Skandha 1, Adhyāya 3

सूत उवाच ।शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः ।यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात्॥ 1 ॥

sūta uvāca | śṛṇvantu sampravakṣyāmi purāṇāni munīśvarāḥ | yathāśrutāni tattvena vyāsātsatyavatīsutāt

मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।अनापलिङ्गकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक्॥ 2 ॥

madvayaṃ bhadvayaṃ caiva bratrayaṃ vacatuṣṭayam | anāpaliṅgakūskāni purāṇāni pṛthakpṛthak

चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् ।तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम्॥ 3 ॥

caturdaśasahasraṃ ca matsyamādyaṃ prakīrtitam | tathā grahasahasraṃ tu mārkaṇḍeyaṃ mahādbhutam

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च ।भविष्यं परिसङ्ख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥ 4 ॥

caturdaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca | bhaviṣyaṃ parisaṅkhyātaṃ munibhistattvadarśibhiḥ

अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल ।तथा चायुतसङ्ख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम्॥ 5 ॥

aṣṭādaśasahasraṃ vai puṇyaṃ bhāgavataṃ kila | tathā cāyutasaṅkhyākaṃ purāṇaṃ brahmasaṃjñakam

द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् ।तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च॥ 6 ॥

dvādaśaiva sahasrāṇi brahmāṇḍaṃ ca śatādhikam | tathāṣṭādaśasāhasraṃ brahmavaivartameva ca

अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च ।चतुर्विंशतिसङ्ख्यातः सहस्राणि तु शौनक॥ 7 ॥

ayutaṃ vāmanākhyaṃ ca vāyavyaṃ ṣaṭśatāni ca | caturviṃśatisaṅkhyātaḥ sahasrāṇi tu śaunaka

त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् ।चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम्॥ 8 ॥

trayoviṃśatisāhasraṃ vaiṣṇavaṃ paramādbhutam | caturviṃśatisāhasraṃ vārāhaṃ paramādbhutam

षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् ।पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम्॥ 9 ॥

ṣoḍaśaiva sahasrāṇi purāṇaṃ cāgnisaṃjñitam | pañcaviṃśatisāhasraṃ nāradaṃ paramaṃ matam

पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् ।एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम्॥ 10 ॥

pañcapañcāśatsāhasraṃ padmākhyaṃ vipulaṃ matam | ekādaśasahasrāṇi liṅgākhyaṃ cātivismṛtam

एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् ।सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम्॥ 11 ॥

ekonaviṃśatsāhasraṃ gāruḍaṃ haribhāṣitam | saptadaśasahasraṃ ca purāṇaṃ kūrmabhāṣitam

एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् ।पुराणाख्या च सङ्ख्या च विस्तरेण मयानघाः॥ 12 ॥

ekāśītisahasrāṇi skandākhyaṃ paramādbhutam | purāṇākhyā ca saṅkhyā ca vistareṇa mayānaghāḥ

तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः ।सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम्॥ 13 ॥

tathaivopapurāṇāni śṛṇvantu ṛṣisattamāḥ | sanatkumāraṃ prathamaṃ nārasiṃhaṃ tataḥ param

नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् ।कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम्॥ 14 ॥

nāradīyaṃ śivaṃ caiva daurvāsasamanuttamam | kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathā cauśanasaṃ smṛtam

वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् ।सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम्॥ 15 ॥

vāruṇaṃ kālikākhyaṃ ca sāmbaṃ nandikṛtaṃ śubham | sauraṃ pārāśaraproktamādityaṃ cātivistaram

माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् ।एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः॥ 16 ॥

māheśvaraṃ bhāgavataṃ vāsiṣṭhaṃ ca savistaram | etānyupapurāṇāni kathitāni mahātmabhiḥ

अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ।भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम्॥ 17 ॥

aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ | bhāratākhyānamatulaṃ cakre tadupabṛṃhitam

मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे ।प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि॥ 18 ॥

manvantareṣu sarveṣu dvāpare dvāpare yuge | prāduḥkaroti dharmārthī purāṇāni yathāvidhi

द्वापरे द्वापरे विष्ण्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा ।वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया॥ 19 ॥

dvāpare dvāpare viṣṇṇurvyāsarūpeṇa sarvadā | vedamekaṃ sa bahudhā kurute hitakāmyayā

अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ ।पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे॥ 20 ॥

alpāyuṣo'lpabuddhīṃśca viprānjñātvā kalāvatha | purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ kurute'sau yuge yuge

स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् ।तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च॥ 21 ॥

strīśūdradvijabandhūnāṃ na vedaśravaṇaṃ matam | teṣāmeva hitārthāya purāṇāni kṛtāni ca

मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे ।अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः॥ 22 ॥

manvantare saptame'tra śubhe vaivasvatābhidhe | aṣṭāviṃśatime prāpte dvāpare munisattamāḥ

व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः ।एकोनत्रिंशत्सम्प्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति॥ 23 ॥

vyāsaḥ satyavatīsūnurgururme dharmavittamaḥ | ekonatriṃśatsamprāpte drauṇirvyāso bhaviṣyati

अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च ।पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे॥ 24 ॥

atītāstu tathā vyāsāḥ saptaviṃśatireva ca | purāṇasaṃhitāstaistu kathitāstu yuge yuge

ऋषय ऊचुः ।ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः ।वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे॥ 25 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | brūhi sūta mahābhāga vyāsāḥ pūrvayugodbhavāḥ | vaktārastu purāṇānāṃ dvāpare dvāpare yuge

सूत उवाच ।द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा ।प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत्॥ 26 ॥

sūta uvāca | dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayambhuvā | prajāpatirdvitīye tu dvāpare vyāsakāryakṛt

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः ।पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे॥ 27 ॥

tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe tu bṛhaspatiḥ | pañcame savitā vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyustathāpare

मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः ।सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा॥ 28 ॥

maghavā saptame prāpte vasiṣṭhastvaṣṭame smṛtaḥ | sārasvatastu navame tridhāmā daśame tathā

एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् ।त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे॥ 29 ॥

ekādaśe'tha trivṛṣo bharadvājastataḥ param | trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe

त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा॥ 30 ॥

trayyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ | medhātithiḥ saptadaśe vratī hyaṣṭādaśe tathā

अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् ।उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः॥ 31 ॥

atrirekonaviṃśe'tha gautamastu tataḥ param | uttamaścaikaviṃśe'tha haryātmā parikīrtitaḥ

वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा ।तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम्॥ 32 ॥

veno vājaśravāścaiva somo'muṣyāyaṇastathā | tṛṇabindustathā vyāso bhārgavastu tataḥ param

ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः ।अष्टाविंशतिसङ्ख्येयं कथिता या मया श्रुता॥ 33 ॥

tataḥ śaktirjātukarṇyaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ | aṣṭāviṃśatisaṅkhyeyaṃ kathitā yā mayā śrutā

कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् ।श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम्॥ 34 ॥

kṛṣṇadvaipāyanātproktaṃ purāṇaṃ ca mayā śrutam | śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaughanāśanam

कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् ।सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्॥ 35 ॥

kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva vedārthaparibṛṃhitam | sarvāgamarasārāmaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam

व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् ।वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय॥ 36 ॥

vyāsena kṛtvātiśubhaṃ purāṇaṃ śukāya putrāya mahātmane yat | vairāgyayuktāya ca pāṭhitaṃ vai vijñāya caivāraṇisambhavāya

श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्व्यासमुखान्मुनीन्द्राः ।पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च॥ 37 ॥

śrutaṃ mayā tatra tathā gṛhītaṃ yathārthavadvyāsamukhānmunīndrāḥ | purāṇaguhyaṃ sakalaṃ sametaṃ guroḥ prasādātkaruṇānidheśca

सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् ।अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम्॥ 38 ॥

sūtena pṛṣṭaḥ sakalaṃ jagāda dvaipāyanastatra purāṇaguhyam | ayonijenādbhutabuddhinā vai śrutaṃ mayā tatra mahāprabhāvam

श्रीमद्भागवतामराङ्घ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः ।नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ॥ 39 ॥

śrīmadbhāgavatāmarāṅghripaphalāsvādādaraḥ sattamāḥ saṃsārārṇavadurvigāhyasalilaṃ santartukāmaḥ śukaḥ | nānākhyānarasālayaṃ śrutipuṭaiḥ premṇāśṛṇodadbhutaṃ tacchrutvā na vimucyate kalibhayādevaṃvidhaḥ kaḥ kṣitau

पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् ।भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्कितं सुन्दरम्॥ 40 ॥

pāpīyānapi vedadharmarahitaḥ svācārahīnāśayo || vyājenāpi śṛṇoti yaḥ paramidaṃ śrīmatpurāṇottamam | bhuktyā bhogakalāpamatra vipulaṃ dehāvasāne'calaṃ yogiprāpyamavāpnuyādbhagavatīnāmāṅkitaṃ sundaram

या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या ।सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम्॥ 41 ॥

yā nirguṇā hariharādibhirapyalabhyā vidyā satāṃ priyatamātha samādhigamyā | sā tasya cittakuhare prakaroti bhāvaṃ yaḥ saṃśṛṇoti satataṃ tu satīpurāṇam

सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् ।सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम्॥ 42 ॥

samprāpya mānuṣabhavaṃ sakalāṅgayuktaṃ potaṃ bhavārṇavajalottaraṇāya kāmam | samprāpya vācakamaho na śṛṇoti mūḍhaḥ sa vañcito'tra vidhinā sukhadaṃ purāṇam

यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् ।सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः॥ 43 ॥

yaḥ prāpya karṇayugalaṃ paṭumānuṣatve rāgī śṛṇoti satataṃ ca parāpavādān | sarvārthadaṃ rasanidhiṃ vimalaṃ purāṇaṃ naṣṭaḥ kuto na śṛṇute bhuvi mandabuddhiḥ