Skandha 1, Adhyāya 6

ऋषय ऊचुः ।सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे ।मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम्॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | saumya yacca tvayā proktaṃ śaureryuddhaṃ mahārṇave | madhukaiṭabhayoḥ sārdhaṃ pañcavarṣasahasrakam

कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले ।महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ॥ 2 ॥

kasmāttau dānavau jātau tasminnekārṇave jale | mahāvīryo durādharṣau devairapi sudurjayau

कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ ।तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्भुतम्॥ 3 ॥

kathaṃ tāvasurau jātau kathaṃ ca hariṇā hatau | tadācakṣva mahāprājña caritaṃ paramādbhutam

श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः ।दैवाच्चात्रैव सञ्जातः संयोगश्च तथावयोः॥ 4 ॥

śrotukāmā vayaṃ sarve tvaṃ vaktā ca bahuśrutaḥ | daivāccātraiva sañjātaḥ saṃyogaśca tathāvayoḥ

मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः ।विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः॥ 5 ॥

mūrkheṇa saha saṃyogo viṣādapi sudurjaraḥ | vijñena saha saṃyogaḥ sudhārasasamaḥ smṛtaḥ

जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च ।जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्भुतम्॥ 6 ॥

jīvanti paśavaḥ sarve khādanti mehayanti ca | jānanti viṣayākāraṃ vyavāyasukhamadbhutam

न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः ।पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः॥ 7 ॥

na teṣāṃ sadasajjñānaṃ viveko na ca mokṣadaḥ | paśubhiste samā jñeyā yeṣāṃ na śravaṇādaraḥ

मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् ।अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः॥ 8 ॥

mṛgādyāḥ paśavaḥ kecijjānanti śrāvaṇaṃ sukham | aśrotrāḥ phaṇinaścaiva mumuhurnādapānataḥ

पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने ।श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम्॥ 9 ॥

pañcānāmindriyāṇāṃ vai śubhe śravaṇadarśane | śravaṇādvastuvijñānaṃ darśanāccittarañjanam

श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा ।तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम्॥ 10 ॥

śravaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tathā | tāmasaṃ ca mahābhāga sujñoktaṃ niścayānvitam

सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् ।तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम्॥ 11 ॥

sāttvikaṃ vedaśāstrādi sāhityaṃ caiva rājasam | tāmasaṃ yuddhavārtā ca paradoṣaprakāśanam

सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्भिश्च पण्डितैः ।उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत॥ 12 ॥

sāttvikaṃ trividhaṃ proktaṃ prajñāvadbhiśca paṇḍitaiḥ | uttamaṃ madhyamaṃ caiva tathaivādhamamityuta

उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा ।अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः॥ 13 ॥

uttamaṃ mokṣaphaladaṃ svargadaṃ madhyamaṃ tathā | adhamaṃ bhogadaṃ proktaṃ nirṇīya viditaṃ budhaiḥ

साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् ।मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम्॥ 14 ॥

sāhityaṃ caiva trividhaṃ svīyāyāṃ cottamaṃ smṛtam | madhyamaṃ vārayoṣāyāṃ paroḍhāyāṃ tathādhamam

तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्भिः शास्त्रदर्शिभिः ।आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम्॥ 15 ॥

tāmasaṃ trividhaṃ jñeyaṃ vidvadbhiḥ śāstradarśibhiḥ | ātatāyiniyuddhaṃ yattaduttamamudāhṛtam

मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः ।अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा॥ 16 ॥

madhyamaṃ cāpi vidveṣātpāṇḍavānāṃ tathāribhiḥ | adhamaṃ nirnimittaṃ tu vivāde kalahe tathā

तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते ।बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम्॥ 17 ॥

tadatra śravaṇaṃ mukhyaṃ purāṇasya mahāmate | buddhipravardhanaṃ puṇyaṃ tataḥ pāpapraṇāśanam

तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् ।श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम्॥ 18 ॥

tadākhyāhi mahābuddhe kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | śrutāṃ dvaipāyanātpūrvaṃ sarvārthasya prasādhinīm

सूत उवाच ।यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले ।येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल॥ 19 ॥

sūta uvāca | yūyaṃ dhanyā mahābhāgā dhanyo'haṃ pṛthivītale | yeṣāṃ śravaṇabuddhiśca mamāpi kathane kila

पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये ।शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने॥ 20 ॥

purā caikārṇave jāte vilīne bhuvanatraye | śeṣaparyaṅkasupte ca devadeve janārdane

विष्णुकर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ ।महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले॥ 21 ॥

viṣṇukarṇamalodbhūtau dānavau madhukaiṭabhau | mahābalau ca tau daityau vivṛddhau sāgare jale

कीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः ।तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे॥ 22 ॥

kīḍamānau sthitau tatra vicarantāvitastataḥ | tāvekadā mahākāyau krīḍāsaktau mahārṇave

चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ ।नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा॥ 23 ॥

cintāmavāpatuścitte bhrātarāviva saṃsthitau | nākāraṇaṃ bhavetkāryaṃ sarvatraiṣā paramparā

आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन ।आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः॥ 24 ॥

ādheyaṃ tu vinādhāraṃ na tiṣṭhati kathañcana | ādhārādheyabhāvastu bhāti no cittagocaraḥ

क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् ।केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ॥ 25 ॥

kva tiṣṭhati jalaṃ cedaṃ sukharūpaṃ suvistaram | kena sṛṣṭaṃ kathaṃ jātaṃ magnāvāvāñjale sthitau

आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ ।पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः॥ 26 ॥

āvāṃ vā kathamutpannau kena votpāditāvubhau | pitarau kveti vijñānaṃ nāsti kāmaṃ tathāvayoḥ

सूत उवाच ।एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् ।उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले॥ 27 ॥

sūta uvāca | evaṃ kāmayamānau tau jagmaturna viniścayam | uvāca kaiṭabhastatra madhuṃ pārśve sthitaṃ jale

कैटभ उवाच ।मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला ।वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता॥ 28 ॥

kaiṭabha uvāca | madho vāmatra salile sthātuṃ śaktirmahābalā | vartate bhrātaracalā kāraṇaṃ sā hi me matā

तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति ।सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः॥ 29 ॥

tayā tatamidaṃ toyaṃ tadādhāraṃ ca tiṣṭhati | sā eva paramā devī kāraṇañca tathāvayoḥ

एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ ।तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम्॥ 30 ॥

evaṃ vibudhyamānau tau cintāviṣṭau yadāsurau | tadākāśe śrutaṃ tābhyāṃ vāgbījaṃ sumanoharam

गृहीतं च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः ।तदा सौदामनी दृष्टा ताभ्यां खे चोत्थिता शुभा॥ 31 ॥

gṛhītaṃ ca tatastābhyāṃ tasyābhyāso dṛḍhaḥ kṛtaḥ | tadā saudāmanī dṛṣṭā tābhyāṃ khe cotthitā śubhā

ताभ्यां विचारितं तत्र मन्त्रोऽयं नात्र संशयः ।तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुणं किल॥ 32 ॥

tābhyāṃ vicāritaṃ tatra mantro'yaṃ nātra saṃśayaḥ | tathā dhyānamidaṃ dṛṣṭaṃ gagane saguṇaṃ kila

निराहारौ जितात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ।बभूवतुर्विचिन्त्यैवं जपध्यानपरायणौ॥ 33 ॥

nirāhārau jitātmānau tanmanaskau samāhitau | babhūvaturvicintyaivaṃ japadhyānaparāyaṇau

एवं वर्षसहस्रं तु ताभ्यां तप्तं महत्तपः ।प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः॥ 34 ॥

evaṃ varṣasahasraṃ tu tābhyāṃ taptaṃ mahattapaḥ | prasannā paramā śaktirjātā sā paramā tayoḥ

खिन्नौ तौ दानवौ दृष्ट्वा तपसे कृतनिश्चयौ ।तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी॥ 35 ॥

khinnau tau dānavau dṛṣṭvā tapase kṛtaniścayau | tayoranugrahārthāya vāguvācāśarīriṇī

वरं वां वाञ्छितं दैत्यौ ब्रूतं परमसम्मतम् ।ददामि परितुष्टास्मि युवयोस्तपसा किल॥ 36 ॥

varaṃ vāṃ vāñchitaṃ daityau brūtaṃ paramasammatam | dadāmi parituṣṭāsmi yuvayostapasā kila

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा तु तां वाणीं दानवावूचतुस्तदा ।स्वेच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुव्रते॥ 37 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā tu tāṃ vāṇīṃ dānavāvūcatustadā | svecchayā maraṇaṃ devi varaṃ nau dehi suvrate

वागुवाच ।वाञ्छितं मरणं दैत्यौ भवेद्वा मत्प्रसादतः ।अजेयौ देवदैत्यैश्च भ्रातरौ नात्र संशयः॥ 38 ॥

vāguvāca | vāñchitaṃ maraṇaṃ daityau bhavedvā matprasādataḥ | ajeyau devadaityaiśca bhrātarau nātra saṃśayaḥ

सूत उवाच ।इति दत्तवरौ देव्या दानवौ मददर्पितौ ।चक्रतुः सागरे क्रीडां यादोगणसमन्वितौ॥ 39 ॥

sūta uvāca | iti dattavarau devyā dānavau madadarpitau | cakratuḥ sāgare krīḍāṃ yādogaṇasamanvitau

कालेन कियता विप्रा दानवाभ्यां यदृच्छया ।दृष्टः प्रजापतिर्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः॥ 40 ॥

kālena kiyatā viprā dānavābhyāṃ yadṛcchayā | dṛṣṭaḥ prajāpatirbrahmā padmāsanagataḥ prabhuḥ

दृष्ट्वा तु मुदितावास्तां युद्धकामौ महाबलौ ।तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नौ देहि सुव्रत॥ 41 ॥

dṛṣṭvā tu muditāvāstāṃ yuddhakāmau mahābalau | tamūcatustadā tatra yuddhaṃ nau dehi suvrata

नोचेत्पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् ।यदि त्वं निर्बलश्चासि क्व योग्यं शुभमासनम्॥ 42 ॥

nocetpadmaṃ parityajya yatheṣṭaṃ gaccha māciram | yadi tvaṃ nirbalaścāsi kva yogyaṃ śubhamāsanam

वीरभोग्यमिदं स्थानं कातरोऽसि त्यजाशु वै ।तयोरिति वचः श्रुत्वा चिन्तामाप प्रजापतिः॥ 43 ॥

vīrabhogyamidaṃ sthānaṃ kātaro'si tyajāśu vai | tayoriti vacaḥ śrutvā cintāmāpa prajāpatiḥ

दृष्ट्वा च बलिनौ वीरौ किं करोमीति तापसः ।चिन्ताविष्टस्तदा तस्थौ चिन्तयन्मनसा तदा॥ 44 ॥

dṛṣṭvā ca balinau vīrau kiṃ karomīti tāpasaḥ | cintāviṣṭastadā tasthau cintayanmanasā tadā