Skandha 1, Adhyāya 4

ऋषय ऊचुः ।सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः ।कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | saumya vyāsasya bhāryāyāṃ kasyāṃ jātaḥ sutaḥ śukaḥ | kathaṃ vā kīdṛśo yena paṭhiteyaṃ susaṃhitā

अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः ।सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते॥ 2 ॥

ayonijastvayā proktastathā cāraṇijaḥ śukaḥ | sandeho'sti mahāṃstatra kathayādya mahāmate

गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः ।कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम्॥ 3 ॥

garbhayogī śrutaḥ pūrvaṃ śuko nāma mahātapāḥ | kathaṃ ca paṭhitaṃ tena purāṇaṃ bahuvistaram

सूत उवाच ।पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः ।आश्रमे कलविङ्कौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः॥ 4 ॥

sūta uvāca | purā sarasvatītīre vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | āśrame kalaviṅkau tu dṛṣṭvā vismayamāgataḥ

जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् ।ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छाङ्कुरविवर्जितम्॥ 5 ॥

jātamātraṃ śiśuṃ nīḍe muktamaṇḍānmanoharam | tāmrāsyaṃ śubhasarvāṅgaṃ picchāṅkuravivarjitam

तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ ।शिशोश्चञ्चुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः॥ 6 ॥

tau tu bhakṣyārthamatyantaṃ ratau śramaparāyaṇau | śiśoścañcupuṭe bhakṣyaṃ kṣipantau ca punaḥ punaḥ

अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ ।चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविङ्कौ शिशोः शुभम्॥ 7 ॥

aṅgenāṅgāni bālasya gharṣayantau mudānvitau | cumbantau ca mukhaṃ premṇā kalaviṅkau śiśoḥ śubham

वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा ।व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत्॥ 8 ॥

vīkṣya premādbhutaṃ tatra bāle caṭakayostadā | vyāsaścintāturaḥ kāmaṃ manasā samacintayat

तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते ।किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम्॥ 9 ॥

tiraścāmapi yatprema putre samabhilakṣyate | kiṃ citraṃ yanmanuṣyāṇāṃ sevāphalamabhīpsatām

किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् ।विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम्॥ 10 ॥

kimetau caṭakau cāsya vivāhaṃ sukhasādhanam | viracya sukhinau syātāṃ dṛṣṭvā vadhvā mukhaṃ śubham

अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति ।पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविङ्कयोः॥ 11 ॥

athavā vārdhake prāpte paricaryāṃ kariṣyati | putraḥ paramadharmiṣṭhaḥ puṇyārthaṃ kalaviṅkayoḥ

अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति ।अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि॥ 12 ॥

arjayitvāthavā dravyaṃ pitarau tarpayiṣyati | athavā pretakāryāṇi kariṣyati yathāvidhi

अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति ।नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः॥ 13 ॥

athavā kiṃ gayāśrāddhaṃ gatvā saṃvitariṣyati | nīlotsargaṃ ca vidhivatprakariṣyati bālakaḥ

संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् ।पुत्रगात्रपरिष्वङ्गो लालनञ्च विशेषतः॥ 14 ॥

saṃsāre'tra samākhyātaṃ sukhānāmuttamaṃ sukham | putragātrapariṣvaṅgo lālanañca viśeṣataḥ

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम्॥ 15 ॥

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | putrādanyatarannāsti paralokasya sādhanam

मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् ।पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन॥ 16 ॥

manvādibhiśca munibhirdharmaśāstreṣu bhāṣitam | putravānsvargamāpnoti nāputrastu kathañcana

दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते ।पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम्॥ 17 ॥

dṛśyate'tra samakṣaṃ tannānumānena sādhyate | putravānmucyate pāpādāptavākyaṃ ca śāśvatam

आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः ।करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः॥ 18 ॥

āture mṛtyukāle'pi bhūmiśayyāgato naraḥ | karoti manasā cintāṃ duḥkhitaḥ putravarjitaḥ

धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च ।मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति॥ 19 ॥

dhanaṃ me vipulaṃ gehe pātrāṇi vividhāni ca | mandiraṃ sundaraṃ caitatko'sya svāmī bhaviṣyati

मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः ।अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा॥ 20 ॥

mṛtyukāle manastasya duḥkhena bhramate yataḥ | ato'sya durgatirnūnaṃ bhrāntacittasya sarvathā

एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः ।निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह॥ 21 ॥

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kṛtvā satyavatīsutaḥ | niḥśvasya bahudhā coṣṇaṃ vimanāḥ sambabhūva ha

विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् ।जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ॥ 22 ॥

vicārya manasātyarthaṃ kṛtvā manasi niścayam | jagāma ca tapastaptuṃ meruparvatasanidhau

मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे ।वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा॥ 23 ॥

manasā cintayāmāsa kaṃ devaṃ samupāsmahe | varapradānanipuṇaṃ vāñchitārthapradaṃ tathā

विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् ।गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा॥ 24 ॥

viṣṇuṃ rudraṃ surendraṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram | gaṇeśaṃ kārtikeyaṃ ca pāvakaṃ varuṇaṃ tathā

एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः ।यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः॥ 25 ॥

evaṃ cintayatastasya nārado munisattamaḥ | yadṛcchayā samāyāto vīṇāpāṇiḥ samāhitaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः ।कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्॥ 26 ॥

taṃ dṛṣṭvā paramaprīto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | kṛtvārghyamāsanaṃ dattvā papraccha kuśalaṃ munim

श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः ।चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे॥ 27 ॥

śrutvātha kuśalapraśnaṃ papraccha munisattamaḥ | cintāturo'si kasmāttvaṃ dvaipāyana vadasva me

व्यास उवाच ।अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः ।तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः॥ 28 ॥

vyāsa uvāca | aputrasya gatirnāsti na sukhaṃ mānase yataḥ | tadarthaṃ duḥkhitaścāhaṃ cintayāmi puna punaḥ

तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् ।इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः॥ 29 ॥

tapasā toṣayāmyadya kaṃ devaṃ vācchitārthadam | iti cintāturo'smyadya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे ।कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति॥ 30 ॥

sarvajño'si maharṣe tvaṃ kathayāśu kṛpānidhe | kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yo me putraṃ pradāsyati

सूत उवाच ।इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः ।उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः॥ 31 ॥

sūta uvāca | iti vyāsena pṛṣṭastu nārado vedavinmuniḥ | uvāca parayā prītyā kṛṣṇaṃ prati mahāmanāḥ

नारद उवाच ।पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह ।तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः॥ 32 ॥

nārada uvāca | pārāśarya mahābhāga yattvaṃ pṛcchasi māmiha | tamevārthaṃ purā pṛṣṭaḥ pitrā me madhusūdanaḥ

ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः ।पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्॥ 33 ॥

dhyānasthaṃ ca hariṃ dṛṣṭvā pitā me vismayaṃ gataḥ | paryapṛcchata deveśaṃ śrīnāthaṃ jagataḥ patim

कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् ।पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्॥ 34 ॥

kaustubhodbhāsitaṃ divyaṃ śaṅkhacakragadādharam | pītāmbaraṃ caturbāhuṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam

कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् ।वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः॥ 35 ॥

kāraṇaṃ sarvalokānāṃ devadevaṃ jagadgurum | vāsudevaṃ jagannāthaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ

ब्रह्मोवाच ।देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो ।तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन॥ 36 ॥

brahmovāca | devadeva jagannātha bhūtabhavyabhavatprabho | tapaścarasi kasmāttvaṃ kiṃ dhyāyasi janārdana

विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः ।ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्॥ 37 ॥

vismayo'yaṃ mamātyarthaṃ tvaṃ sarvajagatāṃ prabhuḥ | dhyānayukto'si deveśa kiṃ ca citramataḥ param

त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह ।त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते॥ 38 ॥

tvannābhikamalājjātaḥ kartāhamakhilasya ha | tvattaḥ ko'pyadhiko'styatra taṃ devaṃ brūhi māpate

जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् ।कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत्॥ 39 ॥

jānāmyahaṃ jagannātha tvamādiḥ sarvakāraṇam | kartā pālayitā hartā samarthaḥ sarvakāryakṛt

इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् ।हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा॥ 40 ॥

icchayā te mahārāja sṛjāmyahamidaṃ jagat | haraḥ saṃharate kāle so'pi te vacane sadā

सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः ।अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया॥ 41 ॥

sūryo bhramati cākāśe vāyurvāti śubhāśubhaḥ | agnistapati parjanyo varṣatīśa tvadājñayā

त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम ।त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये॥ 42 ॥

tvaṃ tu dhyāyasi kaṃ devaṃ saṃśayo'yaṃ mahānmama | tvattaḥ paraṃ na paśyāmi devaṃ vai bhuvanatraye

कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत ।महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः॥ 43 ॥

kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya bhakto'smi tava suvrata | mahatāṃ naiva gopyaṃ hi prāyaḥ kiñciditi smṛtiḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् ।शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम्॥ 44 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya harirāha prajāpatim | śṛṇuṣvaikamanā brahmaṃstvāṃ bravīmi manogatam

यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् ।ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः॥ 45 ॥

yadyapi tvāṃ śivaṃ māṃ ca sthitisṛṣṭyantakāraṇam | te jānanti janāḥ sarve sadevāsuramānuṣāḥ

स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः ।कृताः शक्त्येति सन्तर्कः क्रियते वेदपारगैः॥ 46 ॥

sraṣṭā tvaṃ pālakaścāhaṃ haraḥ saṃhārakārakaḥ | kṛtāḥ śaktyeti santarkaḥ kriyate vedapāragaiḥ

जगत्सञ्जनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी ।सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता॥ 47 ॥

jagatsañjanane śaktistvayi tiṣṭhati rājasī | sāttvikī mayi rudre ca tāmasī parikīrtitā

तया विरहितस्त्वं न तत्कर्मकरणे प्रभुः ।नाहं पालयितुं शक्तः संहर्तुं नापि शङ्करः॥ 48 ॥

tayā virahitastvaṃ na tatkarmakaraṇe prabhuḥ | nāhaṃ pālayituṃ śaktaḥ saṃhartuṃ nāpi śaṅkaraḥ

तदधीना वयं सर्वे वर्तामः सततं विभो ।प्रत्यक्षे च परोक्षे च दृष्टान्तं शृणु सुव्रत॥ 49 ॥

tadadhīnā vayaṃ sarve vartāmaḥ satataṃ vibho | pratyakṣe ca parokṣe ca dṛṣṭāntaṃ śṛṇu suvrata

शेषे स्वपिमि पर्यङ्के परतन्त्रो न संशयः ।तदधीनः सदोत्तिष्ठे काले कालवशं गतः॥ 50 ॥

śeṣe svapimi paryaṅke paratantro na saṃśayaḥ | tadadhīnaḥ sadottiṣṭhe kāle kālavaśaṃ gataḥ

तपश्चरामि सततं तदधीनोऽस्म्यहं सदा ।कदाचित्सह लक्ष्या च विहरामि यथासुखम्॥ 51 ॥

tapaścarāmi satataṃ tadadhīno'smyahaṃ sadā | kadācitsaha lakṣyā ca viharāmi yathāsukham

कदाचिद्दानवैः सार्धं सङ्ग्रामं प्रकरोम्यहम् ।दारुणं देहदमनं सर्वलोकभयङ्करम्॥ 52 ॥

kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ saṅgrāmaṃ prakaromyaham | dāruṇaṃ dehadamanaṃ sarvalokabhayaṅkaram

प्रत्यक्षं तव धर्मज्ञ तस्मिन्नेकार्णवे पुरा ।पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धं मया कृतम्॥ 53 ॥

pratyakṣaṃ tava dharmajña tasminnekārṇave purā | pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhaṃ mayā kṛtam

तौ कर्णमलजौ दुष्टौ दानवौ मदगर्वितौ ।देव देव्याः प्रसादेन निहतौ मधुकैटभौ॥ 54 ॥

tau karṇamalajau duṣṭau dānavau madagarvitau | deva devyāḥ prasādena nihatau madhukaiṭabhau

तदा त्वया न किं ज्ञातं कारणं तु परात्परम् ।शक्तिरूपं महाभाग किं पृच्छसि पुनः पुनः॥ 55 ॥

tadā tvayā na kiṃ jñātaṃ kāraṇaṃ tu parātparam | śaktirūpaṃ mahābhāga kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

यदिच्छः पुरुषो भूत्वा विचरामि महार्णवे ।कच्छपः कोलसिंहश्च वामनश्च युगे युगे॥ 56 ॥

yadicchaḥ puruṣo bhūtvā vicarāmi mahārṇave | kacchapaḥ kolasiṃhaśca vāmanaśca yuge yuge

न कस्यापि प्रियो लोके तिर्यग्योनिषु सम्भवः ।नाभवं स्वेच्छया वामवराहादिषु योनिषु॥ 57 ॥

na kasyāpi priyo loke tiryagyoniṣu sambhavaḥ | nābhavaṃ svecchayā vāmavarāhādiṣu yoniṣu

विहाय लक्ष्या सह संविहारं को याति मत्स्यादिषु हीनयोनिषु ।शय्यां च मुक्त्वा गरुडासनस्थः करोमि युद्धं विपुलं स्वतन्त्रः॥ 58 ॥

vihāya lakṣyā saha saṃvihāraṃ ko yāti matsyādiṣu hīnayoniṣu | śayyāṃ ca muktvā garuḍāsanasthaḥ karomi yuddhaṃ vipulaṃ svatantraḥ

पुरा पुरस्तेऽज शिरो मदीयं गतं धनुर्ज्यास्खलनात्क्व चापि ।त्वया तदा वाजिशिरो गृहीत्वा संयोजितं शिल्पिवरेण भूयः॥ 59 ॥

purā puraste'ja śiro madīyaṃ gataṃ dhanurjyāskhalanātkva cāpi | tvayā tadā vājiśiro gṛhītvā saṃyojitaṃ śilpivareṇa bhūyaḥ

हयाननोऽहं परिकीर्तितश्च प्रत्यक्षमेतत्तव लोककर्तः ।विडम्बनेयं किल लोकमध्ये कथं भवेदात्मपरो यदि स्याम्॥ 60 ॥

hayānano'haṃ parikīrtitaśca pratyakṣametattava lokakartaḥ | viḍambaneyaṃ kila lokamadhye kathaṃ bhavedātmaparo yadi syām

तस्मान्नाहं स्वतन्त्रोऽस्मि शक्त्यधीनोऽस्मि सर्वथा ।तामेव शक्तिं सततं ध्यायामि च निरन्तरम्॥ 61 ॥

tasmānnāhaṃ svatantro'smi śaktyadhīno'smi sarvathā | tāmeva śaktiṃ satataṃ dhyāyāmi ca nirantaram

नातः परतरं किञ्चिज्जानामि कमलोद्भव ।नारद उवाच ।इत्युक्तं विष्णुना तेन पद्मयोनेस्तु सन्निधौ॥ 62 ॥

nātaḥ parataraṃ kiñcijjānāmi kamalodbhava | nārada uvāca | ityuktaṃ viṣṇunā tena padmayonestu sannidhau

तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथैव मुनिपुङ्गव ।तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्थाप्तिहेतवे॥ 63 ॥

tena cāpyahamukto'smi tathaiva munipuṅgava | tasmāttvamapi kalyāṇa puruṣārthāptihetave

असंशयं हृदम्भोजे भज देवीपदाम्बुजम् ।सर्वं दास्यति सा देवी यद्यदिष्टं भवेत्तव॥ 64 ॥

asaṃśayaṃ hṛdambhoje bhaja devīpadāmbujam | sarvaṃ dāsyati sā devī yadyadiṣṭaṃ bhavettava

सूत उवाच ।नारदेनैवमुक्तस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः ।देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययौ गिरौ॥ 65 ॥

sūta uvāca | nāradenaivamuktastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | devīpādābjaniṣṇātastapase prayayau girau