Skandha 4, Adhyāya 16

जनमेजय उवाच ।भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्भुतकर्मणः ।अवताराः कथं जाताः कस्मिन्मन्वन्तरे विभो॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | bhṛguśāpānmuniśreṣṭha hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārāḥ kathaṃ jātāḥ kasminmanvantare vibho

विस्तराद्वद धर्मज्ञ अवतारकथा हरेः ।पापनाशकरीं ब्रह्मञ्छ्रुतां सर्वसुखावहाम्॥ 2 ॥

vistarādvada dharmajña avatārakathā hareḥ | pāpanāśakarīṃ brahmañchrutāṃ sarvasukhāvahām

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि अवतारान् हरेर्यथा ।यस्मिन्मन्वन्तरे जाता युगे यस्मिन्नराधिप॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi avatārān hareryathā | yasminmanvantare jātā yuge yasminnarādhipa

येन रूपेण यत्कार्यं कृतं नारायणेन वै ।तत्सर्वं नृप वक्ष्यामि सङ्क्षेपेण तवाधुना॥ 4 ॥

yena rūpeṇa yatkāryaṃ kṛtaṃ nārāyaṇena vai | tatsarvaṃ nṛpa vakṣyāmi saṅkṣepeṇa tavādhunā

धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुषे मनुसम्भवे ।नरनारायणौ धर्मपुत्रौ ख्यातौ महीतले॥ 5 ॥

dharmasyaivāvatāro'bhūccākṣuṣe manusambhave | naranārāyaṇau dharmaputrau khyātau mahītale

अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुनः ।दत्तात्रेयावतारोऽत्रेः पुत्रत्वमगमद्धरिः॥ 6 ॥

atha vaivasvatākhye'smindvitīye tu yuge punaḥ | dattātreyāvatāro'treḥ putratvamagamaddhariḥ

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमाः ।पुत्रत्वमगमन्देवास्तस्यात्रेर्भार्यया वृताः॥ 7 ॥

brahmā viṣṇustathā rudrastrayo'mī devasattamāḥ | putratvamagamandevāstasyātrerbhāryayā vṛtāḥ

अनसूयात्रिपत्नी च सतीनामुत्तमा सती ।यया सम्प्रार्थिता देवाः पुत्रत्वमगमंस्त्रयः॥ 8 ॥

anasūyātripatnī ca satīnāmuttamā satī | yayā samprārthitā devāḥ putratvamagamaṃstrayaḥ

ब्रह्माभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरिः स्वयम् ।दुर्वासा रुद्ररूपोऽसौ पुत्रत्वं ते प्रपेदिरे॥ 9 ॥

brahmābhūtsomarūpastu dattātreyo hariḥ svayam | durvāsā rudrarūpo'sau putratvaṃ te prapedire

नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धये ।चतुर्थे तु युगे जातो द्विधारूपो मनोहरः॥ 10 ॥

nṛsiṃhasyāvatārastu devakāryārthasiddhaye | caturthe tu yuge jāto dvidhārūpo manoharaḥ

हिरण्यकशिपोः सम्यग्वधाय भगवान् हरिः ।चक्रे रूपं नारसिंहं देवानां विस्मयप्रदम्॥ 11 ॥

hiraṇyakaśipoḥ samyagvadhāya bhagavān hariḥ | cakre rūpaṃ nārasiṃhaṃ devānāṃ vismayapradam

बलेर्नियमनार्थाय श्रेष्ठे त्रेतायुगे तथा ।चकार रूपं भगवान् वामनं कश्यपान्मुनेः॥ 12 ॥

balerniyamanārthāya śreṣṭhe tretāyuge tathā | cakāra rūpaṃ bhagavān vāmanaṃ kaśyapānmuneḥ

छलयित्वा मखे भूपं राज्यं तस्य जहार ह ।पाताले स्थापयामास बलिं वामनरूपधृक्॥ 13 ॥

chalayitvā makhe bhūpaṃ rājyaṃ tasya jahāra ha | pātāle sthāpayāmāsa baliṃ vāmanarūpadhṛk

युगे चैकोनविंशेऽथ त्रेताख्ये भगवान् हरिः ।जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महाबलः॥ 14 ॥

yuge caikonaviṃśe'tha tretākhye bhagavān hariḥ | jamadagnisuto jāto rāmo nāma mahābalaḥ

क्षत्रियान्तकरः श्रीमान्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।दत्तवान्मेदिनीं कृत्स्नां कश्यपाय महात्मने॥ 15 ॥

kṣatriyāntakaraḥ śrīmānsatyavādī jitendriyaḥ | dattavānmedinīṃ kṛtsnāṃ kaśyapāya mahātmane

यो वै परशुरामाख्यो हरेरद्भुतकर्मणः ।अवतारस्तु राजेन्द्र कथितः पापनाशनः॥ 16 ॥

yo vai paraśurāmākhyo hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārastu rājendra kathitaḥ pāpanāśanaḥ

त्रेतायुगे रघोर्वंशे रामो दशरथात्मजः ।नरनारायणांशौ द्वौ जातौ भुवि महाबलौ॥ 17 ॥

tretāyuge raghorvaṃśe rāmo daśarathātmajaḥ | naranārāyaṇāṃśau dvau jātau bhuvi mahābalau

अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशौरिणौ ।धराभारावतारार्थं जातौ कृष्णार्जुनौ भुवि॥ 18 ॥

aṣṭāviṃśe yuge śastau dvāpare'rjunaśauriṇau | dharābhārāvatārārthaṃ jātau kṛṣṇārjunau bhuvi

कृतवन्तौ महायुद्धं कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् ।एवं युगे युगे राजन्नवतारा हरेः किल॥ 19 ॥

kṛtavantau mahāyuddhaṃ kurukṣetre'tidāruṇam | evaṃ yuge yuge rājannavatārā hareḥ kila

भवन्ति बहवः कामं प्रकृतेरनुरूपतः ।प्रकृतेरखिलं सर्वं वशमेतज्जगत्त्रयम्॥ 20 ॥

bhavanti bahavaḥ kāmaṃ prakṛteranurūpataḥ | prakṛterakhilaṃ sarvaṃ vaśametajjagattrayam

यथेच्छति तथैवेयं भ्रामयत्यनिशं जगत् ।पुरुषस्य प्रियार्थं सा रचयत्यखिलं जगत्॥ 21 ॥

yathecchati tathaiveyaṃ bhrāmayatyaniśaṃ jagat | puruṣasya priyārthaṃ sā racayatyakhilaṃ jagat

सृष्ट्वा पुरा हि भगवाञ्जगदेतच्चराचरम् ।सर्वादिः सर्वगश्चासौ दुर्ज्ञेयः परमोऽव्ययः॥ 22 ॥

sṛṣṭvā purā hi bhagavāñjagadetaccarācaram | sarvādiḥ sarvagaścāsau durjñeyaḥ paramo'vyayaḥ

निरालम्बो निराकारो निःस्पृहश्च परात्परः ।उपाधितस्त्रिधा भाति यस्याः सा प्रकृतिः परा॥ 23 ॥

nirālambo nirākāro niḥspṛhaśca parātparaḥ | upādhitastridhā bhāti yasyāḥ sā prakṛtiḥ parā

उत्पत्तिकालयोगात्सा भिन्ना भाति शिवा तदा ।सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति कामदा॥ 24 ॥

utpattikālayogātsā bhinnā bhāti śivā tadā | sā viśvaṃ kurute kāmaṃ sā pālayati kāmadā

कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी ।तया युक्तोऽसृज द्ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः॥ 25 ॥

kalpānte saṃharatyeva trirūpā viśvamohinī | tayā yukto'sṛja dbrahmā viṣṇuḥ pāti tayānvitaḥ

रुद्रः संहरते कामं तया सम्मिलितः शिवः ।सा चैवोत्पाद्य काकुत्स्थं पुरा वै नृपसत्तमम्॥ 26 ॥

rudraḥ saṃharate kāmaṃ tayā sammilitaḥ śivaḥ | sā caivotpādya kākutsthaṃ purā vai nṛpasattamam

कुत्रचित्स्थापयामास दानवानां जयाय च ।एवमस्मिंश्च संसारे सुखदुःखान्विताः किल॥ 27 ॥

kutracitsthāpayāmāsa dānavānāṃ jayāya ca | evamasmiṃśca saṃsāre sukhaduḥkhānvitāḥ kila

भवन्ति प्राणिनः सर्वे विधितन्त्रनियन्त्रिताः॥ 28 ॥

bhavanti prāṇinaḥ sarve vidhitantraniyantritāḥ