Skandha 1, Adhyāya 8

ऋषय ऊचुः ।सन्देहोऽत्र महाभाग कथायां तु महाद्भुतः ।वेदशास्त्रपुराणैश्च निश्चितं तु सदा बुधैः॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sandeho'tra mahābhāga kathāyāṃ tu mahādbhutaḥ | vedaśāstrapurāṇaiśca niścitaṃ tu sadā budhaiḥ

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवाः सनातनाः ।नातः परतरं किञ्चिद्ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महामते॥ 2 ॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devāḥ sanātanāḥ | nātaḥ parataraṃ kiñcidbrahmāṇḍe'sminmahāmate

ब्रह्मा सृजति लोकान्वै विष्णुः पात्यखिलं जगत् ।रुद्रः संहरते काले त्रय एतेऽत्र कारणम्॥ 3 ॥

brahmā sṛjati lokānvai viṣṇuḥ pātyakhilaṃ jagat | rudraḥ saṃharate kāle traya ete'tra kāraṇam

एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।रजःसत्त्वतमोभिश्च संयुताः कार्यकारकाः॥ 4 ॥

ekā mūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | rajaḥsattvatamobhiśca saṃyutāḥ kāryakārakāḥ

तेषां मध्ये हरिः श्रेष्ठो माधवः पुरुषोत्तमः ।आदिदेवो जगन्नाथः समर्थः सर्वकर्मसु॥ 5 ॥

teṣāṃ madhye hariḥ śreṣṭho mādhavaḥ puruṣottamaḥ | ādidevo jagannāthaḥ samarthaḥ sarvakarmasu

नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः ।स कथं स्वापितः स्वामी विवशो योगमायया॥ 6 ॥

nānyaḥ ko'pi samartho'sti viṣṇoratulatejasaḥ | sa kathaṃ svāpitaḥ svāmī vivaśo yogamāyayā

क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः ।सन्देहोऽयं महाभाग कथयस्व यथाशुभम्॥ 7 ॥

kva gataṃ tasya vijñānaṃ jīvataśceṣṭitaṃ kutaḥ | sandeho'yaṃ mahābhāga kathayasva yathāśubham

का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितः प्रभुः ।कुतो जाता कथं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत॥ 8 ॥

kā sā śaktiḥ purā proktā yayā viṣṇujitaḥ prabhuḥ | kuto jātā kathaṃ śaktā kā śaktirvada suvrata

यस्तु सर्वेश्वरो विष्णुर्वासुदेवो जगद्गुरुः ।परमात्मा परानन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः॥ 9 ॥

yastu sarveśvaro viṣṇurvāsudevo jagadguruḥ | paramātmā parānandaḥ saccidānandavigrahaḥ

सर्वकृत्सर्वभृत्स्रष्टा विरजः सर्वगः शुचिः ।स कथं निद्रया नीतः परतन्त्रः परात्परः॥ 10 ॥

sarvakṛtsarvabhṛtsraṣṭā virajaḥ sarvagaḥ śuciḥ | sa kathaṃ nidrayā nītaḥ paratantraḥ parātparaḥ

एतदाश्चर्यभूतो हि सन्देहो नः परन्तप ।छिन्धि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते॥ 11 ॥

etadāścaryabhūto hi sandeho naḥ parantapa | chindhi jñānāsinā sūta vyāsaśiṣya mahāmate

सूत उवाच ।कः सन्देहं भिनत्त्येनं त्रैलोक्ये सचराचरे ।मुह्यन्ति मुनयः कामं ब्रह्मपुत्राः सनातनाः॥ 12 ॥

sūta uvāca | kaḥ sandehaṃ bhinattyenaṃ trailokye sacarācare | muhyanti munayaḥ kāmaṃ brahmaputrāḥ sanātanāḥ

नारदः कपिलश्चैव प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः ।किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने॥ 13 ॥

nāradaḥ kapilaścaiva praśne'sminmunisattamāḥ | kiṃ bravīmi mahābhāgā durghaṭe'sminvimarśane

देवेषु विष्णुः कथितः सर्वगः सर्वपालकः ।यतो विराडिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम्॥ 14 ॥

deveṣu viṣṇuḥ kathitaḥ sarvagaḥ sarvapālakaḥ | yato virāḍidaṃ sarvamutpannaṃ sacarācaram

ते सर्वे समुपासन्ते नत्वा देवं परात्परम् ।नारायणं हृषीकेशं वासुदेवं जनार्दनम्॥ 15 ॥

te sarve samupāsante natvā devaṃ parātparam | nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ vāsudevaṃ janārdanam

तथा केचिन्महादेवं शङ्करं शशिशेखरम् ।त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च शूलपाणिं वृषध्वजम्॥ 16 ॥

tathā kecinmahādevaṃ śaṅkaraṃ śaśiśekharam | trinetraṃ pañcavaktraṃ ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam

तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् ।कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम्॥ 17 ॥

tathā vedeṣu sarveṣu gītaṃ nāmnā triyambakam | kapardinaṃ pañcavaktraṃ gaurīdehārdhadhāriṇam

कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम्॥ 18 ॥

kailāsavāsanirataṃ sarvaśaktisamanvitam | bhūtavṛndayutaṃ devaṃ dakṣayajñavighātakam

तथा सूर्यं वेदविदः सायम्प्रातर्दिने दिने ।मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः॥ 19 ॥

tathā sūryaṃ vedavidaḥ sāyamprātardine dine | madhyāhne tu mahābhāgāḥ stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ

तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् ।परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः॥ 20 ॥

tathā vedeṣu sarveṣu sūryopāsanamuttamam | paramātmeti vikhyātaṃ nāma tasya mahātmanaḥ

अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः ।इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः॥ 21 ॥

agniḥ sarvatra vedeṣu saṃstuto vedavittamaiḥ | indraścāpi trilokeśo varuṇaśca tathāparaḥ

यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते ।तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः॥ 22 ॥

yathā gaṅgā pravāhaiśca bahubhiḥ parivartate | tathaiva sarvadeveṣu viṣṇuḥ prokto maharṣibhiḥ

त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः ।प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम्॥ 23 ॥

trīṇyeva hi pramāṇāni paṭhitāni supaṇḍitaiḥ | pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śābdaṃ caiva tṛtīyakam

चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च ।अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः॥ 24 ॥

catvāryevetare prāhurupamānayutāni ca | arthāpattiyutānyanye pañca prāhurmahādhiyaḥ

सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः ।एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्ब्रह्म परमं च तत्॥ 25 ॥

sapta paurāṇikāścaiva pravadanti manīṣiṇaḥ | etaiḥ pramāṇairdurjñeyaṃ yadbrahma paramaṃ ca tat

वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च ।निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः॥ 26 ॥

vitarkaścātra kartavyo buddhyā caivāgamena ca | niścayātmikayā yuktyā vicārya ca punaḥ punaḥ

प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा ।दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा॥ 27 ॥

pratyakṣatastu vijñānaṃ cintyaṃ matimatā sadā | dṛṣṭāntenāpi satataṃ śiṣṭamārgānusāriṇā

विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते ।द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता॥ 28 ॥

vidvāṃso'pi vadantyevaṃ purāṇaiḥ parigīyate | druhiṇe sṛṣṭiśaktiśca harau pālanaśaktitā

हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका ।धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च॥ 29 ॥

hare saṃhāraśaktiśca sūrye śaktiḥ prakāśikā | dharādharaṇaśaktiśca śeṣe kūrme tathaiva ca

साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता ।दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका॥ 30 ॥

sādyā śaktiḥ pariṇatā sarvasminyā pratiṣṭhitā | dāhaśaktistathā vahnau samīre preraṇātmikā

शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः ।शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः॥ 31 ॥

śivo'pi śavatāṃ yāti kuṇḍalinyā vivarjitaḥ | śaktihīnastu yaḥ kaścidasamarthaḥ smṛto budhaiḥ

एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः॥ 32 ॥

evaṃ sarvatra bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca | brahmādistambaparyantaṃ brahmāṇḍe'sminmahātapāḥ

शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् ।अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा॥ 33 ॥

śaktihīnaṃ tu nindyaṃ syādvastumātraṃ carācaram | aśaktaḥ śatruvijaye gamane bhojane tathā

एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते ।सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा॥ 34 ॥

evaṃ sarvagatā śaktiḥ sā brahmeti vivicyate | sopāsyā vividhaiḥ samyagvicāryā sudhiyā sadā

विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् ।द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत्॥ 35 ॥

viṣṇau ca sāttvikī śaktistayā hīno'pyakarmakṛt | druhiṇe rājasī śaktiryayā hīno hyasṛṣṭikṛt

शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः ।इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः॥ 36 ॥

śive ca tāmasī śaktistayā saṃhārakārakaḥ | ityūhyaṃ manasā sarvaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ

शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम् ।इच्छया संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम्॥ 37 ॥

śaktiḥ karoti brahmāṇḍaṃ sā vai pālayate'khilam | icchayā saṃharatyeṣā jagadetaccarācaram

न विष्णुर्न हरः शक्रो न ब्रह्मा न च पावकः ।न सूर्यो वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन॥ 38 ॥

na viṣṇurna haraḥ śakro na brahmā na ca pāvakaḥ | na sūryo varuṇaḥ śaktaḥ sve sve kārye kathañcana

तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः ।सैव कारणकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते॥ 39 ॥

tayā yuktā hi kurvanti svāni kāryāṇi te surāḥ | saiva kāraṇakāryeṣu pratyakṣeṇāvagamyate

सगुणा निर्गुणा सा तु द्विधा प्रोक्ता मनीषिभिः ।सगुणा रागिभिः सेव्या निर्गुणा तु विरागिभिः॥ 40 ॥

saguṇā nirguṇā sā tu dvidhā proktā manīṣibhiḥ | saguṇā rāgibhiḥ sevyā nirguṇā tu virāgibhiḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला ।ददाति वाच्छितान्कामान्पूजिता विधिपूर्वकम्॥ 41 ॥

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ svāminī sā nirākulā | dadāti vācchitānkāmānpūjitā vidhipūrvakam

न जानन्ति जना मूढास्तां सदा माययावृताः ।जानन्तोऽपि नराः केचिन्मोहयन्ति परानपि॥ 42 ॥

na jānanti janā mūḍhāstāṃ sadā māyayāvṛtāḥ | jānanto'pi narāḥ kecinmohayanti parānapi

पण्डिताः स्वोदरार्थं वै पाखण्डानि पूथक्पृथक् ।प्रवर्तयन्ति कलिना प्रेरिता मन्दचेतसः॥ 43 ॥

paṇḍitāḥ svodarārthaṃ vai pākhaṇḍāni pūthakpṛthak | pravartayanti kalinā preritā mandacetasaḥ

कलावस्मिन्महाभागा नानाभेदसमुत्थिताः ।नान्ये युगे तथा धर्मा वेदबाह्याः कथञ्चन॥ 44 ॥

kalāvasminmahābhāgā nānābhedasamutthitāḥ | nānye yuge tathā dharmā vedabāhyāḥ kathañcana

विष्णुश्चरत्यसावुग्र तपो वर्षाण्यनेकशः ।ब्रह्मा हरस्त्रयो देवा ध्यायन्तः कमपि धुवम्॥ 45 ॥

viṣṇuścaratyasāvugra tapo varṣāṇyanekaśaḥ | brahmā harastrayo devā dhyāyantaḥ kamapi dhuvam

कामयानाः सदा कामं ते त्रयः सर्वदैव हि ।यजन्ति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥ 46 ॥

kāmayānāḥ sadā kāmaṃ te trayaḥ sarvadaiva hi | yajanti yajñānvividhānbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ

ते वै शक्तिं परां देवीं ब्रह्माख्यां परमात्मिकाम् ।ध्यायन्ति मनसा नित्यं नित्यां मत्वा सनातनीम्॥ 47 ॥

te vai śaktiṃ parāṃ devīṃ brahmākhyāṃ paramātmikām | dhyāyanti manasā nityaṃ nityāṃ matvā sanātanīm

तस्माच्छक्तिः सदा सेव्या विद्वद्भिः कृतनिश्चयैः ।निश्चयः सर्वशास्त्राणां ज्ञातव्यो मुनिसत्तमाः॥ 48 ॥

tasmācchaktiḥ sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ | niścayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ jñātavyo munisattamāḥ

कृष्णाच्छ्रुतं मया चैतत्तेन ज्ञातं तु नारदात् ।पितुः सकाशात्तेनापि ब्रह्मणा विष्णुवाक्यतः॥ 49 ॥

kṛṣṇācchrutaṃ mayā caitattena jñātaṃ tu nāradāt | pituḥ sakāśāttenāpi brahmaṇā viṣṇuvākyataḥ

न श्रोतव्यं न मन्तव्यमन्येषां वचनं बुधैः ।शक्तिरेव सदा सेव्या विद्वद्भिः कृतनिश्चयैः॥ 50 ॥

na śrotavyaṃ na mantavyamanyeṣāṃ vacanaṃ budhaiḥ | śaktireva sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ

प्रत्यक्षमपि द्रष्टव्यमशक्तस्य विचेष्टितम् ।अतः सर्वेषु भूतेषु ज्ञातव्या शक्तिरेव हि॥ 51 ॥

pratyakṣamapi draṣṭavyamaśaktasya viceṣṭitam | ataḥ sarveṣu bhūteṣu jñātavyā śaktireva hi