Skandha 1, Adhyāya 7

सूत उवाच ।तौ वीक्ष्य बलिनौ ब्रह्मा तदोपायानचिन्तयत् ।सामदानभिदादींश्च युद्धान्तान्सर्वतन्त्रवित्॥ 1 ॥

sūta uvāca | tau vīkṣya balinau brahmā tadopāyānacintayat | sāmadānabhidādīṃśca yuddhāntānsarvatantravit

न जानेऽहं बलं नूनमेतयोर्वा यथातथम् ।अज्ञाते तु बले कामं नैव युद्धं प्रशस्यते॥ 2 ॥

na jāne'haṃ balaṃ nūnametayorvā yathātatham | ajñāte tu bale kāmaṃ naiva yuddhaṃ praśasyate

स्तुतिं करोमि चेदद्य दुष्टयोर्मदमत्तयोः ।प्रकाशितं भवेन्नूनं निर्बलत्वं मया स्वयम्॥ 3 ॥

stutiṃ karomi cedadya duṣṭayormadamattayoḥ | prakāśitaṃ bhavennūnaṃ nirbalatvaṃ mayā svayam

वधिष्यति तदैकोऽपि निर्बलत्वे प्रकाशिते ।दानं नैवाद्य योग्यं वा भेदः कार्यो मया कथम्॥ 4 ॥

vadhiṣyati tadaiko'pi nirbalatve prakāśite | dānaṃ naivādya yogyaṃ vā bhedaḥ kāryo mayā katham

विष्णुं प्रबोधयाम्यद्य शेषे सुप्तं जनार्दनम् ।चतुर्भुजं महावीर्यं दुःखहा स भविष्यति॥ 5 ॥

viṣṇuṃ prabodhayāmyadya śeṣe suptaṃ janārdanam | caturbhujaṃ mahāvīryaṃ duḥkhahā sa bhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य मनसा पद्मनालगतोऽब्जजः ।जगाम शरणं विष्णुं मनसा दुःखनाशकम्॥ 6 ॥

iti sañcintya manasā padmanālagato'bjajaḥ | jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ manasā duḥkhanāśakam

तुष्टाव बोधनार्थं तं शुभैः सम्बोधनैर्हरिम् ।नारायणं जगन्नाथं निस्पन्दं योगनिद्रया॥ 7 ॥

tuṣṭāva bodhanārthaṃ taṃ śubhaiḥ sambodhanairharim | nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ nispandaṃ yoganidrayā

ब्रह्मोवाच ।दीननाथ हरे विष्णो वामनोत्तिष्ठ माधव ।भक्तार्तिहृद्धृषीकेश सर्वावास जगत्पते॥ 8 ॥

brahmovāca | dīnanātha hare viṣṇo vāmanottiṣṭha mādhava | bhaktārtihṛddhṛṣīkeśa sarvāvāsa jagatpate

अन्तर्यामिन्नमेयात्मन्वासुदेव जगत्पते ।दुष्टारिनाशनैकाग्रचित्त चक्रगदाधर॥ 9 ॥

antaryāminnameyātmanvāsudeva jagatpate | duṣṭārināśanaikāgracitta cakragadādhara

सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित ।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश दुःखनाशन पाहि माम्॥ 10 ॥

sarvajña sarvalokeśa sarvaśaktisamanvita | uttiṣṭhottiṣṭha deveśa duḥkhanāśana pāhi mām

विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन ।जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यन्तकारक॥ 11 ॥

viśvambhara viśālākṣa puṇyaśravaṇakīrtana | jagadyone nirākāra sargasthityantakāraka

इमौ दैत्यौ महाराज हन्तुकामौ मदोद्धतौ ।न जानास्यखिलाधार कथं मां सङ्कटे गतम्॥ 12 ॥

imau daityau mahārāja hantukāmau madoddhatau | na jānāsyakhilādhāra kathaṃ māṃ saṅkaṭe gatam

उपेक्षसेऽतिदुःखार्तं यदि मां शरणं गतम् ।पालकत्वं महाविष्णो निराधारं भवेत्ततः॥ 13 ॥

upekṣase'tiduḥkhārtaṃ yadi māṃ śaraṇaṃ gatam | pālakatvaṃ mahāviṣṇo nirādhāraṃ bhavettataḥ

एवं स्तुतोऽपि भगवान् न बुबोध यदा हरिः ।योगनिद्रासमाक्रान्तस्तदा ब्रह्मा ह्यचिन्तयत्॥ 14 ॥

evaṃ stuto'pi bhagavān na bubodha yadā hariḥ | yoganidrāsamākrāntastadā brahmā hyacintayat

नूनं शक्तिसमाक्रान्तो विष्णुर्निद्रावशं गतः ।जजागार न धर्मात्मा किं करोम्यद्य दुःखितः॥ 15 ॥

nūnaṃ śaktisamākrānto viṣṇurnidrāvaśaṃ gataḥ | jajāgāra na dharmātmā kiṃ karomyadya duḥkhitaḥ

हन्तुकामावुभौ प्राप्तौ दानवौ मदगर्वितौ ।किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचित्॥ 16 ॥

hantukāmāvubhau prāptau dānavau madagarvitau | kiṃ karomi kva gacchāmi nāsti me śaraṇaṃ kvacit

इति सञ्चिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च ।तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः॥ 17 ॥

iti sañcintya manasā niścayaṃ pratipadya ca | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ

विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा ।यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः॥ 18 ॥

vicārya manasāpyevaṃ śaktirme rakṣaṇe kṣamā | yayā hyacetano viṣṇuḥ kṛto'sti spandavarjitaḥ

व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह ।तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः॥ 19 ॥

vyasuryathā na jānāti guṇācchabdādikāniha | tathā harirna jānāti nidrāmīlitalocanaḥ

न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ ।मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः॥ 20 ॥

na jahāti yato nidrāṃ bahudhā saṃstuto'pyasau | manye nāsya vaśe nidrā nidrayāyaṃ vaśīkṛtaḥ

यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल ।तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः॥ 21 ॥

yo yasya vaśamāpantaḥ sa tasya kiṅkaraḥ kila | tasmācca yoganidreyaṃ svāminī māpaterhareḥ

सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः ।नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम्॥ 22 ॥

sindhujāyā api vaśe yayā svāmī vaśīkṛtaḥ | nūnaṃ jagadidaṃ sarvaṃ bhagavatyā vaśīkṛtam

अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा ।सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा॥ 23 ॥

ahaṃ viṣṇustathā śambhuḥ sāvitrī ca ramāpyumā | sarve vayaṃ vaśe yasyā nātra kiñcidvicāraṇā

हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः ।ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम्॥ 24 ॥

harirapyavaśaḥ śete yathānyaḥ prākṛto janaḥ | yayābhibhūtaḥ kā vārtā kilānyeṣāṃ mahātmanām

स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः ।घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः॥ 25 ॥

staumyadya yoganidrāṃ vai yayā mukto janārdanaḥ | ghaṭayiṣyati yuddhe ca vāsudevaḥ sanātanaḥ

इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा ।तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम्॥ 26 ॥

iti kṛtvā matiṃ brahmā padmanālasthitastadā | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāṃ viṣṇoraṅgeṣu saṃsthitām

ब्रह्मोवाच ।देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब ।यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य॥ 27 ॥

brahmovāca | devi tvamasya jagataḥ kila kāraṇaṃ hi jñātaṃ mayā sakalavedavacobhiramba | yadviṣṇurapyakhilalokavivekakartā nidrāvaśaṃ ca gamitaḥ puruṣottamo'dya

को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते ।ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः॥ 28 ॥

ko veda te janani mohavilāsalīlāṃ mūḍho'smyahaṃ harirayaṃ vivaśaśca śete | īdṛktayā sakalabhūtamanonivāse vidvattamo vibudhakoṭiṣu nirguṇāyāḥ

साङ्ख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् ।किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य॥ 29 ॥

sāṅkhyā vadanti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca yāṃ tāṃ caitanyabhāvarahitāṃ jagataśca kartrīm | kiṃ tādṛśāsi kathamatra jagannivāsa- ścaitanyatāvirahito vihitastvayādya

नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् ।ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि॥ 30 ॥

nāṭyaṃ tanoṣi saguṇā vividhaprakāraṃ no vetti ko'pi tava kṛtyavidhānayogam | dhyāyanti yāṃ munigaṇā niyataṃ trikālaṃ sandhyeti nāma parikalpya guṇān bhavāni

बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् ।कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः॥ 31 ॥

buddhirhi bodhakaraṇā jagatāṃ sadā tvaṃ śrīścāsi devi satataṃ sukhadā surāṇām | kīrtistathā matidhṛtī kila kāntireva śraddhā ratiśca sakaleṣu janeṣu mātaḥ

नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन ।त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्॥ 32 ॥

nātaḥ paraṃ kila vitarkaśataiḥ pramāṇaṃ prāptaṃ mayā yadiha duḥkhagatiṃ gatena | tvaṃ cātra sarvajagatāṃ jananīti satyaṃ nidrālutāṃ vitaratā hariṇātra dṛṣṭam

त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद ।यस्मात्त्वदुद्भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्॥ 33 ॥

tvaṃ devi vedaviduṣāmapi durvibhāvyā vedo'pi nūnamakhilārthatayā na veda | yasmāttvadudbhavamasau śrutirāpnuvānā pratyakṣameva sakalaṃ tava kāryametat

कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये ।ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके॥ 34 ॥

kaste caritramakhilaṃ bhuvi veda dhīmā- nnāhaṃ harirna ca bhavo na surāstathānye | jñātuṃ kṣamāśca munayo na mamātmajāśca durvācya eva mahimā tava sarvaloke

यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि ।न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि॥ 35 ॥

yajñeṣu devi yadi nāma na te vadanti svāheti vedaviduṣo havane kṛte'pi | na prāpnuvanti satataṃ makhabhāgadheyaṃ devāstvameva vibudheṣvapi vṛttidāsi

त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव ।भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च॥ 36 ॥

trātā vayaṃ bhagavati prathamaṃ tvayā vai devārisambhavabhayādadhunā tathaiva | bhīto'smi devi varade śaraṇaṃ gato'smi ghoraṃ nirīkṣya madhunā saha kaiṭabhaṃ ca

नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः ।मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्रोचते तव कुरुष्व महानुभावे॥ 37 ॥

no vetti viṣṇuradhunā mama duḥkhameta- jjāne tvayātmavivaśīkṛtadehayaṣṭiḥ | muñcādidevamathavā jahi dānavendrau yadrocate tava kuruṣva mahānubhāve

जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः ।ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते॥ 38 ॥

jānanti ye na tava devi paraṃ prabhāvaṃ dhyāyanti te hariharāvapi mandacittāḥ | jñātaṃ mayādya janani prakaṭaṃ pramāṇaṃ yadviṣṇurapyatitarāṃ vivaśo'tha śete

सिन्धूद्भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या ।मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव॥ 39 ॥

sindhūdbhavāpi na hariṃ pratibodhituṃ vai śaktā patiṃ tava vaśānugamadya śaktyā | manye tvayā bhagavati prasabhaṃ ramāpi prasvāpitā na bubudhe vivaśīkṛteva

धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवाङ्घ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः ।कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम्॥ 40 ॥

dhanyāsta eva bhuvi bhaktiparāstavāṅghrau tyaktvānyadevabhajanaṃ tvayi līnabhāvāḥ | kurvanti devi bhajanaṃ sakalaṃ nikāmaṃ jñātvā samastajananīṃ kila kāmadhenum

धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य ।बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः॥ 41 ॥

dhīkāntikīrtiśubhavṛttiguṇādayaste viṣṇorguṇāstu parihṛtya gatāḥ kva cādya | bandīkṛto harirasau nanu nidrayātra śaktyā tavaiva bhagavatyatimānavatyāḥ

त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् ।त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै॥ 42 ॥

tvaṃ śaktireva jagatāmakhilaprabhāvā tvannirmitaṃ ca sakalaṃ khalu bhāvamātram | tvaṃ krīḍase nijavinirmitamohajāle nāṭye yathā viharate svakṛte naṭo vai

विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय ।त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम्॥ 43 ॥

viṣṇustvayā prakaṭitaḥ prathamaṃ yugādau dattā ca śaktiramalā khalu pālanāya | trātaṃ ca sarvamakhilaṃ vivaśīkṛto'dya yadrocate tava tathāmba karoṣi nūnam

सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् ।कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम्॥ 44 ॥

sṛṣṭvātra māṃ bhagavati pravināśituṃ ce- nnecchāsti te kuru dayāṃ parihṛtya maunam | kasmādimau prakaṭitau kila kālarūpau yadvā bhavāni hasituṃ nu kimicchase mām

ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा ।लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम्॥ 45 ॥

jñātaṃ mayā tava viceṣṭitamadbhutaṃ vai kṛtvākhilaṃ jagadidaṃ ramase svatantrā | līnaṃ karoṣi sakalaṃ kila māṃ tathaiva hantuṃ tvamicchasi bhavāni kimatra citram

कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र ।कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम्॥ 46 ॥

kāmaṃ kuruṣva vadhamadya mamaiva māta- rduḥkhaṃ na me maraṇajaṃ jagadambike'tra | kartā tvayaiva vihitaḥ prathamaṃ sa cāyaṃ daityāhato'tha mṛta ityayaśo gariṣṭham

उत्तिष्ठ देवि कुरु रूपमिहाद्भुतं त्वं मां वा त्विमौ जहि यथेच्छसि बाललीले ।नो चेत्प्रबोधय हरिं निहनेदिमौ य- स्त्वत्साध्यमेतदखिलं किल कार्यजातम्॥ 47 ॥

uttiṣṭha devi kuru rūpamihādbhutaṃ tvaṃ māṃ vā tvimau jahi yathecchasi bālalīle | no cetprabodhaya hariṃ nihanedimau ya- stvatsādhyametadakhilaṃ kila kāryajātam

सूत उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ।निःसृत्य हरिदेहात्तु संस्थिता पार्श्वतस्तदा॥ 48 ॥

sūta uvāca | evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā | niḥsṛtya haridehāttu saṃsthitā pārśvatastadā

त्यक्त्वाङ्गानि च सर्वाणि विष्णोरतुलतेजसः ।निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा॥ 49 ॥

tyaktvāṅgāni ca sarvāṇi viṣṇoratulatejasaḥ | nirgatā yoganidrā sā nāśāya ca tayostadā

विस्पन्दितशरीरोऽसौ यदा जातो जनार्दनः ।धाता परमिकां प्राप्तो मुदं दृष्ट्वा हरिं ततः॥ 50 ॥

vispanditaśarīro'sau yadā jāto janārdanaḥ | dhātā paramikāṃ prāpto mudaṃ dṛṣṭvā hariṃ tataḥ