaṃ madhuraṃ dharmanandanaḥ

अस्मिञ्जन्मनि चार्वङ्ग्यः कृतसङ्कल्पवानहम् ।आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसङ्ग्रहः॥ 9 ॥

asmiñjanmani cārvaṅgyaḥ kṛtasaṅkalpavānaham | āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṅgrahaḥ

तस्माद् गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि ।धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै॥ 10 ॥

tasmād gacchantu tridivaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari | dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṃ parasya vai

शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः ।कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः॥ 11 ॥

śṛṅgāre'smin rase nūnaṃ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ | kathaṃ karomi sambandhaṃ tadabhāve sulocanāḥ

कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः ।कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल॥ 12 ॥

kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavediti niścayaḥ | kavibhiḥ kathitaṃ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila

धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले ।प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम्॥ 13 ॥

dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṃ dharātale | prītipātraṃ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam

भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम ।भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि॥ 14 ॥

bhavatībhiḥ kṛpāṃ kṛtvā rakṣaṇīyaṃ vrataṃ mama | bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani

अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले ।देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा॥ 15 ॥

aṣṭāviṃśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prabhaviṣyāmi sarvathā

तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् ।भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ॥ 16 ॥

tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak | bhūpatīnāṃ sutā bhūtvā palībhāvaṃ gamiṣyatha

इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् ।व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः॥ 17 ॥

ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham | vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ

एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः ।शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः॥ 18 ॥

evaṃ visarjitāstena gatāḥ svargaṃ tadāṅganāḥ | śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṃ sakalaṃ punaḥ

आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् ।तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः॥ 19 ॥

āśrutya maghavāṃstābhyo vṛttāntaṃ tasya vistarāt | tuṣṭāva taṃ mahātmānaṃ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ

इन्द्र उवाच ।अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् ।येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्रूपाः प्रकल्पिताः॥ 20 ॥

indra uvāca | aho dhairyaṃ muneḥ kāmaṃ tathaiva ca tapobalam | yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛgrūpāḥ prakalpitāḥ

इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः ।नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत्॥ 21 ॥

iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ | nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat

इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्भुतम् ।नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः॥ 22 ॥

ityetatsarvamākhyātaṃ munervṛttāntamadbhutam | nārāyaṇasya sakalaṃ narasya ca mahāmuneḥ

तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च ।जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह॥ 23 ॥

tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca | jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha

राजोवाच ।कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे ।सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद॥ 24 ॥

rājovāca | kṛṣṇāvatāracaritaṃ vistareṇa vadasva me | sandeho mama citte'sti taṃ nivāraya mānada

ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ ।देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने॥ 25 ॥

yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau | devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṃ mune

कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् ।ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत्॥ 26 ॥

kaṃsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān | yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat

जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः ।कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम्॥ 27 ॥

jāto'sau mathurāyāṃ tu gokule sa kathaṃ gataḥ | kaṃsaṃ hatvā dvāravatyāṃ nivāsaṃ kṛtavānkatham

पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल ।त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः॥ 28 ॥

pitrādisevitaṃ deśaṃ samṛddhaṃ pāvanaṃ kila | tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṃ hariḥ

कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः ।भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः॥ 29 ॥

kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṃ hareḥ | bhārāvatāraṇaṃ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ

देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः ।पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी॥ 30 ॥

dehaṃ mumoca tarasā jagāma ca divaṃ hariḥ | pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī

ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा ।लुण्ठिता यैर्हरेः पत्न्यस्ते कथं न निपातिताः॥ 31 ॥

te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā | luṇṭhitā yairhareḥ patnyaste kathaṃ na nipātitāḥ

भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः ।वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः॥ 32 ॥

bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ | vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ

सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः ।तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम्॥ 33 ॥

somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ | teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṃ na hṛtaḥ katham

कृष्णपत्न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः ।सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते॥ 34 ॥

kṛṣṇapatnyaḥ kathaṃ duḥkhaṃ prāptāḥ prānte pativratāḥ | sandeho'yaṃ muniśreṣṭha citte me parivartate

वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः ।त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह॥ 35 ॥

vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ | tyaktavānsa kathaṃ prāṇānapamṛtyuṃ jagāma ha

पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा ।ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम॥ 36 ॥

pāṇḍavā dharmasaṃyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā | te kathaṃ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama

द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी ।वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल॥ 37 ॥

draupadī ca mahābhāgā kathaṃ duḥkhasya bhāginī | vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṃśasambhavā kila

सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता ।बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता॥ 38 ॥

sabhāyāṃ sā samānītā rajodoṣasamanvitā | bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā

पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती ।तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम्॥ 39 ॥

pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī | tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam

पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे ।सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः॥ 40 ॥

putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe | subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ

तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः ।समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा ।४१॥ यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः ।कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्नीनाञ्च लुण्ठनम्॥ 42 ॥

tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṃsena niṣūditāḥ | samarthenāpi hariṇā daivaṃ na kṛtamanyathā | 41|| yādavānāṃ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṃ punaḥ | kulakṣayastathā tīvrastatpatnīnāñca luṇṭhanam

विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च ।उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता॥ 43 ॥

viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca | ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṃ kṛtā

सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ ।सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम्॥ 44 ॥

sandeho'yaṃ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau | sarvajantusamānatvaṃ vyavahāre nirantaram

हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् ।ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः॥ 45 ॥

harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṃ sadṛśāḥ katham | īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् ।अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले॥ 46 ॥

tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṃ mahat | alaukikena hariṇā kṛtaṃ karma mahītale

हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः ।क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम॥ 47 ॥

hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ | kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama

रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् ।कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा॥ 48 ॥

rukmiṇīharaṇe nūnaṃ gṛhītvātha palāyanam | kṛtaṃ hi vāsudevena cauravaccaritaṃ tadā

मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् ।जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम्॥ 49 ॥

mathurāmaṇḍalaṃ tyaktvā samṛddhaṃ kulasammatam | jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṃ kṛtam

तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः ।किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम्॥ 50 ॥

tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ | kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṃ vrajagopanam

एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत ।नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम॥ 51 ॥

ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta | nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama

गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते ।पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम्॥ 52 ॥

gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate | pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṃ loke kiṃ na jugupsitam

सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः ।पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः॥ 53 ॥

sadācāraṃ pramāṇaṃ hi pravadanti manīṣiṇaḥ | paśudharmaḥ kathaṃ taistu samarthairapi saṃśritaḥ

भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले ।गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम्॥ 54 ॥

bhīṣmeṇāpi kṛtaṃ kiṃ vā devarūpeṇa bhūtale | golakau tau samutpādya yattu vaṃśasya rakṣaṇam

धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः ।येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः॥ 55 ॥

dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṃ munibhiḥ paridarśitaḥ | yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ