Skandha 1, Adhyāya 5

ऋषय ऊचुः ।सूतास्माकं मनः कामं मग्नं संशयसागरे ।यथोक्तं महदाश्चर्यं जगद्विस्मयकारकम्॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūtāsmākaṃ manaḥ kāmaṃ magnaṃ saṃśayasāgare | yathoktaṃ mahadāścaryaṃ jagadvismayakārakam

यन्मूर्धा माधवस्यापि गतो देहात्पुनः परम् ।हयग्रीवस्ततो जातः सर्वकर्ता जनार्दनः॥ 2 ॥

yanmūrdhā mādhavasyāpi gato dehātpunaḥ param | hayagrīvastato jātaḥ sarvakartā janārdanaḥ

वेदोऽपि स्तौति यं देवं देवाः सर्वे यदाश्रयाः ।आदिदेवो जगन्नाथः सर्वकारणकारणः॥ 3 ॥

vedo'pi stauti yaṃ devaṃ devāḥ sarve yadāśrayāḥ | ādidevo jagannāthaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ

तस्यापि वदनं छिन्नं दैवयोगात्कथं तदा ।तत्सर्वं कथयाशु त्वं विस्तरेण महामते॥ 4 ॥

tasyāpi vadanaṃ chinnaṃ daivayogātkathaṃ tadā | tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ vistareṇa mahāmate

सूत उवाच ।शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः समन्ततः ।चरितं देवदेवस्य विष्णोः परमतेजसः॥ 5 ॥

sūta uvāca | śṛṇvantu munayaḥ sarve sāvadhānāḥ samantataḥ | caritaṃ devadevasya viṣṇoḥ paramatejasaḥ

कदाचिद्दारुणं युद्धं कृत्वा देवः सनातनः ।दशवर्षसहस्राणि परिश्रान्तो जनार्दनः॥ 6 ॥

kadāciddāruṇaṃ yuddhaṃ kṛtvā devaḥ sanātanaḥ | daśavarṣasahasrāṇi pariśrānto janārdanaḥ

समे देशे शुभे स्थाने कृत्वा पद्मासनं विभुः ।अवलम्ब्य धनुः सज्यं कण्ठदेशे धरास्थितम्॥ 7 ॥

same deśe śubhe sthāne kṛtvā padmāsanaṃ vibhuḥ | avalambya dhanuḥ sajyaṃ kaṇṭhadeśe dharāsthitam

दत्त्वा भारं धनुष्कोट्यां निद्रामाप रमापतिः ।श्रान्तत्वाद्दैवयोगाच्च जातस्तत्रातिनिद्रितः॥ 8 ॥

dattvā bhāraṃ dhanuṣkoṭyāṃ nidrāmāpa ramāpatiḥ | śrāntatvāddaivayogācca jātastatrātinidritaḥ

तदा कालेन कियता देवाः सर्वे सवासवाः ।ब्रह्मेशसहिताः सर्वे यज्ञं कर्तुं समुद्यताः॥ 9 ॥

tadā kālena kiyatā devāḥ sarve savāsavāḥ | brahmeśasahitāḥ sarve yajñaṃ kartuṃ samudyatāḥ

गताः सर्वेऽथ वैकुण्ठं द्रष्टुं देवं जनार्दनम् ।देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं मखानामधिपं प्रभुम्॥ 10 ॥

gatāḥ sarve'tha vaikuṇṭhaṃ draṣṭuṃ devaṃ janārdanam | devakāryārthasiddhyarthaṃ makhānāmadhipaṃ prabhum

अदृष्ट्वा तं तदा तत्र ज्ञानदृष्ट्या विलोक्य ते ।यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्जग्मुस्तत्र तदा सुराः॥ 11 ॥

adṛṣṭvā taṃ tadā tatra jñānadṛṣṭyā vilokya te | yatrāste bhagavān viṣṇurjagmustatra tadā surāḥ

ददृशुस्ते तदेशानं योगनिद्रावशं गतम् ।विचेतनं विभुं विष्णुं तत्रासाञ्चक्रिरे सुराः॥ 12 ॥

dadṛśuste tadeśānaṃ yoganidrāvaśaṃ gatam | vicetanaṃ vibhuṃ viṣṇuṃ tatrāsāñcakrire surāḥ

स्थितेषु सर्वदेवेषु निद्रासुप्ते जगत्पतौ ।चिन्तामापुः सुराः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः॥ 13 ॥

sthiteṣu sarvadeveṣu nidrāsupte jagatpatau | cintāmāpuḥ surāḥ sarve brahmarudrapurogamāḥ

तानुवाच ततः शक्रः किं कर्तव्यं सुरोत्तमाः ।निद्राभङ्गः कथं कार्यश्चिन्तयन्तु सुरोत्तमाः॥ 14 ॥

tānuvāca tataḥ śakraḥ kiṃ kartavyaṃ surottamāḥ | nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryaścintayantu surottamāḥ

तमुवाच तदा शम्भुर्निद्राभङ्गेऽस्ति दूषणम् ।कार्यं चैव प्रकर्तव्यं यज्ञस्य सुरसत्तमाः॥ 15 ॥

tamuvāca tadā śambhurnidrābhaṅge'sti dūṣaṇam | kāryaṃ caiva prakartavyaṃ yajñasya surasattamāḥ

उत्पादिता तदा वम्री ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।तया भक्षयितुं तत्र धनुषोऽग्रं धरास्थितम्॥ 16 ॥

utpāditā tadā vamrī brahmaṇā parameṣṭhinā | tayā bhakṣayituṃ tatra dhanuṣo'graṃ dharāsthitam

भक्षितेऽग्रे तदा निम्नं गमिष्यति शरासनम् ।तदा निद्राविमुक्तोऽसौ देवदेवो भविष्यति॥ 17 ॥

bhakṣite'gre tadā nimnaṃ gamiṣyati śarāsanam | tadā nidrāvimukto'sau devadevo bhaviṣyati

देवकार्यं तदा सर्वं भविष्यति न संशयः ।स वम्रीं सन्दिदेशाथ देवदेवः सनातनः॥ 18 ॥

devakāryaṃ tadā sarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | sa vamrīṃ sandideśātha devadevaḥ sanātanaḥ

तमुवाच तदा वम्री देवदेवस्य मापतेः ।निद्राभङ्गः कथं कार्यो देवस्य जगतां गुरोः॥ 19 ॥

tamuvāca tadā vamrī devadevasya māpateḥ | nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryo devasya jagatāṃ guroḥ

निद्राभङ्गः कथाच्छेदो दम्पत्योः प्रीतिभेदनम् ।शिशुमातृविभेदश्च ब्रह्महत्यासमं स्मृतम्॥ 20 ॥

nidrābhaṅgaḥ kathācchedo dampatyoḥ prītibhedanam | śiśumātṛvibhedaśca brahmahatyāsamaṃ smṛtam

तत्कथं देवदेवस्य करोमि सुखनाशनम् ।किं फलं भक्षणाद्देव येन पापं करोम्यहम्॥ 21 ॥

tatkathaṃ devadevasya karomi sukhanāśanam | kiṃ phalaṃ bhakṣaṇāddeva yena pāpaṃ karomyaham

सर्वः स्वार्थवशो लोकः कुरुते पातकं किल ।तस्मादहं करिष्यामि स्वार्थमेव प्रभक्षणम्॥ 22 ॥

sarvaḥ svārthavaśo lokaḥ kurute pātakaṃ kila | tasmādahaṃ kariṣyāmi svārthameva prabhakṣaṇam

ब्रह्मोवाच ।तव भागं करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु ।तेन त्वं कुरु कार्यं नो विष्णुं बोधय माचिरम्॥ 23 ॥

brahmovāca | tava bhāgaṃ kariṣyāmo makhamadhye yathā śṛṇu | tena tvaṃ kuru kāryaṃ no viṣṇuṃ bodhaya māciram

होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिष्यति ।तत्ते भागं विजानीहि कुरु कार्यं त्वरान्विता॥ 24 ॥

homakarmaṇi pārśve ca havirdānātpatiṣyati | tatte bhāgaṃ vijānīhi kuru kāryaṃ tvarānvitā

सूत उवाच ।इत्युक्ता ब्रह्मणा वम्री धनुषोऽग्रं त्वरान्विता ।चखाद संस्थितं भूमौ विमुक्ता ज्या तदाभवत्॥ 25 ॥

sūta uvāca | ityuktā brahmaṇā vamrī dhanuṣo'graṃ tvarānvitā | cakhāda saṃsthitaṃ bhūmau vimuktā jyā tadābhavat

प्रत्यञ्जायां विमुक्तायां मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा ।शब्दः समभवद्घोरस्तेन त्रस्ताः सुरास्तदा॥ 26 ॥

pratyañjāyāṃ vimuktāyāṃ muktā koṭistathottarā | śabdaḥ samabhavadghorastena trastāḥ surāstadā

ब्रह्माण्डं क्षुभितं सर्वं वसुधा कम्पिता तदा ।समुद्राश्च समुद्विग्नास्त्रेसुश्च जलजन्तवः॥ 27 ॥

brahmāṇḍaṃ kṣubhitaṃ sarvaṃ vasudhā kampitā tadā | samudrāśca samudvignāstresuśca jalajantavaḥ

ववुर्वातास्तथा चोग्राः पर्वताश्च चकम्पिरे ।उल्कापाता महोत्पाता बभूवुर्दुःखशंसिनः॥ 28 ॥

vavurvātāstathā cogrāḥ parvatāśca cakampire | ulkāpātā mahotpātā babhūvurduḥkhaśaṃsinaḥ

दिशो घोरतराश्चासन्सूर्योऽप्यस्तङ्गतोऽभवत् ।चिन्तामापुः सुराः सर्वे किं भविष्यति दुर्दिने॥ 29 ॥

diśo ghoratarāścāsansūryo'pyastaṅgato'bhavat | cintāmāpuḥ surāḥ sarve kiṃ bhaviṣyati durdine

एवं चिन्तयतां तेषां मूर्धा विष्णोः सकुण्डलः ।गतः समुकुटः क्वापि देवदेवस्य तापसाः॥ 30 ॥

evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ mūrdhā viṣṇoḥ sakuṇḍalaḥ | gataḥ samukuṭaḥ kvāpi devadevasya tāpasāḥ

अन्धकारे तदा घोरे शान्ते ब्रह्महरौ तदा ।शिरोहीनं शरीरं तु ददृशाते विलक्षणम्॥ 31 ॥

andhakāre tadā ghore śānte brahmaharau tadā | śirohīnaṃ śarīraṃ tu dadṛśāte vilakṣaṇam

दृष्ट्वा कबन्धं विष्णोस्ते विस्मिताः सुरसत्तमाः ।चिन्तासागरमग्नाश्च रुरुदुः शोककर्शिताः॥ 32 ॥

dṛṣṭvā kabandhaṃ viṣṇoste vismitāḥ surasattamāḥ | cintāsāgaramagnāśca ruruduḥ śokakarśitāḥ

हा नाथ किं प्रभो जातमत्यद्भुतममानुषम् ।वैशसं सर्वदेवानां देवदेव सनातन॥ 33 ॥

hā nātha kiṃ prabho jātamatyadbhutamamānuṣam | vaiśasaṃ sarvadevānāṃ devadeva sanātana

मायेयं कस्य देवस्य यया तेऽद्य शिरो हृतम् ।अच्छेद्यस्त्वमभेद्योऽसि अप्रदाह्योऽसि सर्वदा॥ 34 ॥

māyeyaṃ kasya devasya yayā te'dya śiro hṛtam | acchedyastvamabhedyo'si apradāhyo'si sarvadā

एवं गते त्वयि विभो मरिष्यन्ति च देवताः ।कीदृशस्त्वयि नः स्नेहः स्वार्थेनैव रुदामहे॥ 35 ॥

evaṃ gate tvayi vibho mariṣyanti ca devatāḥ | kīdṛśastvayi naḥ snehaḥ svārthenaiva rudāmahe

नायं विघ्नः कृतो दैत्यैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः ।देवैरेव कृतः कस्य दूषणं च रमापते॥ 36 ॥

nāyaṃ vighnaḥ kṛto daityairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ | devaireva kṛtaḥ kasya dūṣaṇaṃ ca ramāpate

पराधीनाः सुराः सर्वे किं कुर्मः क्व व्रजाम च ।शरणं नैव देवेश सुराणां मूढचेतसाम्॥ 37 ॥

parādhīnāḥ surāḥ sarve kiṃ kurmaḥ kva vrajāma ca | śaraṇaṃ naiva deveśa surāṇāṃ mūḍhacetasām

न चैषा सात्त्विकी माया राजसी न च तामसी ।यया छिन्नं शिरस्तेऽद्य मायेशस्य जगद्गुरोः॥ 38 ॥

na caiṣā sāttvikī māyā rājasī na ca tāmasī | yayā chinnaṃ śiraste'dya māyeśasya jagadguroḥ

क्रन्दमानांस्तदा दृष्ट्वा देवाञ्छिवपुरोगमान् ।बृहस्पतिस्तदोवाच शमयन्वेदवित्तमः॥ 39 ॥

krandamānāṃstadā dṛṣṭvā devāñchivapurogamān | bṛhaspatistadovāca śamayanvedavittamaḥ

रुदितेन महाभागाः क्रन्दितेन तथापि किम् ।उपायश्चात्र कर्तव्यः सर्वथा बुद्धिगोचरः॥ 40 ॥

ruditena mahābhāgāḥ kranditena tathāpi kim | upāyaścātra kartavyaḥ sarvathā buddhigocaraḥ

दैवं पुरुषकारश्च देवेश सदृशावुभौ ।उपायश्च विधातव्यो दैवात्फलति सर्वथा॥ 41 ॥

daivaṃ puruṣakāraśca deveśa sadṛśāvubhau | upāyaśca vidhātavyo daivātphalati sarvathā

इन्द्र उवाच ।दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।विष्णोरपि शिरश्छिन्नं सुराणां चैव पश्यताम्॥ 42 ॥

indra uvāca | daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam | viṣṇorapi śiraśchinnaṃ surāṇāṃ caiva paśyatām

ब्रह्मोवाच ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् ।शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः॥ 43 ॥

brahmovāca | avaśyameva bhoktavyaṃ kālenāpāditaṃ ca yat | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi daivaṃ ko'tikrametpunaḥ

देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः ।यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा॥ 44 ॥

dehavānsukhaduḥkhānāṃ bhoktā naivātra saṃśayaḥ | yathā kālavaśātkṛttaṃ śiro me śambhunā purā

तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः ।तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि॥ 45 ॥

tathaiva liṅgapātaśca mahādevasya śāpataḥ | tathaivādya harermūrdhā patito lavaṇāmbhasi

सहस्रभगसम्प्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः ।स्वर्गाद्भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे॥ 46 ॥

sahasrabhagasamprāptirduḥkhaṃ caiva śacīpateḥ | svargādbhraṃśastathā vāsaḥ kamale mānase sare

एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते ।संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै॥ 47 ॥

ete duḥkhasya bhoktāraḥ kena duḥkhaṃ na bhujyate | saṃsāre'sminmahābhāgāstasmācchokaṃ tyajantu vai

चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् ।सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा॥ 48 ॥

cintayantu mahāmāyāṃ vidyādevīṃ sanātanīm | sā vidhāsyati naḥ kāryaṃ nirguṇā prakṛtiḥ parā

ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा ।यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥ 49 ॥

brahmavidyāṃ jagaddhātrīṃ sarveṣāṃ jananīṃ tathā | yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह ।देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये॥ 50 ॥

sūta uvāca | ityuktvā vai surānvedhā nigamānādideśa ha | dehayuktānsthitānagre surakāryārthasiddhaye

ब्रह्मोवाच ।स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् ।गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्॥ 51 ॥

brahmovāca | stuvantu paramāṃ devīṃ brahmavidyāṃ sanātanīm | gūḍhāṅgīṃ ca mahāmāyāṃ sarvakāryārthasādhanīm

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः ।तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्॥ 52 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya vedāḥ sarvāṅgasundarāḥ | tuṣṭuvurjñānagamyāṃ tāṃ mahāmāyāṃ jagatsthitām

वेदा ऊचुः ।नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे ।निर्गुणे सर्वभूतेशि मातः शङ्करकामदे॥ 53 ॥

vedā ūcuḥ | namo devi mahāmāye viśvotpattikare śive | nirguṇe sarvabhūteśi mātaḥ śaṅkarakāmade

त्वं भूमिः सर्वभूतानां प्राणाः प्राणवतां तथा ।धीः श्रीः कान्तिः क्षमा शान्तिः श्रद्धा मेधा धृतिः स्मृतिः॥ 54 ॥

tvaṃ bhūmiḥ sarvabhūtānāṃ prāṇāḥ prāṇavatāṃ tathā | dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā śāntiḥ śraddhā medhā dhṛtiḥ smṛtiḥ

त्वमुद्गीथेऽर्धमात्रासि गायत्री व्याहृतिस्तथा ।जया च विजया धात्री लज्जा कीर्तिः स्पृहा दया॥ 55 ॥

tvamudgīthe'rdhamātrāsi gāyatrī vyāhṛtistathā | jayā ca vijayā dhātrī lajjā kīrtiḥ spṛhā dayā

त्वां संस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयसंविधान- दक्षां दयारसयुतां जननीं जनानाम् ।विद्यां शिवां सकललोकहितां वरेण्यां वाग्बीजवासनिपुणां भवनाशकर्त्रीम्॥ 56 ॥

tvāṃ saṃstumo'mba bhuvanatrayasaṃvidhāna- dakṣāṃ dayārasayutāṃ jananīṃ janānām | vidyāṃ śivāṃ sakalalokahitāṃ vareṇyāṃ vāgbījavāsanipuṇāṃ bhavanāśakartrīm

ब्रह्मा हरः शौरिसहस्रनेत्र- वाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथाः ।ते त्वत्कृताः सन्ति ततो न मुख्या माता यतस्त्वं स्थिरजङ्गमानाम्॥ 57 ॥

brahmā haraḥ śaurisahasranetra- vāgvahnisūryā bhuvanādhināthāḥ | te tvatkṛtāḥ santi tato na mukhyā mātā yatastvaṃ sthirajaṅgamānām

सकलभुवनमेतत्कर्तुकामा यदा त्वं सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान् ।स्थितिलयजननं तैः कारयस्येकरूपा न खलु तव कथञ्चिद्देवि संसारलेशः॥ 58 ॥

sakalabhuvanametatkartukāmā yadā tvaṃ sṛjasi janani devānviṣṇurudrājamukhyān | sthitilayajananaṃ taiḥ kārayasyekarūpā na khalu tava kathañciddevi saṃsāraleśaḥ

न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां सङ्ख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः ।यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु नरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः॥ 59 ॥

na te rūpaṃ vettuṃ sakalabhuvane ko'pi nipuṇo na nāmnāṃ saṅkhyāṃ te kathitumiha yogyo'sti puruṣaḥ | yadalpaṃ kīlālaṃ kalayitumaśaktaḥ sa tu naraḥ kathaṃ pārāvārākalanacaturaḥ syādṛtamatiḥ

न देवानां मध्ये भगवति तवानन्तविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनैकासि जननी ।कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम्॥ 60 ॥

na devānāṃ madhye bhagavati tavānantavibhavaṃ vijānātyeko'pi tvamiha bhuvanaikāsi jananī | kathaṃ mithyā viśvaṃ sakalamapi caikā racayasi pramāṇaṃ tvetasminnigamavacanaṃ devi vihitam

निरीहैवासि त्वं निखिलजगतां कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति ।कथङ्कारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम्॥ 61 ॥

nirīhaivāsi tvaṃ nikhilajagatāṃ kāraṇamaho caritraṃ te citraṃ bhagavati mano no vyathayati | kathaṅkāraṃ vācyaḥ sakalanigamāgocaraguṇa- prabhāvaḥ svaṃ yasmātsvayamapi na jānāsi paramam

न किं जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनम् ॥ शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिषसि शक्तिं मधुजितः ।हरेः किं वा मातर्दुरितततिरेषा बलवती ॥ भवत्याः पादाब्जे भजननिपुणे क्वास्ति दुरितम्॥ 62 ॥

na kiṃ jānāsi tvaṃ janani madhujinmaulipatanam || śive kiṃ vā jñātvā vividiṣasi śaktiṃ madhujitaḥ | hareḥ kiṃ vā mātarduritatatireṣā balavatī || bhavatyāḥ pādābje bhajananipuṇe kvāsti duritam

उपेक्षा किं चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा ॥ हरेर्मूर्ध्नो नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् ।महद्दुःखं मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला ॥ न जानीमो मौलेर्विघटनविलम्बः कथमभूत्॥ 63 ॥

upekṣā kiṃ ceyaṃ tava surasamūhe'tiviṣamā || harermūrdhno nāśo matamiha mahāścaryajanakam | mahadduḥkhaṃ mātastvamasi jananacchedakuśalā || na jānīmo maulervighaṭanavilambaḥ kathamabhūt

ज्ञात्वा दोषं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किं वा विष्णावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते ।विष्णोर्वा किं समरजनितः कोऽपि गर्वोऽतिवेगा- च्छेत्तुं मातस्तव विलसितं नैव विद्मोऽत्र भावम्॥ 64 ॥

jñātvā doṣaṃ sakalasuratāpāditaṃ devi citte kiṃ vā viṣṇāvamarajanitaṃ duṣkṛtaṃ pātitaṃ te | viṣṇorvā kiṃ samarajanitaḥ ko'pi garvo'tivegā- cchettuṃ mātastava vilasitaṃ naiva vidmo'tra bhāvam

किं वा दैत्यैः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्भिर्भवत्याः ।अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीर्षं भवानि द्रष्टुं किं वा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः॥ 65 ॥

kiṃ vā daityaiḥ samaravijitaistīrthadeśe suramye ghoraṃ taptvā bhagavati varaṃ labdhavadbhirbhavatyāḥ | antardhānaṃ gamitamadhunā viṣṇuśīrṣaṃ bhavāni draṣṭuṃ kiṃ vā vigataśirasaṃ vāsudevaṃ vinodaḥ

सिन्धोः पुत्र्यां रोषिता किं त्वमाद्ये कस्मादेनां प्रेक्षसे नाथहीनाम् ।क्षन्तव्यस्ते स्वांशजातापराधो व्युत्थाप्यैनं मोदिता मां कुरुष्व॥ 66 ॥

sindhoḥ putryāṃ roṣitā kiṃ tvamādye kasmādenāṃ prekṣase nāthahīnām | kṣantavyaste svāṃśajātāparādho vyutthāpyainaṃ moditā māṃ kuruṣva

एते सुरास्त्वां सततं नमन्ति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः ।शोकार्णवात्तारय देवि देवा- नुत्थाप्य देवं सकलाधिनाथम्॥ 67 ॥

ete surāstvāṃ satataṃ namanti kāryeṣu mukhyāḥ prathitaprabhāvāḥ | śokārṇavāttāraya devi devā- nutthāpya devaṃ sakalādhinātham

मूर्धा गतः क्वाम्ब हरेर्न विद्मो नान्योऽस्त्युपायः खलु जीवनेऽद्य ।यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदासि देवि॥ 68 ॥

mūrdhā gataḥ kvāmba harerna vidmo nānyo'styupāyaḥ khalu jīvane'dya | yathā sudhā jīvanakarmadakṣā tathā jagajjīvitadāsi devi

सूत उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी ।प्रसन्ना परमा माया वेदैः साङ्गैश्च सामगैः॥ 69 ॥

sūta uvāca | evaṃ stutā tadā devī guṇātītā maheśvarī | prasannā paramā māyā vedaiḥ sāṅgaiśca sāmagaiḥ

तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्थाशरीरिणी ।देवान्प्रति सुखैः शब्दैर्जनानन्दकरी शुभा॥ 70 ॥

tānuvāca tadā vāṇī cākāśasthāśarīriṇī | devānprati sukhaiḥ śabdairjanānandakarī śubhā

मा कुरुध्वं सुराश्चिन्तां स्वस्थास्तिष्ठन्तु चामराः ।स्तुताहं निगमैः कामं सन्तुष्टास्मि न संशयः॥ 71 ॥

mā kurudhvaṃ surāścintāṃ svasthāstiṣṭhantu cāmarāḥ | stutāhaṃ nigamaiḥ kāmaṃ santuṣṭāsmi na saṃśayaḥ

यः पुमान्मानुषे लोके स्तौत्येतां मामकीं स्तुतिम् ।पतिष्यति सदा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ 72 ॥

yaḥ pumānmānuṣe loke stautyetāṃ māmakīṃ stutim | patiṣyati sadā bhaktyā sarvānkāmānavāpnuyāt

शृणोति वा स्तोत्रमिदं मदीयं भक्त्या त्रिकालं सततं नरो यः ।विमुक्तदुःखः स भवेत्सुखी च वेदोक्तमेतन्ननु वेदतुल्यम्॥ 73 ॥

śṛṇoti vā stotramidaṃ madīyaṃ bhaktyā trikālaṃ satataṃ naro yaḥ | vimuktaduḥkhaḥ sa bhavetsukhī ca vedoktametannanu vedatulyam

शृण्वन्तु कारणं चाद्य यद्गतं वदनं हरेः ।अकारणं कथं कार्यं संसारेऽत्र भविष्यति॥ 74 ॥

śṛṇvantu kāraṇaṃ cādya yadgataṃ vadanaṃ hareḥ | akāraṇaṃ kathaṃ kāryaṃ saṃsāre'tra bhaviṣyati

उदधेस्तनयां विष्णुः संस्थितामन्तिके प्रियाम् ।जहास वदनं वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम्॥ 75 ॥

udadhestanayāṃ viṣṇuḥ saṃsthitāmantike priyām | jahāsa vadanaṃ vīkṣya tasyāstatra manoramam

तया ज्ञातं हरिर्नूनं कथं मां हसति प्रभुः ।विरूपं हरिणा दृष्टं मुखं मे केन हेतुना॥ 76 ॥

tayā jñātaṃ harirnūnaṃ kathaṃ māṃ hasati prabhuḥ | virūpaṃ hariṇā dṛṣṭaṃ mukhaṃ me kena hetunā

विनापि कारणेनाद्य कथं हास्यस्य सम्भवः ।सपत्नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवर्णिनी॥ 77 ॥

vināpi kāraṇenādya kathaṃ hāsyasya sambhavaḥ | sapatnīva kṛtā tena manye'nyā varavarṇinī

ततः कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा ।तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत्॥ 78 ॥

tataḥ kopayutā jātā mahālakṣmī tamoguṇā | tāmasī tu tadā śaktistasyā dehe samāviśat

केनचित्कालयोगेन देवकार्यार्थसिद्धये ।प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेऽतिदारुणा॥ 79 ॥

kenacitkālayogena devakāryārthasiddhaye | praviṣṭā tāmasī śaktistasyā dehe'tidāruṇā

तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशयं तदा ।शनकैः समुवाचेदमिदं पततु ते शिरः॥ 80 ॥

tāmasyāviṣṭadehā sā cukopātiśayaṃ tadā | śanakaiḥ samuvācedamidaṃ patatu te śiraḥ

स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्कालयोगाद्विनिर्गतः ।अविचार्य तदा दत्तः शापः स्वसुखनाशनः॥ 81 ॥

strīsvabhāvācca bhāvitvātkālayogādvinirgataḥ | avicārya tadā dattaḥ śāpaḥ svasukhanāśanaḥ

सपत्नीसम्भवं दुःखं वैधव्यादधिकं त्विति ।विचिन्त्य मनसेत्युक्तं तामसीशक्तियोगतः॥ 82 ॥

sapatnīsambhavaṃ duḥkhaṃ vaidhavyādadhikaṃ tviti | vicintya manasetyuktaṃ tāmasīśaktiyogataḥ

अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता ।अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥ 83 ॥

anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhatā | aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ

सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा ।शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ॥ 84 ॥

saśīrṣaṃ vāsudevaṃ taṃ karomyadya yathā purā | śiro'sya śāpayogena nimagnaṃ lavaṇāmbudhau

अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः ।भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः॥ 85 ॥

anyacca kāraṇaṃ kiñcidvartate surasattamāḥ | bhavatāṃ ca mahatkāryaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः ।तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्॥ 86 ॥

purā daityo mahābāhurhayagrīvo'tiviśrutaḥ | tapaścakre sarasvatyāstīre paramadāruṇam

जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम ।निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः॥ 87 ॥

japannekākṣaraṃ mantraṃ māyābījātmakaṃ mama | nirāhāro jitātmā ca sarvabhogavivarjitaḥ

ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् ।एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्॥ 88 ॥

dhyāyanmāṃ tāmasīṃ śaktiṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām | evaṃ varṣasahasraṃ ca tapaścakre'tidāruṇam

तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता ।दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्॥ 89 ॥

tadāhaṃ tāmasaṃ rūpaṃ kṛtvā tatra samāgatā | darśane puratastasya dhyātaṃ tattena yādṛśam

सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता ।वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत॥ 90 ॥

siṃhopari sthitā tatra tamavocaṃ dayānvitā | varaṃ brūhi mahābhāga dadāmi tava suvrata

इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः ।प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा॥ 91 ॥

iti śrutvā vaco devyā dānavaḥ premapūritaḥ | pradakṣiṇāṃ praṇāmaṃ ca cakāra tvaritastadā

दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः ।हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा॥ 92 ॥

dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ sa premosphullavilocanaḥ | harṣāśrupūrṇanayanastuṣṭāva sa ca māṃ tadā

हयग्रीव उवाच ।नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ।भक्तानुग्रहचतुरे कामदे मोक्षदे शिवे॥ 93 ॥

hayagrīva uvāca | namo devyai mahāmāye sṛṣṭisthityantakāriṇi | bhaktānugrahacature kāmade mokṣade śive

धराम्बुतेजःपवनखपञ्चानां च कारणम् ।त्वं गन्धरसरूपाणां कारणं स्पर्शशब्दयोः॥ 94 ॥

dharāmbutejaḥpavanakhapañcānāṃ ca kāraṇam | tvaṃ gandharasarūpāṇāṃ kāraṇaṃ sparśaśabdayoḥ

घ्राणं च रसना चक्षुस्त्वक्श्रोत्रमिन्द्रियाणि च ।कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि त्वत्तः सर्वं महेश्वरि॥ 95 ॥

ghrāṇaṃ ca rasanā cakṣustvakśrotramindriyāṇi ca | karmendriyāṇi cānyāni tvattaḥ sarvaṃ maheśvari

देव्युवाच ।किं तेऽभीष्टं वरं ब्रूहि वाञ्छितं यद्ददामि तत् ।परितुष्टास्मि भक्त्या ते तपसा चाद्भुतेन च॥ 96 ॥

devyuvāca | kiṃ te'bhīṣṭaṃ varaṃ brūhi vāñchitaṃ yaddadāmi tat | parituṣṭāsmi bhaktyā te tapasā cādbhutena ca

हयग्रीव उवाच ।यथा मे मरणं मातर्न भवेत्तत्तथा कुरु ।भवेयममरो योगी तथाजेयः सुरासुरैः॥ 97 ॥

hayagrīva uvāca | yathā me maraṇaṃ mātarna bhavettattathā kuru | bhaveyamamaro yogī tathājeyaḥ surāsuraiḥ

देव्युवाच ।जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।मर्यादा चेदृशी लोके भवेच्च कथमन्यथा॥ 98 ॥

devyuvāca | jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | maryādā cedṛśī loke bhavecca kathamanyathā

एवं त्वं निश्चयं कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम ।वरं वरय चेष्टं ते विचार्य मनसा किल॥ 99 ॥

evaṃ tvaṃ niścayaṃ kṛtvā maraṇe rākṣasottama | varaṃ varaya ceṣṭaṃ te vicārya manasā kila

हयग्रीव उवाच ।हयग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके ।इति मे वाञ्छितं कामं पूरयस्व मनोगतम्॥ 100 ॥

hayagrīva uvāca | hayagrīvācca me mṛtyurnānyasmājjagadambike | iti me vāñchitaṃ kāmaṃ pūrayasva manogatam

देव्युवाच ।गृहं गच्छ महाभाग कुरु राज्यं यथासुखम् ।हयग्रीवादृते मृत्युर्न ते नूनं भविष्यति॥ 101 ॥

devyuvāca | gṛhaṃ gaccha mahābhāga kuru rājyaṃ yathāsukham | hayagrīvādṛte mṛtyurna te nūnaṃ bhaviṣyati

इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गता तथा ।मुदं परमिकां प्राप्य सोऽपि स्वभवनं गतः॥ 102 ॥

iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gatā tathā | mudaṃ paramikāṃ prāpya so'pi svabhavanaṃ gataḥ

स पीडयति दुष्टात्मा मुनीन् वेदांश्च सर्वशः ।न कोऽपि विद्यते तस्य हन्ताद्य भुवनत्रये॥ 103 ॥

sa pīḍayati duṣṭātmā munīn vedāṃśca sarvaśaḥ | na ko'pi vidyate tasya hantādya bhuvanatraye

तस्माच्छीर्षं हयस्यास्य समुद्धृत्य मनोहरम् ।देहेऽत्र विशिरोविष्णोस्त्वष्टा संयोजयिष्यति॥ 104 ॥

tasmācchīrṣaṃ hayasyāsya samuddhṛtya manoharam | dehe'tra viśiroviṣṇostvaṣṭā saṃyojayiṣyati

हयग्रीवोऽथ भगवान्हनिष्यति तमासुरम् ।पापिष्ठं दानवं क्रूरं देवानां हितकाम्यया॥ 105 ॥

hayagrīvo'tha bhagavānhaniṣyati tamāsuram | pāpiṣṭhaṃ dānavaṃ krūraṃ devānāṃ hitakāmyayā

सूत उवाच ।एवं सुरांस्तदाभाष्य शर्वाणी विरराम ह ।देवास्तदातिसन्तुष्टास्तमूचुर्देवशिल्पिनम्॥ 106 ॥

sūta uvāca | evaṃ surāṃstadābhāṣya śarvāṇī virarāma ha | devāstadātisantuṣṭāstamūcurdevaśilpinam

देवा ऊचुः ।कुरु कार्यं सुराणां वै विष्णोः शीर्षाभियोजनम् ।दानवप्रवरं दैत्यं हयग्रीवो हनिष्यति॥ 107 ॥

devā ūcuḥ | kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai viṣṇoḥ śīrṣābhiyojanam | dānavapravaraṃ daityaṃ hayagrīvo haniṣyati

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तेषां त्वष्टा चातित्वरान्वितः ।वाजिशीर्षं चकर्ताशु खड्गेन सुरसन्निधौ॥ 108 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacasteṣāṃ tvaṣṭā cātitvarānvitaḥ | vājiśīrṣaṃ cakartāśu khaḍgena surasannidhau

विष्णोः शरीरे तेनाशु योजितं वाजिमस्तकम् ।हयग्रीवो हरिर्जातो महामायाप्रसादतः॥ 101b ॥

viṣṇoḥ śarīre tenāśu yojitaṃ vājimastakam | hayagrīvo harirjāto mahāmāyāprasādataḥ

कियता तेन कालेन दानवो मददर्पितः ।निहतस्तरसा सङ्ख्ये देवानां रिपुरोजसा॥ 110 ॥

kiyatā tena kālena dānavo madadarpitaḥ | nihatastarasā saṅkhye devānāṃ ripurojasā

य इदं शुभमाख्यानं शृण्वन्ति भुवि मानवाः ।सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते भवन्ति न संशयः॥ 111 ॥

ya idaṃ śubhamākhyānaṃ śṛṇvanti bhuvi mānavāḥ | sarvaduḥkhavinirmuktāste bhavanti na saṃśayaḥ

महामायाचरित्रञ्च पवित्रं पापनाशनम् ।पठतां शृण्वतां चैव सर्वसम्पत्तिकारकम्॥ 112 ॥

mahāmāyācaritrañca pavitraṃ pāpanāśanam | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvasampattikārakam